المیزان جلد۱۹ بخش۲۳
«بيان آيات»
خداى تعالى، پس از اشاره به قساوتى که دل هاى مؤمنان را فرا گرفته، و در نتيجه، در امتثال تکاليف دينى و مخصوصا انفاق در راه خدا - که مايه قوام امر جهاد است - تثاقل ورزيدند، و آنگاه ايشان را به اهل کتاب تشبيه کرد که در اثر طولانى شدن مهلت خدا به آنان، دل هايشان دچار قساوت گرديد، اينک در اين آيات، غرض الهى از فرستادن رسولان و نازل کردن کتاب و ميزان همراه ايشان را بيان کرده، مى فرمايد:
غرض از اين ارسال رسل و انزال کتب اين بود که انبيا مردم را به عدالت عادت دهند، تا در مجتمعى عادل زندگى کنند، و آهن را نازل کرد، تا بندگان خود را در دفاع از مجتمع صالح خود و بسط کلمه حق در زمين بيازمايد، علاوه بر منافع ديگرى که آهن دارد، و مردم از آن بهره مند مى شوند.
آنگاه فرمود که: نوح و ابراهيم «عليهما السلام» را فرستاد، و نبوت و کتاب را در ذريه آن دو بزرگوار قرار داد، و يکى پس از ديگرى رسولانى گسيل داشت، و اين سنّت همچنان در تمامى امت ها استمرار يافت، و نتيجه کار، همواره بود که عده اى از مردم راه حق را يافته، اکثريتى از ايشان فاسق شدند. و سپس سوره را با دعوت مردم به اين معنا ختم مى کند که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۱
ايمان خود را تکميل کنند، تا از رحمت خدا دو چندان عايدشان گردد.
«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسطِ ...»:
اين آيه، مطلب تازه اى از سر گرفته و با آن، معناى تشريع دين از راه ارسال رسل و انزال کتاب و ميزان را بيان مى کند و مى فرمايد که: غرض از اين کار، اين است که مردم به قسط و عدالت عادت کرده و خوى بگيرند، و نيز به این وسيله و با انزال «حديد» امتحان شوند، و برايشان معلوم شود که چه کسى خداى ناديده را يارى مى کند، و چه کسى از يارى او مضايقه مى نمايد. و نيز بيان کند که امر رسالت از آغاز خلقت، مستمراً در بشر جريان داشته و به طور مداوم، از هر امتى جمعى هدايت يافته، و بسيارى فاسق شده اند.
پس منظور از کلمۀ «بيّنات» در جملۀ «لَقَد أرسَلنَا رُسُلَنَا بِالبَيّنَاتِ»، آيات بينات است. آياتى که به وسيله آن بيان مى کند که رسولان، فرستاده از جانب اويند و آن آيات، يا عبارت است از معجزات باهره، و يا بشارت واضح، و يا حجت هاى قاطع.
مقصود از «کتاب» و «ميزان» در آيه: «لَقَد أرسَلنَا رُسُلَنَا بِالبَيّنَات...»
«وَ أنزَلنَا مَعَهُمُ الکِتَابَ » - منظور از «کتاب»، وحيى است که صلاحيت آن را دارد که نوشته شود و به صورت کتاب در آيد، (نه اين که کتاب جلد شده، از آسمان بفرستد)، بلکه دستوراتى است که مى شود آن را نوشت. دستوراتى که مشتمل است بر معارفى دينى، از قبيل: عقايد حق و اعمال صالح، و این کتاب هاى آسمانى که معنايش معلوم شد، عبارتند از پنج کتاب:
۱ - کتاب نوح. ۲ - کتاب ابراهيم. ۳ - کتاب تورات. ۴ - کتاب انجيل. ۵ - کتاب قرآن.
«وَ المِيزَانَ لِيَقُومَ النّاسُ بِالقِسطِ » - مفسران، «ميزان» را به همان ترازو - که داراى دو کفّه است و سنگينى ها را با آن مى سنجند - تفسير کرده اند. و جملۀ «لِيَقُومَ النّاسُ بِالقِسط» را غايت و غرض انزال ميزان گرفته، گفته اند:
معناى جمله اين است که: ما ترازو را نازل کرديم تا مردم را به عدالت در معاملات خود عادت دهيم، و در نتيجه ديگر خسارت و ضررى نبينند، و اختلالى در وزن ها پديد نيايد، و نسبت ميان اشياء مضبوط شود. چون قوام زندگى بشر به اجتماع است، و قوام اجتماع هم به معاملاتى است که در بين آنان دائر است، و يا مبادلاتى که با دادن اين کالا و گرفتن آن کالا صورت مى گيرد. و معلوم است که قوام اين معاملات و مبادلات در خصوص کالاهايى که بايد وزن شود، به اين است که نسبت ميان آن ها محفوظ شود، و اين کار را «ترازو» انجام مى دهد.
تفسير ديگرى که احتمالا مى شود براى «ميزان» کرد - و خدا داناتر است - اين است که: منظور از ميزان، دين باشد. چون «دين» عبارت است از چيزى که عقايد و اعمال اشخاص با آن سنجيده مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۲
و اين سنجش، هم مايه قوام زندگى سعيده اجتماعى و انفرادى است، و این احتمال، با سياق کلام که متعرض حال مردم از حيث خشوع و قساوت قلب و جدّيت و سهل انگاريشان در امر دين است، سازگارتر است.
بعضى هم گفته اند: مراد از «ميزان»، عقل است.
«وَ أنزَلنَا الحَدِيدَ » - ظاهرا اين انزال، نظير انزال در آيه «وَ أنزَلَ لَکُم مِنَ الأنعَامِ ثَمَانِيَةَ أزوَاج» باشد، و ما در تفسير سورۀ زمر گفتيم: اگر خلقت مخلوقات زمينى را انزال ناميده، به اين اعتبار است که خداى تعالى، ظهور اشيا در عالَم هستى را بعد از عدم انزال خوانده، به اين اعتبار که هر موجودى از موجودات نزد خدا و در عالم غيب خزينه ها دارد، و آن موجود پس از آن که اندازه گيرى شده، و در خور عالَم شهادت شده، به ظهور پيوسته است و اين، خود نوعى نزول است، همچنان که فرموده: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم».
«فِيهِ بَأسٌ شَدِيدٌ وَ مَنَافِعٌ لِلنّاسِ » - کلمۀ «بأس»، به معناى تأثير شديد است، ليکن غالبا در شدّت در دفاع و جنگ استعمال مى شود، و بدين جهت، فرموده در آهن بأسى شديد است، که به طور مدام، جنگ ها و مقاتلات و انواع دفاع ها نياز به آهن داشته، چون اقسام سلاح هايى که درست مى کرده اند، از آهن بوده، و بشر از ديرباز به اين فلز دست يافته، و متوجه منافعش شده، و آن را استخراج کرده است.
و اما منافع ديگرى که اين فلز براى مردم دارد، احتياج به بيان ندارد. چون مى بينيم که آهن در تمامى شعب زندگى و صنايع مربوط به آن ها و دخالت دارد.
«وَ لِيَعلَمَ اللّهُ مَن يَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالغَيبِ » - اين جمله غايتى است عطف بر غايتى که حذف شده، و تقدير کلام چنين است: «وَ أنزَلنَا الحَدِيدَ لِکَذَا وَ لِيَعلَمَ اللّهُ مَن يَنصُرُهُ...». يعنى ما آهن را براى اين و... نازل کرديم، و نيز براى اين که خدا معلوم کند چه کسى او و رسولان - او را يارى مى کند...
و مراد از «يارى کردن پيامبران خدا»، جهاد در راه او است، تا از مجتمع دينى دفاع نموده، کلمه حق را بسط دهند، و منظور از اين که فرمود: این نصرت را به غيب مى کنند، اين است که در حال غيبت رسول، او را يارى مى کنند. حال يا غيبت رسول از ايشان، و يا غيبت ايشان از رسول، و مراد از اين که فرمود: «تا خدا بداند...»، اين است که خدا ياوران خود و فرستادگان خود را از آن هايى که يارى نمى کنند، متمايز و جدا سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۳
«إنّ اللّهَ قَوِىّ عَزِيزٌ» - اين جمله خاتمه آيه است، و ختم کردن آيه با این جمله، گويا اشاره باشد به اين که دستور خداى تعالى به جهاد براى همين بوده که امتثال کنندگان را از ديگران جدا کند، نه اين که خداى تعالى، احتياجى به نصرت ناصرى داشته باشد. چون خدا قوی اى است که به هيچ و جه ضعف در او راه ندارد، و عزيزى است که ذلت به سويش راه نمى يابد.
«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً وَ إِبْرَاهِيمَ وَ جَعَلْنَا فى ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکتَاب فَمِنهُم مُّهْتَدٍ وَ کثِيرٌ مِّنهُمْ فَاسِقُونَ»:
از اين جا، به بيان اين نکته شروع شده که «اهتدا» و «فسق» در امت هاى گذشته نيز همواره جريان داشته، و تا امروز جريان دارد. پس اين طور نيست که امت و يا امتى از امت ها با تمامى افرادش به صلاح گراييده باشند و يا بگروند، بلکه همواره چنين بوده و چنين خواهد بود، که عدّۀ بسيارى از افراد امت به فسق گراييده اند.
و ضمير در «فَمِنهُم» و نيز در «مِنهُم»، به ذرّيه بر مى گردد، و بقيه الفاظ آيه روشن است.
«ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلى ءَاثَارِهِم بِرُسُلِنَا وَ قَفَّيْنَا بِعِيسى ابْنِ مَرْيَمَ وَ ءَاتَيْنَاهُ الإنجِيلَ ...»:
در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «تقفيه» - که مصدر فعل «قَفَيّنَا» است - به معناى اين است که چيزى را به طور مستمر دنبال چيزى ديگر قرار دهى، و به همين جهت، آخرهاى شعر را «قافيه» شعر مى گويند، چون همه شعرها به دنبال شعر اول و از نظر قيافه و وزن تابع آن هستند.
و ضمير در جملۀ «عَلى آثَارِهِم» به نوح و ابراهيم و سابقين از ذرّيه آن دو بزرگوار بر مى گردد، به دليل اين که بعد از نوح، هيچ پيامبرى مبعوث نشد، مگر آن که از ذرّيه آن جناب بود. چون نسل بعد از نوح، نسل خود آن جناب بود، به شهادت اين که عيسى بن مريم، با اين که از ذرّيه ابراهيم «عليه السلام» است، مع ذلک خداى تعالى، درباره نوح «عليه السلام» فرموده: «وَ جَعَلنَا ذُرّيَتَهُ هُمُ البَاقِينَ». و باز فرموده: «وَ مِن ذُرّيُتِهِ دَاوُدَ وَ سُلَيمَانَ... وَ عِيسى».
پس معلوم مى شود منظور از جملۀ «ثُمّ قَفّينَا عَلى آثَارِهِم بِرُسُلِنَا...»، در پى آوردن لاحقين از ذرّيه آن دو بزرگوار است بعد از آن دو، که سابقين ذرّيه آن دو بودند، و در جملۀ «عَلَى آثَارِهِم»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۴
اشاره اى است به اين که طريقه اى که بشر بايد در پيش بگيرد يک طريقه است، که آيندگان بايد آن را به دنبال گذشتگان پيش بگيرند.
منظور از قرار دادن رأفت و رحمت در دل هاى پيروان عيسى«ع»
«وَ قَفّينَا بِعِيسى بنِ مَريَمَ وَ آتَينَاهُ الإنجِيلَ وَ جَعَلنَا فِى قُلُوبِ الّذِينَ اتّبَعُوهُ رَأفَةً وَ رَحمَةً » - واژۀ «رأفت» - به طورى که گفته اند - با واژه رحمت مترادف اند.
ولى از بعضى ديگر نقل شده که ميان آن دو فرق گذاشته و گفته اند: «رأفت» در مورد دفع شرّ، و رحمت در مورد جلب خير استعمال مى شود.
و ظاهرا مراد از قرار دادن «رأفت» و «رحمت» در دل هاى پيروان عيسى «عليه السلام»، اين باشد که خدا آنان را موفق به رأفت و رحمت در بين خود کرده، در نتيجه بر پايه کمک به يکديگر و مسالمت زندگى مى کردند، همچنان که ياران پيامبر اسلام را نيز، به اين خصلت ستوده و فرموده: «رُحَمَاءُ بَينَهُم».
بعضى هم گفته اند: مراد از قرار دادن رأفت و رحمت در دل هاى آنان، اين است که ايشان را امر بدان نموده، و تشويق در آن فرموده، و وعده ثواب در مقابل آن داده است.
«وَ رَهبَانِيّةً ابتَدَعُوهَا مَا کَتَبنَاهَا عَلَيهِم » - کلمۀ «رهبانيت»، از ماده «رهبت»، به معناى خشيت و ترس است، و عرفاً بر ترک دنيا اطلاق مى شود، به اين که کسى رابطه خود را از مردم قطع کند و يکسره به عبادت خدا بپردازد، و انگيزه اش از اين کار، خشيت از خدا باشد.
و کلمۀ «ابتداع»، به معناى اين است که انسان چيزى را جزو دين کند که جزو دين نباشد. سنت و عملى را باب کند که در هيچ دينى نبوده باشد. و جملۀ «مَا کَتَبنَاهَا عَلَيهِم» در معناى پاسخ از سؤالى تقديرى است. گويا کسى پرسيده: معناى بدعت گذارى آنان چيست؟ فرموده: اين که چيزى را جزو دين کنند، که ما بر آنان ننوشته ايم.
و معناى آيه اين است که: پيروان مسيح «عليه السلام»، از پيش خود رهبانيتى بدعت نهادند که ما آن را براى آنان تشريع نکرده بوديم.
«إلّا ابتِغَاءَ رِضوَانِ اللّه فَمَا رَعَوهَا حَقّ رِعَايَتِهَا» - اين استثنا به اصطلاح استثنايى است منقطع، و معنايش با جمله قبل اين است که ما آن رهبانيت را برآنان واجب نکرده بوديم،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۵
ليکن خود آنان براى خوشنودى خدا و به دست آوردن رضوان او، آن را بر خود واجب کردند، ولى آن طور که بايد همان رهبانيت خود ساخته را حفظ نکردند، و از حدود آن تجاوز کردند.
و در اين گفتار، اشاره اى است به اين که آن رهبانيتى که ياران مسيح از پيش خود ساختند، هرچند خداى تعالى تشريعش نکرده بود، ولى مورد رضايت خداى تعالى بوده.
«فَآتَينَا الّذِينَ آمَنُوا مِنهُم أجرَهُم وَ کَثِيرٌ مِنهُم فَاسِقُونَ » - اين آيه اشاره است به اين که آن ها مانند امت هاى رسولان سابق هستند. برخى مؤمن اند و بر اساس ايمان خودشان مأجورند و بيشتر آن ها فاسق اند، و غلبه با فسق است.
«يَا أَيّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ءَامِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِکُمْ کِفْلَينِ مِن رَّحْمَتِهِ ...»:
در اين آيه کسانى را که ايمان آورده اند، امر مى کند به تقوا و به ايمان به رسول، با اين که اين اشخاص دعوت دينى را پذيرفته اند، و قهرا به خدا و نيز به رسول ايمان آورده اند. پس همين امر مجدد به ايمان به رسول، دليل بر اين است که مراد از اين «ايمان»، پيروى کامل و اطاعت تامّ از رسول است. چه اين که امر و نهى رسول مربوط به حکمى از احکام شرع باشد، و چه اعمال ولايتى باشد که آن جناب بر امور امت دارد، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «فَلا وَ رَبّکَ لَا يُؤمِنُونَ حَتّى يُحَکّمُوکَ فِيمَا شَجَرَ بَينَهُم ثُمّ لَا يَجِدُوا فِى أنفُسِهِم حَرَجاً مِمّا قَضَيتَ وَ يُسَلّمُوا تَسلِيماً».
پس ايمانى که در آيه مورد بحث، بدان امر شده، ايمانى است بعد از ايمان، و مرتبه اى است از ايمان، بالاتر از مرتبه اى که قبلا داشتند و تخلّف از آثارش ممکن بود. مرتبه اى است که به خاطر اين که قوى است، اثرش از آن تخلف نمى کند، و به همين مناسبت فرمود: «يُؤتِکُم کِفلَينِ مِن رَحمَتِهِ»، و «کِفل»، به معناى حظ و نصيب است. پس کسى که داراى اين مرتبه بالاى از ايمان باشد، ثوابى روى ثواب دارد، همچنان که ايمانى روى ايمان دارد.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از دادن دو «کِفل» از رحمت، دادن دو اجرى است که به اهل کتاب هم وعده اش داده، گويا فرموده: به شما هم دو اجر مى دهد، همان دو اجرى که به مؤمنان اهل کتاب وعده داده بود، چون شما هم در ايمان آوردن به رسولان گذشته خدا و به آخرين رسول او مثل ايشان ايد، شما هم ميان احدى از رسولان او فرق نمى گذاريد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۶
مراد از نورى که خدا براى مؤمنان قرار مى دهد
«وَ يَجعَل لَکُم نُوراً تَمشُونَ بِهِ » - بعضى از مفسران گفته اند: منظور این است که در روز قيامت نورى به آنان مى دهد که با آن، در بين مردم، آمد و شد مى کنند. و اين، همان نورى است که در آيه «يَسعَى نُورُهمُ بَينَ أيدِيهِم وَ بِأيمَانِهِم»، به آن تصريح مى کرد.
ليکن اين حرف درست نيست، چون مقيد کردن آيه است به قيدى که هيچ دليلى بر آن نيست، و اطلاق آيه دلالت دارد که اين مؤمنان، هم در دنيا نور دارند و هم در آخرت، همچنان که درباره نور دنيايى آنان، آيه شريفه زير بر آن دلالت دارد: «أوَ مَن کَانَ مَيتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لُهُ نَوراً يَمشِى بِهِ فِى النّاسِ کَمَن مَثَلُهُ فِى الظّلُمَاتِ لَيسَ بِخَارِجٍ مِنهَا»، و درباره نور آخرتشان، آيه شريفه زير دلالت مى کند: «يَومَ تَرَى المُؤمِنِينَ وَ المُؤمِنَاتِ يَسعَى نُورُهُم بَينَ أيدِيهِم وَ بِأيمَانِهِم».
«وَ يَغفِر لَکُم وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ » - در اين جمله، وعده اى را که از رحمت خود و نور دادن به آنان داده، تکميل کرده است.
«لِّئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْکتَابِ أَلّا يَقْدِرُونَ عَلى شىْءٍ مِن فَضلِ اللَّهِ ...»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که در آيه شريفه، التفاتى از خطاب به مؤمنان که در «يَجعَل لَکُم» بود، به خطاب به شخص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به کار رفته باشد، و خطاب در آيه و روى سخن در آن، متوجه شخص شخيص آن جناب باشد. و مراد از «علم»، مطلق اعتقاد است، همچنان که کلمه «زعم» هم، به همين معنا است، و کلمۀ «أن»، مخفّف «أنَّ» است، و ضمير «يَقدِرُونَ»، به مؤمنان بر مى گردد، و در اين کلام تعليلى است براى مضمون آيه قبلى.
و معناى آيه اين است که: اگر ما ايشان را با اين که مرتبه اى از ايمان داشتند، به ايمان امر کرديم، و وعده شان داديم که دو «کِفل» از رحمت به آنان مى دهيم و نور و مغفرتشان ارزانى مى داريم، همه براى اين بود که اهل کتاب خيال نکنند مؤمنان هيچ قدرتى ندارند، و
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۷
به هيچ وجه دستشان به فضل خدا نمى رسد، و تنها مؤمنان اهل کتاب اند که اگر ايمان داشته باشند، اجرشان دو چندان داده مى شود.
بعضى از مفسران گفته اند: «لا» در «لِئَلّا» زايده است، و ضمير در جملۀ «يَقدِرُونَ»، به اهل کتاب بر مى گردد، و معناى آيه چنين است که: اگر ما به مؤمنان آن وعده ها را داديم، براى اين بود که اهل کتاب که معتقدند و مى گويند: اگر مؤمنان ما به کتاب اسلام ايمان بياورند دو اجر دارند، و اگر نياورند، يک اجر (پس واجب نيست ايمان بياورند)، بدانند که در اشتباه اند، و اگر به کتاب اسلام ايمان نياورند، دستشان به هيچ جا بند نيست، و به هيچ فضلى از خدا دست نمى يابند. اين گفتۀ آن مفسّر است، ليکن اين طور معنا کردن، لقمه را از پس گردن به دهان بردن است.
«وَ أنّ الفَضلَ بِيَدِ اللّه يُؤتِيهِ مَن يَشَاءُ وَ اللّهُ ذُو الفَضلِ العَظِيم » - این قسمت از آيه، عطف است بر جملۀ «أن لَا يَعلَم»، و معنايش اين که: اگر ما آن وعده ها را داديم، براى اين بود که چنين و چنان شود، و نيز براى اين بود که فضل به دست خدا است و خدا، داراى فضلى عظيم است.
البته در آيه شريفه، اقوال و احتمالات ديگرى نيز هست، که در نقل و بحث پيرامون آن ها فايده اى نيست.
بحث روایتی
از جوامع الجامع نقل کرده اند که گفته است : جبرئيل، «ميزان» را نازل کرد و آن را به نوح «عليه السلام» داده، گفت: به قوم خود دستور بده اجناس خود را با اين وزن کنند.
و در احتجاج، از على «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى فرمود: معناى إنزال در جملۀ «وَ أنزَلنَا الحَدِيدَ فِيهِ بَأسٌ شَدِيدٌ»، خلقت است. پس معناى جمله اين است که: ما آهن را خلق کرديم، (نه اين که از آسمان نازل کرده باشيم).
و در مجمع البيان، از ابن مسعود روايت کرده که گفت: من در پشت سرِ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، سوار بر الاغ بودم، به من فرمود: اى ابن أمّ عبد! هيچ مى دانى بنى اسرائيل مسأله رهبانيت را از کجا بدعت کردند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۸
عرضه داشتم: خدا و رسولش بهتر مى دانند. فرمود: سلاطين جور بعد از عيسى «عليه السلام»، بر آنان مسلط شدند، و معصيت ها را رواج دادند. اهل ايمان به خشم آمده، با آنان به جنگ برخاستند، و در آخر شکست خوردند و اين کار سه نوبت صورت گرفت، و در هر سه نوبت، شکست نصيب آنان شد، و در نتيجه، از مؤمنان به جز عده اى اندک نماند.
اين بار گفتند: اگر دشمنان، ما را بشناسند و ما خود را به آنان نشان دهيم، تا آخرين نفر ما را نابود خواهند کرد، و ديگر احدى باقى نمى ماند که به سوى دين دعوت کند. پس بياييد در روى زمين پراکنده و پنهان شويم، تا خداى تعالى، پيغمبرى را که عيسى وعده اش را داده مبعوث کند، و منظورشان از آن پيغمبر، من (محمّد) بودم.
ناگزير متفرق شده، به غارهاى کوه پناه برده، از آن موقع رهبانيت را پى نهادند. بعضى از آنان متمسک به دين خود شده، و بعضى ديگر به کلّى کافر شدند. آنگاه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اين آيه را خواند: «وَ رَهبَانِيّةً ابتَدَعُوهَا مَا کَتَبنَاهَا عَلَيهِم...».
آنگاه فرمود: اى ابن أمّ عبد! آيا مى دانى رهبانيت امّت من چيست؟ عرضه داشتم: خدا و رسولش داناترند. فرمود: رهبانيت امّت من، هجرت و جهاد و نماز و روزه و حج و عمره است.
و در کافى، به سند خود، از ابى الجارود روايت کرده که گفت: به امام ابى جعفر «عليه السلام» عرضه داشتم: (من فکر مى کنم) خداى تعالى، به اهل کتاب خير بسيارى داده. پرسيد: چه خيرى؟ عرضه داشتم: همين که درباره آنان فرموده: «الّذِينَ آتَينَاهُمُ الکِتَابَ مِن قَبلِهِ هُم بِهِ يُؤمِنُونَ... أولئِکَ يُؤتُونَ أجرَهُم مَرّتَينِ بِمَا صَبَرُوا».
مى گويد: امام در پاسخ فرمود: خداى تعالى، به شما مسلمانان نيز همان را داده که به ايشان داده بود، و اين آيه را تلاوت کرد: «يَا أيّهَا الّذِينَ آمَنُوا اتّقُوا اللّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤتِکُم کِفلَينِ مِن رَحمَتِهِ وَ يَجعَل لَکُم نُوراً تَمشُونَ بِهِ»، که منظور از نورى که با آن آمد و شد کنيد، امامى است که به وى اقتدا کنيد.
و در مجمع البيان، از سعيد بن جبير روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، جعفر (طيّار) را با هفتاد سوار به سوى نجاشى روانه کرد تا او را دعوت کند. جعفر به نجاشى وارد شد و دعوتش کرد، و او دعوت وى را پذيرفت، و به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، ايمان آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۹
همين که جعفر خواست برگردد، جمعى از افرادى که به دعوت اسلام ايمان آورده بودند و از اهل مملکت نجاشى بودند و عدّه شان به چهل نفر مى رسيد، به نجاشى گفتند: به ما اجازه بده به ديدن اين پيامبر برويم و به دست وى اسلام آوريم.
اين جمع به اتفاق جعفر آمدند، و از نزديک، شدّت فقر و تنگدستى مسلمين را ديدند، و از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اجازه ديدار خواسته، به شرف حضورش نايل شده، گفتند: يا نبى اللّه! ما داراى ثروت بسيارى هستيم، و ما شدّت فقر مسلمانان را ديديم، اگر اجازه دهى به وطن خود برگرديم و اموال خود را با خود آورده، با مسلمانان در آن اموال مواسات کنيم.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اجازه داده، نامبردگان برگشته، اموال خود را با خود آوردند، و در بين مسلمانان تقسيم کردند و خداى تعالى، اين آيه را درباره عمل آنان نازل کرد: «الّذِينَ آتَينَاهُمُ الکِتَابَ مِن قَبلِهِ هُم بِهِ يُؤمِنُونَ... وَ مِمّا رَزَقنَاهُم يُنفِقُونَ»، که منظور از انفاق، همان مواساتى است که با مسلمانان کردند.
اين آيه و مخصوصا جملۀ «أولئِکَ يُؤتُونَ أجرَهُم مَرّتَينِ بِمَا صَبَرُوا»، به گوش بقيه اهل کتاب که به اسلام ايمان نياورده بودند، رسيد، به اصطلاح سوژه اى به دست آورده، به مسلمانان روى آوردند که به حکم اين آيه، هر کس از ما به کتاب شما ايمان بياورد، دو تا اجر دارد. يکى اجر ايمان به قرآن، و يکى هم اجر ايمان به کتاب هاى آسمانى قبل از قرآن، و هر کس ايمان نياورد، تنها يک اجر دارد. پس ما که اسلام نياورده ايم، يک اجر داريم، و شما هم که قبلا اهل کتاب نبوديد و تنها اسلام را قبول کرده ايد، يک اجر داريد. پس ديگر چه مزيّتى بر ما داريد؟
در پاسخ اين گفتار اهل کتاب، آيه زير نازل شد که مى فرمايد: «يَا أيّهَا الّذِينَ آمَنُوا اتّقُوا اللهَ وَ أمِنُوا بِرَسُولِهِ...»، و به حکم آن براى مسلمانان نيز دو اجر قرار داد، به اضافه نور و مغفرت، و در آخر فرمود: «لِئَلّا يَعلَمَ أهلُ الکِتَابِ»، تا اهل کتاب بدانند که اشتباه کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۱۰
«سوره مجادله»
آيات ۱ - ۶ سوره مجادله
* سوره «مجادله»، مدنى است و بيست و دو آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * قَدْ سمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتى تُجَادِلُک فى زَوْجِهَا وَ تَشتَکِى إِلى اللَّهِ وَ اللَّهُ يَسمَعُ تحَاوُرَکُمَا إِنَّ اللَّهَ سمِيعُ بَصِيرٌ(۱)
الَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنکُم مِن نِّسائهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلا الَّئِى وَلَدْنَهُمْ وَ إِنهُمْ لَيَقُولُونَ مُنکراً مِّنَ الْقَوْلِ وَ زُوراً وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوُّ غَفُورٌ(۲)
وَ الَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِن نِّسائهِمْ ثمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِّن قَبْلِ أَن يَتَمَاسا ذَلِکُمْ تُوعَظونَ بِهِ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ(۳)
فَمَن لَّمْ يجِدْ فَصِيَامُ شهْرَيْنِ مُتَتَابِعَينِ مِن قَبْلِ أَن يَتَمَاسا فَمَن لَّمْ يَستَطِعْ فَإِطعَامُ سِتِّينَ مِسکِيناً ذَلِک لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ تِلْک حُدُودُ اللَّهِ وَ لِلْکَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۴)
إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ کُبِتُوا کَمَا کُبِتَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَ قَدْ أَنزَلْنَا ءَايَاتِ بَيِّنَاتٍ وَ لِلْکَافِرِينَ عَذَابٌ مُّهِينٌ(۵)
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسوهُ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شىْءٍ شهِيدٌ(۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۱۱
«ترجمه آيات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
خداى تعالى، سخن آن کس را که با تو در مورد همسرش مجادله مى کرد و به خدا شکايت مى برد، شنيد و خدا گفتگوى شما را مى شنود، که خدا شنواى دانا است (۱).
کسانى از شما که زنان خود را ظهار مى کنند (و به ايشان مى گويند: تو نسبت به من به منزلۀ مادرم هستى)، به صرف اين گفتار، همسرانشان، مادر ايشان نمى شوند. مادران، تنها همان هايند که ايشان را زاييده اند و اين مردان، سخنى ناپسند و خلاف حقيقت مى گويند و خدا داراى عفو و مغفرت است (۲).
و کسانى که بعضى از زنان خود را ظهار مى کنند و سپس از آنچه گفته اند، پشيمان مى شوند، کفّارۀ عملشان، آزاد کردن يک برده قبل از تماس با زنان است. اين اندرزى است که با آن موعظه مى شويد و خدا بدانچه مى کنيد با خبر است (۳).
حال اگر کسى نتوانست برده آزاد کند، کفّاره اش، دو ماه روزه پشت سر هم و قبل از تماس با آن همسر است. پس اگر کسى توانايى اين را هم نداشت، کفّاره اش، اطعام شصت مسکين است و اين، بدان جهت است که به خدا و رسولش ايمان آوريد. و آنچه گفته شد، حدود خدا است و کافران عذابى دردناک دارند (۴).
به طور يقين، کسانى که با خدا و رسولش مخالفت مى کنند، خوار و ذليل مى شوند، همچنان که پيشينيان آنان ذليل شدند. چون با اين که ما آياتى روشن نازل کرديم، هيچ بهانه اى براى مخالفت ندارند و کافران عذابى خوار کننده دارند (۵).
و اين عذاب در روزى است که خدا همه آنان را مبعوث مى کند و بدانچه کرده اند، خبر مى دهد، چون خدا اعمال آنان را شمرده و خود آنان فراموش کرده اند و خدا بر هر چيزى ناظر و گواه است (۶).
«بيان آيات»
اين سوره، متعرض مطالب گوناگون از احکام و آداب و صفات است. قسمتى از آن مربوط به حکم «ظِهار» است. قسمتى هم مربوط به نجوا و بيخ گوشى سخن گفتن است. قسمتى هم مربوط به آداب نشستن در مجلس. و قسمتى راجع به اوصاف کسانى است که با خدا و رسولش مخالفت مى کنند، و يا با دشمنان دين دوستى مى ورزند، و کسانى را که از دوستى با آنان احتراز مى کنند، معرفى نموده، به وعده اى جميل در دنيا و آخرت دلخوش مى سازد.
اين سوره به شهادت سياق آياتش، در مدينه نازل شده.
«قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتى تُجَادِلُک فى زَوْجِهَا وَ تَشتَکِى إِلى اللَّهِ وَ اللَّهُ يَسمَعُ تحَاوُرَکُمَا ...»:
در مجمع البيان مى گويد: کلمه «اشتکاء» - که مصدر فعل «تَشتَکى» است - به معناى اظهار ناراحتى است، و فرقش با کلمه «شکايت»، این است که شکايت به معناى ناملايماتى است که ديگرى براى آدمى فراهم ساخته،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۱۲
و «اشتکاء»، اظهار ناراحتى هايى است که خودش پيش آمده. و کلمه «تَحَاوُر»، به معناى مراجعه به يکديگر در سخن گفتن است، که آن را «مُحاوره» نيز مى گويند. وقتى گفته مى شود: «حَاوَرَهُ، مُحَاوَرَةً»، معنايش اين است که فلانى با فلان کس، گفتگو کرد.
آيات چهارگانه و يا شش گانه اول سوره درباره «ظِهار» نازل شده، که در عرب جاهليت يکى از اقسام طلاق بوده. به اين صورت که وقتى مى خواسته زنش را بر خود حرام کند، مى گفته: «أنت مِنّى کَظَهر أُمّى - تو نسبت به من مانند پشت مادرم هستى». با گفتن اين کلام، زنش از او جدا و تا ابد بر او حرام مى شده.
بعد از ظهور اسلام، يکى از مسلمانان مدينه (انصار) همسر خود را ظِهار کرد، و بعدا از کار خود پشيمان شد. همسرش نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رفته، جريان را عرضه داشت، و راه چاره اى خواست تا دوباره شوهرش به او برگردد و با آن جناب مجادله مى کرد و به درگاه خدا شِکوه مى نمود. در اين جا بود که آيات شريفه مورد بحث نازل گرديد.
و مراد از «سَمِعَ» در جملۀ «قَد سَمِعَ اللّه»، استجابت دعا و برآوردن حاجت است. و کنايه آوردن از برآوردن حاجت و استجابت دعا به کلمۀ «سَمِعَ» در گفتگوها شايع است. دليل اين معنا، جملۀ «تُجَادِلُکَ فِى زَوجِهَا وَ تَشتَکِى إلَى اللّه» است که ظهورش در اين است که زن نامبرده، در تلاش پيدا کردن راهى بوده که از شوهرش جدا نشود. اين ها که گفته شد، راجع به جملۀ «قَد سَمِعَ اللّه» بود. اما «سَمِعَ» در جملۀ «وَ اللّهُ يَسمَعُ تَحَاوُرَکُما»، به همان معناى معروفش (شنيدن) است.
و معناى آيه اين است که: خداى تعالى، درخواست آن زن را که با تو در مورد شوهرش مجادله مى کرد، مستجاب کرد. زنى که شوهرش او را ظِهار کرده بود، و او از اندوه و بدبختى خود شکايت مى کرد و خدا گفتگوى تو را با او و او را با تو شنيد، که خدا شنواى صوت ها و بيناى ديدنى ها است.
«الَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنکُم مِن نِّسائهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلا الَّئِى وَلَدْنَهُمْ ...»:
در اين آيه مى فرمايد: کسانى همسران خود را ظِهار مى کنند، با اين عمل، همسرشان مانند مادرشان نمى شود. مادرشان تنها آن کسى است که ايشان را زاييده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۱۳
و با اين بيان، حکم «ظِهار» - که در جاهليت بين مردم عرب معروف بود - لغو و اثرش را که حرمت ابدى بود، نفى نموده، اثر ديگرش را که مادر شدن همسر براى شوهر باشد، انکار مى نمايد.
پس معناى جمله «مَا هُنَّ أمَّهَاتِهِم» اين است که: از نظر اعتبار شرع، همسران به مادران ملحق نگشته، و ظِهار، آنان را براى ابد حرام نمى سازد. آنگاه براى تأکيد اين معنا فرموده: «إن أمَّهاتُهُم إلّا اللّائِى وَلَدنَهُم». يعنى همسرانشان مادران ايشان نمى شوند، بلکه مادران، تنها همان زنانى هستند که ايشان را زاييده اند.
سپس براى بار دوم مطلب را با جملۀ «وَ إنّهُم لَيَقُولُونَ مُنکَراً مِنَ القَولِ وَ زُوراً» تأکيد فرموده. چون سياق اين جمله، سياق تأکيد است. مى فرمايد: اينان که زنان خود را ظِهار مى کنند، با گفتار خود (که پشت تو، مثل پشت مادرم است)، هم سخن ناپسندى مى گويند و هم دروغى آشکار. اما سخنشان ناپسند است، براى اين که شرع (که ملاک هر پسند و ناپسندى است)، آن را منکر مى داند، و بدين جهت تشريعش نکرد، و تشريع جاهلانه مردم جاهليت را صحه نگذاشت. و اما دروغ است، براى اين که با آنچه در خارج و واقع است، مخالفت دارد، (زيرا در خارج، مادر، مادر است و همسر، همسر). پس آيه شريفه مى فهماند که عمل ظِهار، افادۀ طلاق نمى کند، و این با وجوبِ دادن کفاره منافات ندارد. زيرا ممکن است چنين زنى مانند قبل از ظِهار، زن ظهار کننده و محرم او باشد، ولى نزديکى با وى قبل از دادن کفاره حرام باشد.
جمله «وَ إنّ اللّه لَعَفُوٌّ غَفُورٌ»، اگر دلالتى روشن بر گناه بودن عمل ظِهار نداشته باشد، خالى از دلالت هم نيست، الا اين که ذکر کفاره در آيه بعد و سپس آوردن جملۀ «وَ تِلکَ حُدُودُ اللّه» و جملۀ «وَ لِلکَافِرِينَ عَذَابٌ ألِيمٌ» بعد از آن، چه بسا دلالت کند بر اين که آمرزش گناه ظِهار، مشروط به دادن کفار است.
رده:تفسیر المیزان