المیزان جلد۱۹ بخش۲۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۴
آيات ۱۱ - ۱۷ سوره حشر
أَ لَمْ تَرَ إِلى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لاخْوَانِهِمُ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَئنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لا نُطِيعُ فِيکمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِن قُوتِلْتُمْ لَنَنصرَنَّکمْ وَ اللَّهُ يَشهَدُ إِنهُمْ لَکَاذِبُونَ(۱۱)
لَئنْ أُخْرِجُوا لا يخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئن قُوتِلُوا لا يَنصرُونهُمْ وَ لَئن نَّصرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الاَدْبَارَ ثُمَّ لا يُنصرُونَ(۱۲)
لاَنتُمْ أَشدُّ رَهْبَةً فى صُدُورِهِم مِّنَ اللَّهِ ذَلِک بِأَنهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ(۱۳)
لا يُقَاتِلُونَکمْ جَمِيعاً إِلا فى قُرًى محَصَّنَةٍ أَوْ مِن وَرَاءِ جُدُرِ بَأْسُهُم بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَ قُلُوبُهُمْ شتّى ذَلِک بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ(۱۴)
کَمَثَلِ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَ لهَُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۱۵)
کَمَثَلِ الشيْطانِ إِذْ قَالَ لِلانسانِ اکفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إِنّى بَرِئٌ مِنک إِنّى أَخَافُ اللَّهَ رَبّ الْعَالَمِينَ(۱۶)
فَکانَ عَاقِبَتهُمَا أَنّهُمَا فى النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَ ذَلِک جَزؤُا الظّالِمِينَ(۱۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۵
«ترجمه آيات»
آيا به وضع کسانى نفاق ورزيد، نينديشيدى که به برادران خود، يعنى به آن هايى که از اهل کتاب کافر شدند، مى گويند: اگر مسلمانان شما را از ديارتان بيرون کنند، ما نيز مطمئنا با شما بيرون خواهيم شد و درباره شما احدى را ابدا اطاعت نخواهيم کرد و اگر با شما جنگ کنند، به طور يقين و حتما ياريتان خواهيم نمود و خدا شهادت مى دهد به اين که ايشان دروغگويند(۱۱).
و مسلما اگر بنى النضير از ديارشان بيرون شوند، اين منافقان با آنان بيرون نخواهند رفت و اگر با ايشان بجنگند، ياريشان نخواهند نمود و بر فرض هم که ياريشان کنند، در وسط کارزار فرار خواهند کرد و آن وقت خودشان هم يارى نخواهند شد (۱۲).
شما مسلمانان در نظر آنان ترسناکتريد از خدا، و اين بدان جهت است که ايشان مردمى نفهمند (۱۳).
اين ها، دسته جمعى با شما نمى جنگند، مگر در داخل قريه هاى محکم و يا از پس ديوارها. شجاعتشان بين خودشان شديد است، تو آنان را متحد مى بينى، ولى دلهايشان پراکنده است و اين، بدان جهت است که مردمى بى تعقل اند (۱۴).
وضع آنان، درست مثل کسانى است که قبل از ايشان در همين سال هاى نزديک وبال کار خود را چشيدند و عذابى اليم هم در پى دارند (۱۵).
درست مثل شيطان که به انسان گفت کافر شو و چون کافر شد، گفت: من از تو بيزارم، من از خدا مى ترسم، که ربّ العالمين است (۱۶).
در نتيجه، عاقبت آن شيطان و آن انسان کافر اين شد که هر دو براى ابد در آتش اند، و همين است کيفر ستمکاران (۱۷).
«بيان آيات»
اين آيات، به حال منافقان و وعده هايى به مردم بنى النضير دادند که اگر با مسلمين بجنگيد، کمکتان مى کنيم، و اگر بيرون برويد، با شما مى آييم، و نيز به خُلف وعده شان اشاره مى کند.
دروغگویى و پيمان شکنى منافقان در وعده های خود
«أَ لَمْ تَرَ إِلى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإخْوَانِهِمُ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ...»:
کلمۀ «إخوان»، جمع «إخوه» است، و کلمۀ «إخوة»، جمع «أخ = برادر» است. و کلمۀ «أُخُوة» - به ضمّ همزه و ضمّ خاء - به معناى مشترک بودن دو نفر در انتساب شان به يک پدر است. اين معناى اصلى اخوت است، ولى بعدها در معنايش توسعه داده، در افراد مشترک در يک عقيده، و يا مشترک در صداقت و امثال آن نيز استعمال شده. البته کلمۀ «إخوة» بيشتر در همان معناى اصلى به کار مى رود. و به طورى که گفته اند: بيشتر مورد استعمال «إخوان»، اشتراک در اعتقاد و امثال آن است.
استفهامى که در ابتداى آيه آمده، استفهام تعجبى است، و منظور از جملۀ «الَّذِينَ نَافَقُوا»، «عبداللّه بن اُبَى» و ياران اوست. و مراد از «برادران ايشان از اهل کتاب» - به طورى که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۶
سياق شهادت مى دهد - همان يهوديان بنى النضير است. براى اين که مفاد آيات اين است که اين کفار از اهل کتاب که برادران منافقان بوده اند، مردمى بوده اند که امرشان دائر شده بين ماندن و جنگيدن بعد از جنگيدن قومى ديگر، و يا ترک وطن کردن و رفتن. و چنين مردمى، جز همان مردم بنى النضير نمى توانند باشند. چون تنها آن ها بودند که بعد از بنى قَينُقَاع، چنين سرنوشتى پيدا کردند.
«لَئِن أُخرِجتُم لَنَخرُجَنَّ مَعَکُم وَ لَا نُطِيعَ فِيکُم أحَداً أبَداً وَ إن قُوتِلتُم لَنَنصُرَنَّکُم » - اين آيه، حکايت کلام منافقان است، و حرف لام در جمله «لَئِن أُخرِجتُم»، لام قسم است. و معنايش است که: ما سوگند مى خوريم که هرگاه مسلمانان شما را از ديارتان بيرون کنند، ما نيز از ديار خود بيرون شده، همه جا با شما مى آييم. نه از شما جدا شويم، و نه در جدا شدن از شما، سخن کسى را گوش دهيم. و اگر مسلمانان به جنگ شما آيند، به ياری تان آييم.
«وَ اللّهُ يَشهَدُ إنَّهُم لَکَاذِبُونَ » - در اين جمله آشکار و صريح مى فرمايد: منافقان به اين وعده خود وفا نخواهند کرد.
«لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئن قُوتِلُوا لا يَنصُرُونهُمْ»:
در جمله قبلى، به طور اجمال وعده منافقان را تکذيب مى کرد. و در اين قسمت از آيه، به طور تفصيل آن را تکذيب نموده، لام سوگند را به منظور تأکيد تکرار مى کند. و معنايش است که: سوگند مى خورم که اگر بنى النضير از ديارشان بيرون شوند، منافقان با ايشان بيرون نخواهند رفت. و باز سوگند مى خورم که اگر به جنگ مبتلا شوند، ياری شان نخواهند کرد.
«وَ لَئن نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الاَدْبَارَ ثُمَّ لا يُنصَرُونَ»:
اين جمله اشاره است به اين که: بر فرضى که جنگى واقع شود - که ابدا واقع نمى شود و نشد - جنگى با دوام نخواهد بود، و يارى منافقان سودى به حال يهوديان نخواهد داشت، بلکه خود آنان پا به فرار خواهند گذاشت، و بدون اين که کسى ياری شان کند، همه هلاک خواهند شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۷
«لاَنتُمْ أَشدُّ رَهْبَةً فِى صُدُورِهِم مِنَ اللَّهِ ...»:
همه ضميرهاى جمع به منافقان بر مى گردد. و کلمۀ «رهبة» به معناى خشيت و ترس است. و اين آيه شريفه، جملۀ «وَ لَئِن نَصَرُوهُم لَيُوَلُّنَّ الأدبَارَ» را تعليل نموده، بيان مى کند که چرا در فرض يارى دادن، فرار مى کنند. مى فرمايد: علتش اين است که منافقان از شما مسلمانان بيشتر مى ترسند تا از خدا، و به همين جهت اگر به جنگ شما آيند، در مقابل شما تاب مقاومت نمى آورند. اين علت را با علتى ديگر تعليل نموده، مى فرمايد: علت بيشتر ترسيدن شان اين است که مردمى نادان هستند: «ذَلِکَ بِأنَّهُم قَومٌ لَا يَفقَهُونَ». و اشاره با کلمۀ «ذَلِکَ» به بيشتر ترسيدن شان از مؤمنان است و معنايش چنين است:
اين که گفتيم از شما بيشتر مى ترسند تا از خدا، علتش اين است که مردمى بى شعورند. يعنى آن طور که بايد، نمى فهمند. و اگر حقيقت امر را مى فهميدند، دستگيرشان مى شد که زمام امر به دست خداست، نه به دست غير خدا. حال اين غير خدا، چه مسلمانان باشند و چه ديگران. غير از خداى تعالى، کسى قادر بر هيچ عمل خير يا شرّ و نافع و ضارّى نيست، مگر به حول و قوّۀ او. پس منافقان نبايد از کسى جز خدا بترسند.
«لا يُقَاتِلُونَکُمْ جَمِيعاً إِلّا فِى قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِن وَرَاءِ جُدُرِ...»:
اين آيه شريفه، هم اثر رهبت منافقان از مسلمين را بيان مى کند، و هم اثر بزدلى يهوديان را. مى فرمايد: بنى النضير و منافقان هر دو طايفه، از جنگيدن با شما در فضاى باز خوددارى مى کنند، و جز در قلعه هاى محکم و يا از پس و پشت ديوارها با شما کارزار نمى کنند.
«بَأسُهُم بَينَهُم شَدِيدٌ» - يعنى شجاعت و دلاوريشان در بين خودشان شديد است، اما همين که با شما روبرو مى شوند، خداى تعالى، رُعبى از شما به دل هايشان مى افکند، و در نتيجه از شما سخت مى ترسند.
«تَحسَبُهُم جَمِيعاً وَ قُلُوبُهُم شَتّى » - تو اى پيامبر! ايشان را متحد و متشکّل مى بينى، و مى پندارى که با هم الفت و اتحاد دارند، ولى اين طور نيست. دل هايشان متفرّق و پراکنده است، و همين عامل قوى براى خوارى و بيچارگى ايشان است. و علت آن پراکندگى هم اين است مردمى فاقد تعقّل اند. چون اگر تعقّل مى داشتند، متحد گشته، آراى خود را يکى مى کردند.
«کَمَثَلِ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَ لهَُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»:
کلمه «وَبَال»، به معناى عاقبت بد است. و کلمه «قَرِيباً»، قائم مقام ظرف است، و به همين جهت منصوب شده. يعنى «در زمانى نزديک».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۸
و جملۀ «کَمَثَل»، خبرى است که مبتداى آن حذف شده. تقديرش «مَثَلُهُم کَمَثَلِ...» است. و معناى آيه اين است که: مَثَل يهوديان بنى النضير در عهدشکنى، و در اين که منافقان وعدۀ دروغى نصرت به آنان دادند، و سرانجام کارشان به جلاى وطن انجاميد، مَثَل اقوامى است که در اين نزديکى ها قبل از ايشان بودند. و منظور از آن اقوام، «بنى قَينُقَاع» است، که تيرۀ ديگرى از يهوديان مدينه بودند. آنها هم بعد از جنگ «بدر»، عهدشکنى کردند و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از سرزمين مدينه بيرونشان کرد، و به سرزمين «اذرعات» فرستاد. منافقان به آن ها هم نيرنگ زدند. وعده داده بودند که درباره آنان با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» صحبت مى کنند و نمى گذارند آن جناب بيرونشان کند. و «بنى قَينُقَاع»، فريب آنان را خورده، سرانجام از مدينه بيرون شدند و وبال کار خود را چشيدند و در آخرت، عذابى اليم دارند.
بعضى از مفسران گفته اند: منظور از جملۀ «الَّذِينَ مِن قَبلِهِم»، کفار مکه است که در جنگ «بدر»، وبال کفر خود را چشيدند. ولى بيان قبلى با سياق آيه بهتر مى سازد.
به هر حال، مَثَلى که در آيه شريفه زده شده، براى قوم بنى النضير است، نه براى منافقان. چون از سياق اين طور استفاده مى شود.
تمثيل حال منافقان به شيطان، که انسان را در لحظۀ نیاز، تنها می گذارد
«کَمَثَلِ الشيْطانِ إِذْ قَالَ لِلانسانِ اکفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إِنّى بَرِئٌ مِنک...»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که اين مَثَل، بيانگر حال منافقان باشد، که بنى النضير را فريب داده، وعدۀ نصرتشان دادند و به آن عمل نکرده، در هنگام حاجت و سختى، تنهايشان گذاشتند.
و باز از ظاهر سياق استفاده مى شود که منظور از «شيطان»، ابليس و منظور از «انسان»، آدم ابوالبشر نيست، بلکه منظور از اوّلى، جنس شيطان و از دوّمى، جنس آدميان است، که شيطانِ هر انسانى، او را به سوى کفر دعوت نموده و براى اين که دعوتش را بپذيرد، متاع هاى زندگى دنيا را در نظرش زينت داده، و روگردانى از حق را با وعده هاى دروغى و آرزوهاى بيجا در نظر وى جلوه مى دهد، و او را گرفتار کفر مى سازد، به طورى که در طول عمر، از کفر خود خرسندى هم مى کند، تا آن که نشانه هاى مُردن، يکى پس از ديگرى برسند. آن وقت به تدريج مى فهمد آرزوهايى که شيطانش در دلش افکنده، سرابى بيش نبوده و يک عمر فريب آن سراب را خورده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۹
و با خيال بازى مى کرده. آن وقت، همان شيطان خود را کنار کشيده، مى گويد: من از تو و رفتار تو بيزارم، و نه تنها به وعده هايش عمل نمى کند، بلکه اين سوز را هم به او مى گذارد که: «إنّى بَرِئٌ مِنکَ إنّى أخَافُ اللّهَ رَبَّ العَالَمِينَ».
و کوتاه سخن آن که: مَثَل منافقان در اين که مردم بنى النضير را به مخالفت با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» واداشته، و وعدۀ نصرتشان دادند و سپس بى وفايى کرده، وعدۀ خود را خُلف نمودند، نظير مَثَل شيطان است در اين که انسان را به سوى کفر مى خوانَد، و با وعده هاى دروغی اش فريبش داده، به کفر وادارش مى کند. و در آخر، از او بيزارى جسته، بعد از يک عمر کفر ورزيدن، در روزى که بسيار به کمک نيازمند است، تنهايش مى گذارد.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از آوردن اين مَثَل، اشاره به داستان «برصيصاى» عابد است که شيطان زناى با زنى را در نظرش جلوه داد، و در آخرش به کفرش هم کشانيد که داستانش در بحث روايتى آينده - إن شاء اللّه تعالى - خواهد آمد.
بعضى ديگر گفته اند: منظور از این مَثَل که فرمود: «کَمَثَلِ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم قَرِيباً»، بيان حال کفار مکّه در روز جنگ بدر است، که نقل اين قول در سابق هم گذشت. و مراد از کلمۀ «انسان» در اين مَثَل، ابوجهل است. و منظور از اين که فرموده: «شيطان به او گفت کفر بورز»، همان داستانى است که خداى تعالى، در اين خصوص نقل نموده است:
«وَ إذ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيطَانُ أعمَالَهُم وَ قَالَ لَا غَالِبَ لَکُمُ اليَومَ مِنَ النَّاسِ وَ إنّى جَارٌ لَکُم فَلَمَّا تَرَاءَتِ الفِئَتَانِ نَکَصَ عَلَى عَقِبَيهِ وَ قَالَ إنّى بَرِئٌ مِنکُم إنّى أرَى مَا لَا تَرَونَ إنِّى أخَافُ اللّهَ وَ اللّهُ شَدِيدُ العِقَاب».
بنابراين احتمال، گفتار شيطان که گفت: «إنّى أخَافُ اللّهَ رَبَّ العَالَمِينَ»، کلامى جدّى بوده است. چون مى ترسيده همان فرشتگانى که در «بدر» نازل شده بودند تا مؤمنان را يارى کنند، او را عذاب کنند. و اما بنابر دو وجه قبلى، گفتار مذکور جدّى نبوده، بلکه نوعى استهزاء و خوار داشتن بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۰
«فَکانَ عَاقِبَتهُمَا أَنّهُمَا فِى النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَ ذَلِک جَزاؤُا الظالِمِينَ»:
از ظاهر آيه بر مى آيد که: ضميرهاى تثنيه به شيطان و انسان بر مى گردد که نامشان در ضمن مَثَل گذشته آمده بود. در نتيجه در اين آيه، عاقبت شيطان در فريبکارى اش و عاقبت انسان در فريب خوردن و گمراه شدنش بيان شده، و در آن اشاره شده که اين عاقبت، هم عاقبت منافقان است در وعده هاى دروغين که به بنى النضير دادند، و هم عاقبت بنى النضير است در فريب خوردنشان از وعده هاى دروغى منافقان، و در اصرارشان بر مخالفت با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم». و معناى آيه روشن است.
بحث روايتى
در الدر المنثور است که ابن اسحاق، ابن منذر، و ابونعيم - در کتاب دلائل - از ابن عباس روايت کرده اند که: گروهى از قبيلۀ بنى عوف بن حارث - که عبداللّه بن اُبَى بن سلّول، و وديعة بن مالک، و سويد، و داعس از ايشان بودند - شخصى را نزد بنى النضير فرستادند که قلعه هاى خود را خالى نکنيد، و ايستادگى کنيد و ما به آسانى شما را تسليم دشمن نمى کنيم، و اگر کارتان به جنگ بيانجامد، با دشمن شما مى جنگيم، و اگر به جلاى وطن بکشد، با شما مى آييم، و ما نيز جلاى وطن مى کنيم. بنى النضير به اميد يارى آنان، تن به جنگ دادند، ولى منافقان ياری شان نکردند، براى اين که خدا ترس از مسلمانان را در دل هايشان بيفکند.
به ناچار بنى النضير از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خواهش کردند به ريختن خون ايشان نپردازد، و به جلاى وطن ايشان رضايت دهد، و قبول کردند که بيش از بار يک شتر از اموال خود نبرند، و هرچه حلقه (گويا منظور طلا آلات باشد) دارند، نيز با خود نبرند. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هم، اين تقاضا را پذيرفت. و بنى النضير (براى این که خانه هايشان سالم به دست مسلمين نيفتد)، آن ها را خراب کردند، و آن را (گويا منظور اثاث است) بر پشت شتر خود نهاده، روانه خيبر شدند. و بعضى هم به شام رفتند.
مؤلف: اين روايت با تعدادى از روايات که مى گفت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در آغاز شرط کرد که بيش از بار يک شتر نبرند، منافات دارد. چون در آن روايات آمده که: بنى النضير، اول اين پيشنهاد را نپذيرفتند، و در آخر، وقتى از روى ناچارى پذيرفتند، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» قبول نکرد، و فرمود: اجازه نداريد به غير از زن و بچه خود چيزى ببريد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۱
و آن ها ناگزير شدند دست خالى بيرون شوند، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به هر سه نفر از آنان، يک شتر و يک مشک آب داد.
و نيز در همان کتاب است که ابن مردويه، از ابن عبّاس روايت کرده که در تفسير آيه شريفه «ألَم تَرَ إلَى الَّذِينَ نَافَقُوا» گفته است: اين ها، عبارت بودند از: عبدالله بن اُبَى بن سلّول، رفاعة بن تابوت، عبداللّه بن نبتل، اوس بن قيظى، و برادرانشان از بنى النضير.
مؤلف: منظور روايت اين نيست که تنها اين نامبردگان، در اين توطئه دست داشته اند، پس با روايت قبلى که افراد ديگرى را نام مى برد، منافات ندارد.
داستان برصيصاى عابد و عاقبت کارش
و باز در الدر المنثور است که ابن ابى الدنيا - در کتاب مکائد الشيطان - و ابن مردويه، و بيهقى در - کتاب شعب الايمان - از عبيد بن رفاعه دارمى - و او سند را مى رساند به رسول خدا - که راوى گفت، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: در بنى اسرائيل راهبى بود. شيطان، دخترى را بيمار کرد، و به دل خانواده اش انداخت که دواى درد دخترتان، نزد فلان راهب است. دختر را نزد راهب بردند، او از نگهدارى دختر امتناع مى کرد، و ايشان اصرار مى کردند، تا سرانجام قبول کرد، و دختر نزد راهب بماند.
روزى شيطان، راهب را وسوسه کرد، و کام گيرى از او را در نظر وى زينت داد، و همچنان او را وسوسه کرد تا آن که دختر را حامله کرد. بعد از آن که دختر حامله شد، شيطان به دلش انداخت که هم اکنون رسوا خواهى شد، او را بکش، و اگر خانواده اش آمدند که دختر ما چه شد، بگو دخترتان مُرد. راهب دختر را کشت و دفن کرد.
از سوى ديگر، شيطان نزد خانوادۀ دختر رفت و گفت: راهب، دخترتان را حامله کرد و سپس او را کشت. خانواده دختر نزد راهب آمدند که دختر ما چه شد؟ گفت: دخترتان مُرد. خانواده دختر، راهب را دستگير کردند. شيطان به سوى او برگشت و گفت: من بودم که جنايت تو را به خانواده دختر گزارش دادم، و من بودم که تو را به اين گرفتارى دچار ساختم. حال اگر هرچه گفتم اطاعت کنى، نجات مى يابى. راهب قبول کرد. گفت: بايد دو نوبت برايم سجده کنى. راهب، دو بار براى شيطان سجده کرد. و آيه شريفه «کَمَثَلِ الشَّيطَان إذ قَالَ لِلإنسَانِ اکفُر...»، به اين داستان اشاره دارد.
مؤلف: این قصّه معروف است، و به طور مختصر و يا مفصّل، در روايات بسيارى آمده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۲
آيات ۱۸ - ۲۴ سوره حشر
يَا أَيّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنظرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَت لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرُ بِمَا تَعْمَلُونَ(۱۸)
وَ لا تَکُونُوا کالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ أُولَئکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ(۱۹)
لا يَستَوِى أَصحَابُ النَّارِ وَ أَصحَابُ الْجَنَّةِ أَصاحَبُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائزُونَ(۲۰)
لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْءَانَ عَلى جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَاشِعاً مُّتَصدِّعاً مِّنْ خَشيَةِ اللَّهِ وَ تِلْک الاَمْثَالُ نَضرِبهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ(۲۱)
هُوَ اللَّهُ الَّذِى لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَ الشهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ(۲۲)
هُوَ اللَّهُ الَّذِى لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِک الْقُدُّوسُ السّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکبرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشرِکونَ(۲۳)
هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِىُ الْمُصوِّرُ لَهُ الاَسمَاءُ الْحُسنى يُسبِّحُ لَهُ مَا فى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۲۴)
«ترجمه آيات»
اى کسانى که ايمان آورده ايد! از خدا بترسيد. و هر انسانى منتظر رسيدن به اعمالى که از پيش فرستاده باشد. و از خدا بترسيد، چون خدا با خبر است از آنچه مى کنيد (۱۸).
و مانند آن کسانى مباشيد خدا را فراموش کردند و خدا هم، خود آنان را از ياد خودشان ببرد و ايشان، همان فاسقان اند (۱۹).
اصحاب دوزخ و اصحاب بهشت، يکسان نيستند و معلوم است که بهشتيان رستگارند (۲۰).
اگر اين قرآن را بر کوهى نازل کرده بوديم، مسلما او را مى ديدى که خاشع و متلاشی مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۳
اين مَثَل هايى است که براى مردم مى زنيم، تا شايد به فکر بيفتند (۲۱).
او، اللّه است که هيچ معبودى به جز او نيست، عالِم به غيب و آشکار است، او رحمان و رحيم است(۲۲).
او، اللّه است که هيچ معبودى جز او نيست، مَلِک و منزّه است، سلام و ايمنى دهنده است، مسلط و مقتدر است، جبار و متکبّر است. آرى، اللّه منزّه است از آن شرک ها که برايش مى ورزند (۲۳).
او، اللّه است که آفريننده و پديد آورنده و صورتگر است، او اسمایى حُسنا دارد، آنچه در آسمان ها و زمين است، تسبيح گوى اويند و او، عزيزى است حکيم (۲۴).
«بیان آيات»
مضمونى که اين آيات شريفه دارد، به منزله نتيجه اى است که از آيات سوره گرفته مى شود. در سوره به مخالفت و دشمنى يهوديان بنى النضير و عهد شکنى آنان اشاره شده که همين مخالفتشان، آنان را به خسران در دنيا و آخرت افکند. و نيز در سوره آمده که: منافقان، بنى النضير را در مخالفت با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تحريک مى کردند و همين، باعث هلاکتشان شد. و سبب حقيقى در اين جريان، اين بود که اين مردم در اعمال خود، خدا را رعايت نمى کردند و او را فراموش نموده، و خدا هم ايشان را به فراموشى سپرد. نتيجه اش اين شد که خير خود را اختيار نکردند، و آنچه مايه صلاح دنيا و آخرتشان بود، بر نگزيدند، و در آخر سرگردان و هلاک شدند.
پس بر کسى که ايمان به خدا و رسول و روز جزا دارد، واجب است که پروردگار خود را به ياد آورد، و او را فراموش ننمايد و ببيند چه عملى مايه پيشرفت آخرت او است، و به درد آن روزش مى خورد که به سوى پروردگارش بر مى گردد. و بداند که عمل او هرچه باشد، عليه او حفظ مى شود، و خداى تعالى، در آن روز، به حساب آن مى رسد، و او را بر طبق آن، محاسبه و جزا مى دهد. جزایى که ديگر از او جدا نخواهد شد.
و اين همان هدفى است که آيه «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَلتَنظُر نَفسٌ مَا قَدَّمَت لِغَدٍ» دنبال نموده، مؤمنان را وادار مى کند که به ياد خداى سبحان باشند، و او را فراموش نکنند، و مراقب اعمال خود باشند، که چه مى کنند. صالح آن ها کدام، و طالحش کدام است. چون سعادت زندگى آخرتشان به اعمالشان بستگى دارد. و مراقب باشند که جز اعمال صالح انجام ندهند، و صالح را هم، خالص براى رضاى خدا به جاى آورند. و اين مراقبت را استمرار دهند، و همواره از نفس خود حساب بکشند، و هر عمل نيکى که در کرده هاى خود يافتند، خدا را شکرگزارند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۴
و هر عمل زشتى ديدند، خود را توبيخ نموده، نفس را مورد مؤاخذه قرار دهند، و از خداى تعالى، طلب مغفرت کنند. و ذکر خداى تعالى، به ذکرى که لايق ساحت عظمت و کبريایى او است، يعنى ذکر خدا به اسماى حُسنا و صفات عُلياى او - که قرآن بيان نموده - تنها راهى است که انسان را به کمال عبوديت مى رساند. کمالى که انسان، ما فوق آن، ديگر کمالى ندارد.
و اين بدان جهت است که انسان عبد محض، و مملوک طِلق براى خداى سبحان است، و غير از مملوکيت چيزى ندارد. از هر جهت که فرض کنى، مملوک است و از هيچ جهتى استقلال ندارد. همچنان که خداى عزّوجلّ مالک او است، از هر جهت که فرض شود. و او از هر جهت داراى استقلال است. و معلوم است که کمال هر چيزى، خالص بودن آن است. هم در ذاتش و هم در آثارش.
پس کمال انسانى هم، در همين است که خود را بنده اى خالص، و مملوکى براى خدا بداند، و براى خود هيچگونه استقلالى قائل نباشد، و از صفات اخلاقى، به آن صفتى متصف باشد، که سازگار با عبوديت است. نظير خضوع و خشوع و ذلّت و استکانت و فقر در برابر ساحت عظمت و عزت و غناى خداى عزّوجلّ. و اعمال و افعالش را طبق اراده او صادر کند، نه هرچه خودش خواست. و در هيچ يک از اين مراحل دچار غفلت نشود. نه در ذاتش، و نه در صفاتش و نه در افعالش.
و همواره به ذات و افعالش، نظر تبعيت محض و مملوکيت صرف داشته باشد. و داشتن چنين نظرى دست نمى دهد، مگر با توجه باطنى به پروردگارى که بر هر چيز شهيد و بر هر چيز محيط، و بر هر نفس قائم است. هر کس هرچه بکند، او ناظر عمل او است و از او غافل نيست، و فراموشش نمى کند.
در اين هنگام است که قلبش اطمينان و سکونت پيدا مى کند، همچنان که فرموده: «ألَا بِذِکرِ اللّه تَطمَئِنُّ القُلُوبُ»، و در اين هنگام است خداى سبحان را به صفات کمالش مى شناسد. آن صفاتى که اسماى حُسنايش، حاکى از آن است. و در قبال اين شناسايى صفات عبوديت و جهات نقصش برايش آشکار مى گردد. هر قدر خدا را به آن صفات بيشتر بشناسد، خاضع تر، خاشع تر، ذليل تر، و فقيرتر، و حاجتمندتر مى شود.
و معلوم است که وقتى اين صفات در آدمى پيدا شد، اعمال او صالح مى گردد و ممکن نيست عمل طالحى از او سر بزند. براى اين که چنين کسى خود را حاضر درگاه مى داند، و همواره به ياد خداست. همچنان که خداى تعالى فرموده: «وَ اذکُر رَبَّکَ فِى نَفسِکََ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الجَهرِ مِنَ القَولِِ بِالغُدُوّ وَ الآصَال وَ لَا تَکُن مِنَ الغَافِلِينَ * إنَّ الَّذِينَ عِندَ رَبِّکَ لَا يَستَکبِرُونَ عَن عِبَادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسجُدُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۵
و نيز فرموده: «فَإنِ استَکبَرُوا فَالَّذِينَ عِندَ رَبِّکَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيلِ وَ النَّهَارِ وَ هُم لَا يَسئَمُونَ».
و آيه شريفه «لَو أنزَلنَا هَذَا القُرآنَ» - تا آخر آيات مورد بحث - با در نظر گرفتن سياقى که دارند، به همين معارفى که ما خاطر نشان کرديم - يعنى شناختن خدا به صفات کمالش، و شناختن نفس به صفاتى مقابل آن صفات، و به عبارتى ديگر: به صفات نقص و حاجت - اشاره مى کنند.
امر به تقوا و محاسبۀ نفس و نظر در اعمال خویشتن
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَت لِغَدٍ ...»:
در اين آيه شريفه، مؤمنان را به تقوا و پرواى از خدا امر نموده، و با امرى ديگر دستور مى دهد که در اعمال خود نظر کنند. اعمالى که براى روز حساب از پيش مى فرستند. و متوجه باشند که آيا اعمالى که مى فرستند، صالح است، تا اميد ثواب خدا را داشته باشند، و يا طالح است. و بايد از عقاب خدا بهراسند، و از چنان اعمالى توبه نموده، نفس را به حساب بکشند.
اما امر اول، يعنى تقوا - که در احاديث به ورع و پرهيز از حرام هاى خدا تفسير شده - و با در نظر گرفتن اين که تقوا هم به واجبات ارتباط دارد و هم به محرّمات، لاجرم عبارت مى شود از: اجتناب از ترک واجبات، و اجتناب از انجام دادن محرّمات.
و اما امر دوم، يعنى نظر کردن در اعمالى که آدمى براى فردايش از پيش مى فرستد، امرى ديگرى است غير از تقوا. و نسبتش با تقوا، نظير نسبتى است که يک نظر اصلاحى از ناحيه صنعتگرى در صنعت خود براى تکميل آن صنعت دارد، همان طور که هر صاحب عملى و هر صانعى در آنچه کرده و آنچه ساخته، نظر دقيق مى کند، ببيند آيا عيبى دارد يا نه، تا اگر عيبى در آن ديد، در رفع آن بکوشد، و يا اگر از نکته اى غفلت کرده، آن را جبران کند، همچنين يک مؤمن نيز بايد در آنچه کرده، دوباره نظر کند، ببيند اگر عيبى داشته آن را برطرف سازد.
پس بر همه مؤمنان واجب است از خدا پروا کنند، و تکاليفى که خداى تعالى متوجه ايشان کرده، به نحو احسن و بدون نقص انجام دهند. نخست او را اطاعت نموده، از نافرمانی اش بپرهيزند، و بعد از آن که اطاعت کردند، دوباره نظرى به کرده هاى خود بيندازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۶
چون این اعمال مايه زندگى آخرتشان است که امروز از پيش مى فرستند. با همين اعمال به حسابشان مى رسند تا معلوم کنند آيا صالح بوده يا نه. پس خود آنان بايد قبلا حساب اعمال را برسند تا اگر صالح بوده، اميد ثواب داشته باشند، و اگر طالح بوده، از عقابش بترسند، و به درگاه خدا توبه برده، از او طلب مغفرت کنند.
و اين وظيفه، خاصّ يک نفر و دو نفر نيست. تکليفى است عمومى و شامل تمامى مؤمنان. براى اين که همۀ آنان احتياج به عمل خود دارند و خود، بايد عمل خود را اصلاح کنند. نظر کردن بعضى از آنان کافى از ديگران نيست. چيزى که هست، در بين مؤمنان کسانى که اين وظيفه را انجام دهند، بسيار کمياب اند، به طورى که مى توان گفت ناياب اند. و جملۀ «وَلَتنظُر نَفسٌ» - که کلمۀ «نفس» را مفرد و نکره آورده - به همين نايابى اشاره دارد.
پس اين که فرمود: «وَلَتنظُر نَفسٌ مَا قَدَّمَت لِغَدٍ»، خطابى است به عموم مؤمنان، وليکن از آن جا که عامل به این دستور در بين اهل ايمان و حتى در بين اهل تقوا از مؤمنان در نهايت قلّت است، بلکه مى توان گفت وجود ندارد. براى اين که مؤمنان و حتى افراد معدودى که از آنان اهل تقوا هستند، همه مشغول به زندگى دنيايند، و اوقاتشان مستغرق در تدبير معيشت و اصلاح امور زندگى است. لذا آيه شريفه خطاب را به صورت غيبت آورده، آن هم به طور نکره و فرموده: «نفسى از نفوس، بايد که بدانچه مى کند، نظر بيفکند». و اين نوع خطاب - با اين که تکليف در آن عمومى است - به حسب طبع، دلالت بر عتاب و سرزنش مؤمنان دارد. و نيز اشاره دارد بر اين که افرادى که شايسته امتثال اين دستور باشند، در نهايت کمى هستند.
«مَا قَدَّمَت لِغَدٍ» - اين جمله، استفهامى از ماهيت عملى است که براى فرداى خود ذخيره مى کند، و هم بيانگر کلمۀ «نظر» است. ممکن هم هست کلمۀ «مَا» را در آن موصوله بگيريم، و بگوييم موصول و صله اش، متعلق به «نظر» است.
در صورت استفهام، معنا چنين مى شود: «بايد نفسى از نفوس، نظر کند چه عملى براى فرداى خود از پيش فرستاده».
و مراد از کلمۀ «غَد - فردا» روز قيامت است، که روز حسابرسى اعمال است. و اگر از آن به کلمۀ «فردا» تعبير کرده، براى اين است که بفهماند قيامت به ايشان نزديک است، آن چنان که فردا به ديروز نزديک است. همچنان که در آيه «إنَّهُم يَرَونَهُ بَعِيداً وَ نَراهُ قَرِيباً»، به این نزديکى تصريح کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۷
و معناى آيه چنين است: اى کسانى که ايمان آورده ايد! با اطاعت از خدا، تقوا به دست آوريد. اطاعت در جميع اوامر و نواهی اش. و نفسى از نفوس شما بايد در آنچه مى کند، نظر افکند و ببيند چه عملى براى روز حسابش از پيش مى فرستد. آيا عمل صالح است، يا عمل طالح. و اگر صالح است، عمل صالحش شايستگى براى قبول خدا را دارد، و يا مردود است؟
و در جملۀ «وَ اتَّقُوا اللّهَ إنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعمَلُونَ»، براى بار دوم امر به تقوا نموده، مى فرمايد: علت اين که مى گويم از خدا پروا کنيد، اين است که «إنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعمَلُونَ». او با خبر است از آنچه مى کنيد. و تعليل امر به تقوا به اين که خدا با خبر از اعمال است، خود دليل بر اين است که مراد از اين تقوا که بار دوم امر بدان نموده، تقواى در مقام محاسبه و نظر در اعمال است. نه تقواى در اعمال، که جملۀ اول آيه بدان امر مى نمود و مى فرمود: «اتَّقُوا اللّهَ».
پس حاصل کلام اين شد که: در اول آيه، مؤمنان را امر به تقوا در مقام عمل نموده، مى فرمايد: عمل شما بايد منحصر در اطاعت خدا و اجتناب گناهان باشد، و در آخر آيه - که دوباره امر به تقوا مى کند - به اين وظيفه دستور داده که هنگام نظر و محاسبه اعمالى که کرده ايد، از خدا پروا کنيد. چنان نباشد که عمل زشت خود را و يا عمل صالح ولى غير خالص خود را به خاطر این که عمل شماست، زيبا و خالص به حساب آوريد.
اين جاست که به خوبى روشن مى گردد که مراد از «تقوا» در هر دو مورد يک چيز نيست، بلکه تقواى اولى، مربوط به جرم عمل است و دومى، مربوط به اصلاح و اخلاص آن است. اولى مربوط به قبل از عمل است، و دومى، راجع به بعد از عمل. و نيز روشن مى گردد اين که بعضى گفته اند: «اولى، راجع به توبه از گناهان گذشته، و دومى، مربوط به گناهان آينده است»، صحيح نيست. و نظير اين قول، گفتار بعضى ديگر است که گفته اند: امر دومى، تأکيد امر اوّلى است و بس.
«وَ لا تَکُونُوا کالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ ...»:
کلمه «نسيان» - که مصدر فعل «نَسُوا» است - به معناى زايل شدن صورت معلوم از صفحه خاطر است. البته بعد از آن که در صفحۀ خاطر نقش بسته بود. اين معناى اصلى «نسيان» است، ولى در استعمال آن توسعه دادند، و در مطلق روگردانى از چيزى که قبلا مورد توجه بوده، نيز استعمال نمودند. آيه شريفه: «وَ قِيلَ اليَومَ نَنسيکُم کَمَا نَسِيتُم لِقَاءَ يَومِکُم هَذَا وَ مَأوَيکُمُ النَّارُ وَ مَا لَکُم مِن نَاصِرِينَ»، در معناى دوم استعمال شده.
رده:تفسیر المیزان