المیزان جلد۱۹ بخش۱۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۴۹
«سوره حدید»
آيات ۱ - ۶ سوره حديد
* سوره «حديد»، مدنى است و بيست و نُه آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
سبَّحَ للَّهِ مَا فى السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۱)
لَهُ مُلْک السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يُحْىِ وَ يُمِيت وَ هُوَ عَلى کُلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۲)
هُوَ الاَوَّلُ وَ الاآخِرُ وَ الظاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شىْءٍ عَلِيمٌ(۳)
هُوَ الَّذِى خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض فى سِتَّةِ أَيَّامٍ ثمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فى الاَرْضِ وَ مَا يخْرُجُ مِنهَا وَ مَا يَنزِلُ مِنَ السمَاءِ وَ مَا يَعْرُجُ فِيهَا وَ هُوَ مَعَکمْ أَيْنَ مَا کُنتُمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(۴)
لَّهُ مُلْک السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ إِلى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ(۵)
يُولِجُ الَّيْلَ فى النهَارِ وَ يُولِجُ النهَارَ فى الَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمُ بِذَاتِ الصدُورِ(۶)
«ترجمه آيات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
آنچه در آسمان ها و زمين است، براى خدا تسبيح مى گويند، به خاطر اين که او عزيز و حکيم است (۱).
مُلک آسمان ها و زمين از آنِ اوست، او زنده مى کند و مى ميراند و او بر هر چيزى توانا است (۲).
او، اول و آخر و ظاهر و باطن است، و او به هر چيزى دانا است (۳).
او، کسى است که آسمان ها و زمين را در شش روز بيافريد، و سپس بر عرش (مقام صدور اوامر) مستولى گشت، و به تدبير امر عالَم پرداخت. او مى داند چه قطره آبى، و چه تخم گياهى داخل زمين شد و چه گياهى سر از زمين به در آورد، چه شعاعى از آفتاب به زمين تابيد، و چه فرشته اى نازل و چه فرشته اى برگشت، چه بخارى از زمين بالا رفت و چه عملى از بندگان صعود کرد، و او با شماست، هرجا که باشيد، و خدا به آنچه مى کنيد، بينا است (۴).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۰
مُلک آسمان ها و زمين از آنِ اوست، و بازگشت همه امور به سوى خداست (۵).
اوست که شب را در روز فرو مى برد، و روز را داخل در شب مى کند، و او بدانچه در خاطرها و دل ها است، آگاه است (۶).
«بیان آيات»
تحريک و تشويق مؤمنان به انفاق و...
غرض اين سوره، تحريک و تشويق مؤمنان به انفاق در راه خداست، همچنان که تکرار امر صريح به اين معنا در خلال آياتش اشعار بدان دارد. يک جا مى فرمايد: «آمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ أنفِقُوا مِمّا جَعَلَکُم مُستَخلَفِينَ فِيهِ...»؛ و جاى ديگر مى فرمايد: «مَن ذَا الّذِى يُقرِضُ اللّه قَرضاً حَسَناً...». و باز جاى ديگر مى فرمايد: «إنّ المُصَدّقِينَ وَ المُصَدّقَاتِ وَ أقرَضُوا اللّه قَرضاً حَسَناً».
و در تشويق مردم به اين عمل، همين بس که انفاق مردم را قرض دادن آنان به خداى عزّ اسمه دانسته، و معلوم است که خداى عزّوجلّ، عالى ترين و مقدس ترين و بهترين مطلوب است. او هرگز خُلف وعده نمى کند، و او وعده شان داده که اگر به وى قرض بدهند، مضاعف و چند برابر بر مى گرداند، و نيز وعده داده که در عوض انفاقشان، اجرى کريم و بسيار زياد بدهد.
و نيز اشاره کرده به اين که: اين انفاق منشأش تقوا و ايمان به رسول است، و اثر آمرزش گناهان و داشتن دو برابر از رحمت و ملازمت با نور، و بلکه ملحق شدن به صديقين و شهدا در نزد خداى سبحان است.
و در خلال آيات سوره، معارفى هم راجع به مبدأ و معاد آمده، و دعوت به تقوا و اخلاص ايمان و زهد دارد، و نيز مشتمل بر مواعظى است.
و اين سوره، به شهادت سياق آياتش در مدينه نازل شده.
و بعضى از مفسران ادعا کرده اند که مدنى بودن اين سوره اجماعى است.
و چون تشويق و تحريک مردم به انفاق، و اين که انفاق «قرض دادن» به خداست، اين توهم را ايجاد مى کند که مگر خدا به مال ما محتاج است، لذا از همان آغاز سخن، يعنى اولين کلمه سوره، مسأله نزاهت خدا از احتياج را خاطر نشان نموده، فرموده: «آنچه در زمين و آسمان هاست، خدا را تسبيح مى گويند». و نيز عده اى از اسماى حُسناى خدا را که رسانندۀ نزاهت است، ذکر کرد، و همه سوره هايى که با تسبيح خدا آغاز شده، يعنى سوره حشر، صف، جمعه و تغابن، که بعضى با کلمه «سَبّحَ»، و بعضى ديگر با کلمه «يُسَبّحُ» آغاز شده اند، نظير سوره مورد بحث است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۱
«سبَّحَ للَّهِ مَا فى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ»:
تسبيح که مصدر فعل «سَبَّحَ» است، به معناى منزه داشتن است، و منزه داشتن خدا به اين است که هر چيزى را که مستلزم نقص و حاجت و ناسازگارى با ساحت کمال او باشد، از ساحت او نفى کنى، و معتقد باشى که خداى تعالى، داراى چنين صفات و اعمالى نيست. و کلمۀ «ما» در جمله مورد بحث موصوله است، و مراد از آن، تمامى موجوداتى است که در آسمان ها و زمين هستند. چه آن ها که مانند ملائکه و جن و انس داراى عقل و شعورند، و چه آن هايى که چون جمادات فاقد عقل اند.
و اگر بگويى کلمۀ «ما»، راجع به موجودات فاقد عقل اند، (و در فارسى به «چيزى» ترجمه مى شود)، و على القاعده بايد شامل عقلا نشود. در پاسخ مى گوييم: بلى همين طور است، ليکن در جايى که قرينه اى باشد که بفهماند منظور از کلمه «ما»، عقلا و غيرعقلا هر دو است، اشکالى ندارد. و در آيه مورد بحث قرينه اى که دلالت کند بر اين که منظور عموم موجودات است، چه عقلا و چه غيرعقلا وجود دارد و آن قرينه، اين است که اسمايى از خداى سبحان بر مى شمارد که مخصوص عقلا است. مانند احياء و علم بذات الصدور، يعنى علم و آگاهى به نيت هايى که در درون دل ها است، و معلوم است که اين دو صفت، مربوط به موجودات داراى شعور، و صفت دوم مربوط به عقلا است.
پس معناى آيه اين شد که: تمامى موجوداتى که در آسمان ها و زمين است، و خلاصه تمامى عالَم، خداى سبحان را منزه مى دارد.
تسبيح آنچه در آسمان ها و زمين است، تسبيح حقيقى است، نه مجازى
و مراد از تسبيح خداى تعالى، حقيقت معناى تسبيح است، نه اين که خواسته باشد به طور مجاز نسبت تسبيح به آن ها داده باشد. يعنى خواسته باشد بفرمايد: هر موجود که در آسمان ها و زمين است، با هستى خود دلالت مى کند بر اين که پديد آورنده اى منزّه از هر نقص و متصّف به کلّ کمال دارد، و نه اين که خواسته باشد به طور عمومِ مجاز، نسبت تسبيح به آن ها داده باشد، يعنى بفهماند که تمامى موجودات دلالت دارند بر نزاهت خداى تعالى از هر نقص و عيب.
چيزى که هست، عقلاى از موجودات اين دلالت را با زبان سر ايفا مى کنند و مى گويند: «سُبحَانَ اللّه سُبحَانَ اللّه»، و يا به فارسى مى گويند: خدا منزّه از هر نقص و حاجت است، و غيرعقلا، اين دلالت را به لسان حال ايفا مى کنند، بلکه همان طور که گفتيم، معناى حقيقى کلمه منظور است، و موجودات، چه عقلا و چه غيرعقلا، همه خدا را به تمام معنى الکلمه و به حقيقت معنى الکلمه تسبيح مى گويند. به دليل اين که در جاى ديگر، به طور صريح و به بيانى که نه ميتوان حمل بر مجازش کرد، و نه حمل بر عموم مجاز، فرموده:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۲
«وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبّحُ بِحَمدِهِ وَلکِن لَا تَفقَهُونَ تَسبِيحَهُم». چون اگر منظور از تسبيح، تسبيح مجازى بود، ديگر جا نداشت بفرمايد: شما تسبيح آن ها را نمى فهميد، زيرا تسبيح مجازى اين است که: موجودى با هستى خود، دلالت کند بر وجود خالق و صانعش و اين دلالتش حجتى باشد عليه منکران صانع، و يا اين است که هر موجودى با زبان حال تسبيح و حمد خدا بگويد، و اين دو نوع دلالت را همه کس مى فهمد، و نمى بايست بفرمايد: «وليکن شما تسبيح آن ها را نمى فهميد».
پس تسبيح تمامى موجوداتى که در آسمان ها و زمين هست، تسبيح با زبان، و تنزيه به حقيقت معناى کلمه است، هرچند که ما زبان آن ها را نفهميم. نفهميدن ما دليل بر اين نيست مثلا جمادات زبان ندارند. قرآن کريم تصريح دارد بر اين که تمامى موجودات زبان دارند و فرموده: «قَالُوا أنطَقَنَا اللّهُ الّذِى أنطَقَ کُلّ شَئ».
«وَ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيمُ » - يعنى خداى سبحان داراى مقامى منيع است، به طورى تمامى قدرت ها را در هم مى شکند، و هيچ قدرتى نيست که او را شکست دهد. و حکيم است، يعنى فعل او متقن و محکم است. آن قدر محکم است که هيچ عارضه اى فعل او را فاسد نمى کند، (و چون افعال ما در معرض فساد و تباهى نيست). و نيز آن قدر متقن است که جاى هيچ اعتراض کردنى در آن نيست.
«لَهُ مُلْک السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يُحْىِ وَ يُمِيتُ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ»:
از آن جايى که در ابتداى آيه، خبر مقدم بر مبتدا ذکر شده و حق کلام این بود که بفرمايد: «مُلکُ السّماواتِ وَ الأرض لَهُ: مُلک آسمان ها و زمين از آنِ خداست»، ولى چنين نفرمود، بلکه فرمود: «از آنِ خداست مُلک آسمان ها و زمين»، و اين عبارت انحصار را مى رساند. در نتيجه مى فهماند که: مالک آسمان ها و زمين، تنها خداست. او به تنهايى است که هر حکمى بخواهد در عالَم مى راند، براى اين که پديد آورندۀ همه اوست. پس آنچه در آسمان ها و زمين هست، قيام و وجود آثار وجودش به خداست. پس هيچ حکمى نيست، مگر اين که حاکم در آن خداست، و هيچ مُلک و سلطنتى نيست، مگر آن که صاحبش او است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۳
«يُحيِى وَ يُمِيتَ » - اين دو جمله اشاره است به دو نام از نام هاى خداى تعالى. یعنی زنده کننده و ميراننده (مُحيِى و مُمِيت)، و اگر خود اسم را نياورد، و به جاى آن فعل مضارع آورد، براى اين بود که اشاره کرده باشد به شمول و عموميت آن نسبت به هر احياء و هر اماته، تا در نتيجه شامل ايجاد ملائکه هم بشود. چون حيات ملائکه مسبوق به مرگ نيست، و نيز زنده کردن جنين در شکم مادرش، و زنده کردن مُردگان در روز قيامت، و پديد آوردن جمادات مُرده که قبلا زنده نبودند، تا ميراندن درباره آن ها صادق باشد، و ميراندن انسان در دنيا، و براى بار دوم در برزخ که آيه شريفه «رَبّنَا أمّتَنَا اثنَتَينِ وَ أحيَيتَنَا اثنَتَينِ»، به آن اشاره دارد. علاوه بر اين، در تعبير به مضارع، دلالت بر استمرار نيز هست.
«وَ هُوَ عَلى کُلّ شَئٍ قَدِيرٌ» - اين جمله اشاره دارد به صفت قدرت خداى تعالى، و اين که قدرت او مطلق است، و مقيد به چيزى دون چيزى نيست. و اگر در آخر آيه مورد بحث، اين جمله را گنجاند، براى مناسبتى بود که با مسأله احياء و اماته داشت. چون ممکن بود کسى توهم کند که چطور ممکن است خداى تعالى، مُرده اى را که نه عينى از آن به جا مانده و نه اثرى، زنده کند؟ و جمله مذکور اين توهم را دفع نموده، مى فرمايد: او بر هر چيزى قادر است.
مقصود از «اول و آخر» و «ظاهر و باطن» بودن خداى سبحان
«هُوَ الاَوَّلُ وَ الآخِرُ وَ الظاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شىْءٍ عَلِيمٌ»:
بعد از آن که معلوم شد که خداى تعالى بر هر چيزى که فرض شود، قادر است، قهرا با احاطه قدرتش به هر چيزى از هر جهت محيط هم هست. پس هر چيزى که فرض شود اول باشد، خدا قبل از آن چيز بوده، پس او نسبت به تمام ماسواى خود اول است، نه آن چيزى که ما اولش فرض کرديم، و همچنين هر چيزى که ما آخرينش فرض کنيم، خداى تعالى بعد از آن هم خواهد بود. چون گفتيم قدرتش احاطه به آن چيز دارد، هم به ما قبلش و هم به مابعدش. پس «آخر» خدا است، نه آن چيزى که ما آخرينش فرض کرديم، و هر چيزى را که ما «ظاهر» فرض کنيم، خدا ظاهرتر از آن است، به خاطر احاطه اى که قدرتش بر آن چيز دارد. و چون احاطه دارد، پس از جهت ظهور هم مافوق آن است. پس خدا «ظاهر» است، نه آن چيزى که ما ظاهرش فرض کرديم. و همچنين هر چيزى که باطن فرض شود، خدا به خاطر احاطه قدرتش بر آن، باطن تر از آن است، و ماوراى آن قرار دارد. چون او است که آن چيز را باطن کرده، پس «باطن» هم خداست، نه آن چيزى که ما باطنش فرض کرديم. پس معلوم شد که خدا «اول و آخر» و «ظاهر و باطن» على الاطلاق است، و از اين صفات آنچه در غير خدا هست، نسبى است، نه على الاطلاق.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۴
البته اين را هم بايد بدانيم که اوليت خداى تعالى و آخريتش و همچنين ظهور و بطونش، زمانى و مکانى نيست، و چنين نيست که در ظرف زمان اول و آخر باشد، و گرنه بايد خود خدا جلوتر از زمان نباشد، و از زمانى و مکانى بودن منزه نباشد، و حال آن که منزّه از آن است. چون خالق زمان و مکان و محيط به تمامى موجودات است، بلکه منظور از اوليت و آخريت و همچنين ظاهر و باطن بودنش اين است که: او محيط به تمام اشياء است، به هر نحوى که شما اشياء را فرض و به هر صورت که تصور بکنى. (اگر فلان را اول فرض کنى، او به احاطه اش اول تر از آن است. اگر آخر فرض کنى، او آخرتر است. اگر چيزى را ظاهر فرض کنى، او ظاهرتر، و اگر باطن فرض کنى، او باطن تر است، به همان دليلى که گذشت).
پس از آنچه گذشت، روشن گرديد که اين اسماى چهارگانه، يعنى «اول و آخر» و «ظاهر و باطن»، چهار شاخه و فرع از نام «محيط» است، و محيط هم شاخه اى از اطلاق قدرت اوست. چون قدرتش محيط به هر چيز است. ممکن هم هست نام هاى چهارگانه مورد بحث را، شاخه هايى از احاطه قدرتش ندانيم، بلکه شاخه هايى از احاطه وجود او بگيريم. چون وجود او، قبل از وجود هر چيز و بعد از وجود هر چيز است. او، قبل از آن که چيزى ثبوت پيدا کند، ثابت بود، و بعد از آن که هر چيز داراى ثبوتى فانى گردد، باز هم ثابت است. او، از هر چيز ديگرى نزديک تر و ظاهرتر است، و از ديد و درک اوهام و عقول هر صاحب عقلى، از چيز ديگرى باطن تر و پنهان تر است.
و همچنين اسامى چهارگانه نامبرده، به نوعى بر علم خداى تعالى بستگى و تفرّع دارند. و به همين مناسبت است که مى بينيم در ذيل آيه، علم خدا را هم آورده مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۵
«وَ هُوَ بِکُلّ شَئٍ عَلِيمٌ».
بعضى از مفسران، اسماى چهارگانه را اين طور معنا کرده اند که: او، «اول» است، براى اين که قبل از هر چيز بوده، و «آخر» است، چون بعد از هلاک و فناى هر چيز هست، و «ظاهر» است، چون ادله اى بسيار بر وجودش دلالت مى کند، و «باطن» است، چون عالِم به تمامى اشياء هست، و احدى نيست که از او داناتر باشد.
بعضى ديگر گفته اند: «اول»، يعنى بى ابتدا، و «آخر»، يعنى بى انتها، و «ظاهر»، يعنى بدون اقتراب، و «باطن»، يعنى بدون احتجاب.
البته در اين ميان، اقوال ديگرى نيز هست، که دلچسب نيست و لذا از نقل آن ها صرف نظر کرديم.
«هُوَ الَّذِى خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض فى سِتَّةِ أَيَّامٍ»:
تفسير اين آيه، در سوره اعراف و يونس و هود و فرقان و قاف گذشت.
«ثُمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فى الاَرْضِ وَ مَا يخْرُجُ مِنهَا وَ مَا يَنزِلُ مِنَ السمَاءِ وَ مَا يَعْرُجُ فِيهَا»:
تفسير و بحث مفصل پيرامون معناى عرش در سوره اعراف، آيه ۵۴ گذشت. و در آن جا گفتيم که: «استواى بر عرش»، کنايه است از شروع در تدبير مُلک وجود. و به همين جهت است که دنبال استواى بر عرش، مسأله علم به جزئيات احوال موجودات آسمانى و زمين را ذکر کرده، چون علم از لوازم تدبير است.
«يَعلَمُ مَا يَلِجُ فِى الأرضِ وَ مَا يَخرُجُ مِنهَا وَ مَا يَنزِلُ مِنَ السّمَاءِ وَ مَا يَعرُجُ فِيهَا» - کلمه «ولوج» - که مصدر فعل مضارع «يَلِجُ» است، به طورى که راغب گفته - به معناى داخل شدن چيزى در محلى تنگ است، و کلمه «عروج»، به معناى بالا رفتن است، و معناى آيه، اين است که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۶
خداى تعالى از آنچه در زمين فرو مى رود و نفوذ مى کند، از قبيل آب باران و تخم گياهان و غير اين ها، آگاه است. و نيز، از آنچه که از زمين سر بر مى آورد، چون نباتات و حيوانات و آب خبر دارد. و از آنچه که به زمين نازل مى شود، چون باران ها و اشعه اجرام نورانى و ملائکه و غيره با اطلاع است. و از آنچه که از زمين به طرف آسمان بالا مى رود، مانند دودها و بخارها و ملائکه و اعمال بندگان با خبر است.
احاطه و علم مطلق خداوند بر همه چيز و همه کس
«وَ هُوَ مَعَکمْ أَيْنَ مَا کُنتُمْ»:
او، هر جا که باشيد، با شما است، براى اين که به شما احاطه دارد، و در هيچ مکان و پوششى از او غايب نيستيد. در اين جا سؤالى پيش مى آيد و آن، این است که: خداى تعالى در هر حال بر ما احاطه دارد، و درهر زمان و مکان محيط به ما است، با اين فرض، چرا تنها مسأله مکان آمده، و چرا نفرمود: «وَ هُوَ مَعَکُم أينَمَا کُنتُم وَ فِى أىّ زَمَانٍ وَ أىّ حَالٍ کُنتُم: او با شماست، هر جا و هر زمان و در هر حال که باشيد»؟
در پاسخ مى گوييم: درست است که احاطۀ خداى تعالى به ما تنها احاطۀ مکانى نيست، بلکه در همه احوال و اوقات نيز به ما احاطه دارد، ليکن از آن جايى که معروف ترين ملاک در جدايى چيزى از چيزى ديگر و غايب شدنش از آن، جدايى مکانى است، و هر کس بخواهد از کسى ديگر جدا شود، مکان خود را عوض مى کند، از اين جهت تنها معيّت مکانى را ذکر کرد، و گرنه نسبت خداى تعالى به مکان ها و زمان ها و احوال يک نسبت است.
بعضى هم گفته اند: مراد از اين معيّت، معيّت مجازى است، که منظور از آن، احاطۀ علمى است.
«وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ»:
اين آيه، نظير فرع و نتيجه اى است که بر مطالب قبل مترتب مى شود، که مى فرمود: او با شما است، هر جا که باشيد، و او به هر چيزى عالِم است. چون نتيجه حاضر بودن او نزد مردم و جدا نشدنش از ايشان و عالِم بودنش به هر چيز، اين است که بيناى به اعمال ايشان نيز باشد. ظاهر اعمالشان را ببيند و باطن آن را - که همان نيت ها و مقاصد درونى ايشان است - ناظر باشد.
«لَّهُ مُلْک السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ إِلى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ»:
با اين که در سه آيه قبل فرموده بود: «لَهُ مُلکُ السّماواتِ وَ الأرض»، در اين جا نيز آن را خاطر نشان کرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۷
و اين تکرار براى اين بود که بهتر بفهماند مسأله بازگشت به خدا مبتنى بر عموميت ملک اوست. بار اول تنها مى خواست مالکيت خدا را افاده کند، و در نوبت دوم خواست اين ابتناء را بفهماند، همچنان که در آيه اى ديگر مى بينيم مسأله معاد را با مالکيت خداى تعالى با هم آورده، مى فرمايد: «يَومَ هُم بَارِزُونَ لَا يَخفَى عَلَى اللّه مِنهُم شَئٌ لِمَنِ المُلکُ اليَومَ لله الوَاحِدِ القَهّار».
در جملۀ «وَ إلَى اللّه تُرجَعُ الأمُور»، کلمه «امور» جمع است، و چون الف و لام بر سر دارد و به اصطلاح ادبى جمع مُحلّى به الف و لام است، افادۀ عموميت مى کند، همان طور که در جمله «ألَا إلَى اللّه تَصِيرُ الأمُور» نيز چنين است. در نتيجه، هيچ چيز نيست مگر آن که به سوى خدا بر مى گردد، و هيچ کس نمى تواند او را از برگشتن به سوى خداى تعالى باز بدارد، و هيچ عاملى که آن چيز را به سوى خدا بر مى گرداند، به جز اختصاص ملک به خدا نيست.
ساده تر بگويم : تنها عاملى که امور را به سوى خدا بر مى گرداند، این است که ملک عالَم مختص به او است. پس امر و فرمان و حکمرانى هم، تنها از آنِ او است.
در اين جمله و همچنين در جملۀ «وَ اللّهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِيرٌ» که قبلا بود، با اين که ممکن بود بفرمايد: «وَ إلَيهِ تُرجَعُ الأمُور»، و «وَ هُوَ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِيرٌ»، لفظ «اللّه» را ذکر کرد، و شايد وجه آن، اين بوده باشد که اين دو جمله مانند يک مَثَل معروف، دلنشين شود و دل ها را براى تأثّر از ياد روز قيامت و پاداش هاى بزرگى که در قيامت به انفاق کنندگان در راه خدا مى دهند، و در آيات بعد ذکرش مى آيد، آماده تر سازد.
«يُولِجُ الَّيْلَ فى النّهَارِ وَ يُولِجُ النّهَارَ فى الَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمُ بِذَاتِ الصُدُورِ»:
«ايلاج شب در روز» و «ايلاج روز در شب»، به معناى اختلافى است که شب و روز در کوتاهى و بلندى دارند، و اين اختلاف در دو نيم کره شمالى و جنوبى درست به عکس هم اند. در فصلى که در نيم کرۀ شمالى شب ها بلند است، در نيم کرۀ جنوبى کوتاه است، و در فصلى که در نيم کرۀ شمالى، شب ها کوتاه و روزها بلند است، در نيم کرۀ جنوبى عکس آن است، و مسأله اختلاف شب و روز را در کلام خداى تعالى، چند بار ديديم.
و مراد از «ذات الصدور»، افکار پنهانى و نيّات نهفته اى است که در سينه ها جا گرفته و از آن جا بيرون نمى آيد؛
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۸
چون اين نيات منسوب به دل ها است، و دل ها هم در قفسۀ سينه ها قرار دارد، و اين جمله، يعنى جمله «وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصّدُور»، احاطۀ علم خداى تعالى به نيات درونى را بيان مى کند، همچنان که جملۀ «وَ اللّهُ بِمَا تَعمَلُونَ خَبِيرٌ»، احاطۀ بينايى آن جناب به ظواهر اعمال آنان را بيان مى کرد.
بحث روايتى
در الدرالمنثور است که احمد، ابوداوود، ترمذى (وى حديث را حسن دانسته)، نسائى، ابن مردويه، و بيهقى (درکتاب شعب الايمان)، از عرباض بن ساريه روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، همواره قبل از خواب سوره هايى که در آغازش مسأله تسبيح ذکر شده، مى خواند و مى فرمود: در اين سوره ها، آيه اى است که از هزار آيه بهتر است.
مؤلف: اين روايت را از ابن ضريس، از يحيى بن ابى کثير نيز، از آن جناب نقل کرده.
و در کافى، به سند خود، از عاصم بن حميد روايت کرده که گفت: شخصى از على بن الحسين «عليهما السلام»، از توحيد سؤال کرد. حضرت فرمود: خداى تعالى مى داند که در آخرالزمان مردمى خواهند آمد اهل تعمق و تحقيق، و به همين جهت سوره «قُل هُوَ اللّهُ أحَد» و آيات سورۀ حديد تا جمله «عَلِيمٌ بِذَاتِ الصّدُور» را نازل کرد، و اگر کسى بخواهد در معارف توحيد بيش از اين کنجکاوى کند، هلاک و گمراه مى شود.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «سَبّحَ للهِ مَا فِى السّماواتِ وَ الأرضِ وَ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيمُ» آمده که: امام فرمود: اين همان است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» درباره اش فرمود: «أوتِيتُ جَوَامِعَ الکَلِم: کلمات جامع را به من داده اند»، و در معناى جمله «هُوَ الأوّل» فرمود: يعنى او قبل از هر چيز بوده است. «وَ الآخر»، يعنى او بعد از فناى هر چيز باقى است. و «هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصّدُور»، يعنى او به ضميرها آگاه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵۹
و در کافى آمده که در روايتى، از آن جناب، يعنى از على «عليه السلام» پرسيدند: پروردگار ما قبل از اين که آسمان و زمين را خلق کند، کجا بود؟ فرمود: کلمۀ «کجا بود»، سؤال از مکان است، و در مورد خداى تعالى صحيح نيست، زيرا خداى تعالى (که خالق مکان است) بود، در حالى که مکانى نبود.
و در توحيد، خطبه اى از حسن بن على «عليهما السلام» نقل کرده که در آن فرموده: «الحَمدُ للهِ الّذِى لَم يَکُن لَهُ أوّلٌ مَعلُومٌ وَ لَا آخِرٌ مُتَنَاهُ وَ لَا قَبلٌ مُدرَکٌ وَ لَا بَعدٌ مَحدُودٌ فَلَا تُدرِکُ العُقُولُ وَ أوهَامُهَا وَ لا الفِکرُ وَ خَطَرَاتُهَا وَ لَا الألبَابُ وَ أذهَانُهَا صِفَتهُ فَتَقُولُ مَتَى وَ لَا بُدِئَ مِمَّا وَ لَا ظَاهِرٌ عَلىَ مَا وَ لَا بَاطِنٌ فِيمَا».
مؤلف: اين که فرمود: اوّلى معلوم ندارد، (قيد معلوم احترازى نيست، يعنى نمى خواهد بفرمايد: اول دارد، ولى براى ما معلوم نيست، بلکه) قيدى توضيحى است. مى خواهد بفرمايد: اول ندارد، براى اين اگر اول مى داشت، تعلق علم به آن اول ممکن بود، و چون علم راهى براى پيدا کردن اول او ندارد، و بلکه آن را جايز نمى داند، لذا اول ندارد. «وَ لَا آخِرٌ مُتَناهُ»، قيد متناهى نيز در اين جا، مانند قيد معلوم در جمله قبل توضيحى است. مى خواهد بفرمايد: اگر آخر مى داشت، متناهى و محدود مى شد.
«وَ لَا قَبلٌ مُدرِکٌ»: يعنى قبل ندارد، چون اگر مى داشت، قابل درک مى بود. «وَ لَا بَعدٌ مَحدُودٌ»: بعدى هم ندارد، چون اگر داشته باشد، محدود مى شود. «وَ لَا بُدِئَ مِمّا»: يعنى خداى تعالى از چيزى آغاز نشده، تا اول داشته باشد. «وَ لَا ظَاهِرٌ عَلى مَا»: يعنى تفوق او بر عالَم مانند تفوق يک موجود مادى بر موجود ديگر که بالاى آن قرار بگيرد، نيست. درست است که تفوق دارد، اما نه چون تفوق جسمانيات بر يکديگر. «وَ لَا بَاطِنٌ فِيمَا»: يعنى خدا خود را در داخل چيزى پنهان نکرده، و در چيزى مستتر نگشته.
و در نهج البلاغه آمده: «کُلّ ظَاهِرٍ غَيرُهُ غَيرُ بَاطِنٍ وَ کُلّ بَاطِنٍ غَيرُهُ غَيرُ ظَاهِرٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۰
مؤلف: و معناى آن اين است که: حيثيت و نحوۀ ظهور در غير خداى تعالى، غير نحوۀ بطون و پنهانى آن است. هر چيزى غير خداى تعالى، اگر از جهتى ظاهر است، از عين آن جهت باطن نيست، بلکه از جهت ديگرى باطن است. و به عکس، اگر از حيثى و جهتى پنهان است، به عين آن ظاهر نيست، بلکه به غير آن ظاهر است. و اما خداى تعالى، به خاطر اين که احدى الذات است، مانند ما مخلوقاتش متقسم و متجزّى به جهات مختلف نيست.
(توضيح اين که: اگر ما عالِم هستيم، بدين جهت است که در وجود ما ابزارى براى علم هست، و اگر قادريم، به خاطر داشتن آن ابزار نيست، بلکه به خاطر داشتن ابزارى ديگر است. پس ما بدان جهت که عالميم، قادر نيستيم، و بدان جهت که قادريم، عالم نيستيم. اما خداى تعالى، به عين آن جهت که عالِم است، قادر و حىّ است). لذا خداى تعالى به همان جهت که ظاهر است، باطن نيز هست، و به عين آن جهت که باطن است، ظاهر است. پس خداى تعالى، از شدّت و کمال ظهورش باطن است و از کمال بطونش، ظاهر است. (مثالى که تا حدى ذهن را به مطلب نزديک کند، قرص خورشيد و سرچشمه نور است، با اين که ظاهر است، و نه تنها ظاهر است، بلکه ظهور هر چيز ديگر هم به واسطه نور آن است، در عين حال از شدت ظهور، کسى نمى تواند به خود قرص، نگاه کند).
و در آن کتاب، اين جمله نيز آمده: «الحَمدُ للهِ الأوّلِ فَلا شَئَ قبَلَهُ وَ الآخِرِ فَلا شَئَ بَعدَهُ وَ الظّاهِرِ فَلَا شَئَ فَوقَهُ وَ البَاطِنِ فَلا شَئَ دُونَهُ».
مؤلف: و مراد از «قبليت و بعديت»، قبليت و بعديت زمانى نيست. نمى خواهد يک امتداد زمانى در اين بين فرض کند، که هم در گذشته اش غيرمتناهى باشد، و هم در آينده، و عالَم هستى در وسط اين دو طرف قرار گرفته باشد. در قطعه اى از زمان که هر دو طرف آن غير متناهى است و خود عالَم هر دو طرفش متناهى، در نتيجه وجود خداى تعالى منطبق بر سراسر زمان غيرمتناهى باشد، به طورى که هيچ يک از دو طرفش خالى از خدا نباشد، هرچند که هر دو طرف آن غير متناهى باشد، و باز در نتيجه هستى خدا از حيث زمان مقدم بر عالَم و مؤخّر از آن باشد؛
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۱
چون اگر خداى سبحان ازلى و ابدى زمانى بود، بايد ذات مقدس او هم مانند همه زمانیات، هم در ذاتش و هم در احوالش متغير باشد، چون زمان متغير است، و نسبت به او نيز متجدد مى شود. علاوه بر اين اشکال، قبليت و بعديت او به تبع قبليت و بعديت زمان خواهد بود. پس در حقيقت زمان، اول و آخر اصلى است، نه ذات مقدس او.
و همچنين مسأله ظاهريت و باطنيت خداى تعالى به حسب مکان نيست - به همان بيانى که در اوليت و آخريت گفتيم - بلکه خداى تعالى به نفس ذات متعاليه اش بر هر چيزى که فرض شود، سبقت دارد، و به نفس ذاتش از هر امرى که آخر فرض شود، مؤخّر است، و به همين معنا ظاهر و باطن است و زمان (و مکان) مخلوق او و متأخر از او است.
و در الدرالمنثور است که ابوالشيخ (در کتاب عظمت)، از ابن عمر و ابوسعيد، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: ناگزير مردم از شما درباره خدا چيزهايى مى پرسند تا برسند به اين که بپرسند: اين خدا که شما مى گوييد قبل از هر چيز بوده، قبل از او چه بوده؟ اگر سؤالشان به اين جا منتهى شد، بگوييد: او قبل از هر چيز اول بوده، و نيز بعد از هر چيز آخر است. پس ديگر چيزى بعد از او نخواهد بود، و او ظاهر و مافوق هر چيزى، و باطن و نهان تر از هر نهان است، و او به هر چيز دانا است.
رده:تفسیر المیزان