تفسیر المیزان

مقصود از تأخیر انداختن اجل غیر مسمّی، به اجل معیّن «وَ يُؤَخِّرْکُمْ إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لا يُؤَخَّرُ لَوْ کُنتُمْ تَعْلَمُونَ»: در اين آيه، تأخير مرگ تا اجلى معين را نتيجه عبادت خدا و تقوا و اطاعت رسول دانسته، و اين خود دليل بر اين است که دو أجل در کار بوده: يکى أجل مسمّى، يعنى معين، که از آن ديگرى دورتر و طولانى تر است. و ديگرى، أجلى که معين نشده و کوتاهتر از اوّلى است. بنابراين، خداى تعالى در اين آيه کفار را وعده داده که اگر صاحب ايمان و تقوا و اطاعت شوند، اجل کوتاهترشان را تا «اجل مسمّى» تأخير مى اندازد، و جمله «إنّ أجَلَ الله...»، اين تأخير انداختن را تعليل مى کند. در نتيجه، منظور از «اجل اللّه» - که وقتى برسد، ديگر عقب انداخته نمى شود - مطلق اجل حتمى است. حال چه اجل مسمّى باشد، و چه غير مسمّى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۳ خلاصه هر دو قسم اجل را شامل مى شود. پس هيچ عاملى نمى تواند قضاى خدا را رد کند و حکم او را عقب اندازد. و معناى آيه اين است که: اگر داراى عبادت و تقوا و اطاعت شويد، خداى تعالى اجل غير مسمّاى شما را تا اجل مسمّى تأخير مى اندازد. براى اين که اگر چنين نکنيد و اجل شما برسد، ديگر تأخير انداخته نمى شود. چون اجل خدا وقتى مى رسد، ديگر تأخير انداخته نمى شود. در نتيجه در اين کلام، علاوه بر اين که وعده به تأخير اجل مسمّى در صورت ايمان داده شده، تهديدى هم شده به اين که اگر ايمان نياورند، عذابى عاجل به سر وقتشان خواهد آمد. از آنچه گذشت، نادرستى تفسير زير روشن گرديد، که بعضى گفته اند: مراد از «اجل اللّه»، أجل غير مسمّى است. و همچنين از اين ضعيف تر، سخن کسى است که آن را به «اجل مسمّى» تفسير کرده. چون گفتيم منظور از آن، مطلق اجل است. بعضى هم گفته اند: مراد از «اجل اللّه»، روز قيامت است، و ظاهرا اين مفسّر، خواسته «اجل مسمّى» را نيز به روز قيامت تفسير کند. آن وقت معناى آيه مثل اين مى شود که بگوييم: اگر ايمان نياوريد، خداى تعالى در عذاب دنيايى شما تعجيل نموده، آن را فرا مى رساند، و اگر ايمان بياوريد، سزاى شما را تا روز قيامت تأخير مى اندازد. روزى که وقتى موعدش فرا رسد، ديگر تأخير انداخته نمى شود. ليکن خواننده عزيز توجه دارد به اين که اين نظريه، با بشارتى که جمله «يَغفِر لَکُم مِن ذُنُوبِکُم» متضمن آن است، نمى سازد. و جمله «لَو کُنتُم تَعلَمُون» مربوط به اوّل کلام است، و معنايش اين است که: «لَو کُنتُم تَعلَمُونَ إنّ لله أجَلَين، وَ إنّ أجَلَهُ إذَا جَاءَ لا يُؤخّرُ استَجَبتُم دَعوَتِى وَ عَبَدتُمُ اللّه وَ اتّقَيتُمُوهُ وَ أطَعتُمُونِى» = «اگر علم مى داشتيد به اين که خدا دو اجل دارد، و اجل او وقتى فرا برسد، تأخير انداخته نمى شود، آن وقت دعوت مرا اجابت مى کرديد، يعنى خدا را مى پرستىديد و از او پروا مى داشتيد و مرا اطاعت مى کرديد». بنابراين، مفعول جمله «تَعلَمُونَ» حذف شده، چون سابقه کلام به آن دلالت مى کرده. بعضى از مفسران گفته اند: جمله «تَعلَمُونَ» نازل به منزلۀ فعل لازم، و جواب «لَو» است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۴ که يا مربوط به اول گفتار است و معنايش اين است که: «لَو کُنتُم مِن أهلِ العِلمِ لَاستَجَبتُم دَعوَتِى وَ آمَنتُم: اگر از اهل علم بوديد، دعوت مرا اجابت مى کرديد و ايمان مى آورديد»؛ و يا مربوط به آخر کلام است و معنايش اين است که: «لَو کُنتُم مِن أهلِ العِلمِ لَعَلِمتُم أنّ لله أجلين، وَ أنّ أجَلَهُ إذَا جَاءَ لا يُؤخّرُ وَ استَجَبتُم دَعوَتِى... = اگر از اهل علم بوديد، مى دانستيد که خدا دو اجل دارد، و وقتى اجلش برسد، تأخير نمى افتد، آن وقت دعوتم را مى پذيرفتيد...». شکايت نوح «ع» از قومش به خداى متعال «قَالَ رَبّ إِنّى دَعَوْتُ قَوْمِى لَيْلاً وَ نَهَاراً * فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَاءِى إِلّا فِرَاراً»: گوينده اين سخن، نوح «عليه السلام» است، و منظور از اين که گفت: شب و روز ايشان را خواندم، اين است که به عبادت خدا و تقوا و طاعت رسولشان خواندم. و خواندن در شب و روز، کنايه است از اين که دائما و به طور خستگى ناپذير خواندم. «فَلَم يَزِدهُم دُعَائِى إلّا فِرَاراً» - يعنى فرار از اجابت دعوتم. پس ‍ تعبير به «فرار»، استعاره از تمرّد و نپذيرفتن است. در اين جمله، زيادتر شدن فرارشان را به دعوت خود نسبت داده و گفته دعوت من فرار ايشان را زيادتر کرد، و اين براى آن است که در دعوت آن جناب، شائبۀ سببيّت هست. چون وقتى خير در غير مورد صالح واقع شود، خود آن مورد و محل به خاطر فسادى که دارد، آن خير را فاسد نموده، شرش مى سازد. همچنان که خود قرآن درباره صفت خود مى فرمايد: «وَ نُنَزّلُ مِنَ القُرآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنين وَ لا يَزِيدَ الظّالِمِينَ إلّا خَسَاراً». «وَ إِنّى کُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فى ءَاذَانهِمْ وَ استَغْشوْا ثِيَابهُمْ ...»: در اين آيه مغفرت را هدف دعوت قرار داده، با اين که هدف دعوت، نخست ايمان آوردن ايشان، و سپس مغفرت خدا است. و اين، براى آن بود که خواسته به خيرخواهى خود براى آنان اشاره کند، و بفهماند که اگر دعوتشان مى کند، منظورش تنها و تنها، تأمين خير دنيا و آخرت ايشان است. «جَعَلُوا أصَابِعَهُم فِى آذَانِهِم » - معنايش اين نيست که حقيقتا انگشت در گوش خود کردند، بلکه اين تعبير، کنايه است از اين که از شنيدن دعوت او استنکاف ورزيدند. و معناى جمله «وَ استَغشَوا ثِيَابَهُم» هم، هرچند اين است که جامه خود به سر کشيدند تا مرا نبينند، و سخنم را نشنوند؛ ولى اين تعبير هم، کنايه است از تنفر آنان و گوش ندادنشان به سخن وى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵ «وَ أصَرُّوا وَ استَکبَرُوا استِکبَاراً» - يعنى در امتناع از گوش دادن اصرار ورزيدند، و از شنيدن سخنم و پذيرفتن دعوتم، استکبار نمودند. استکبارى عجيب. «ثُمَّ إِنّى دَعَوْتُهُمْ جِهَاراً»: کلمه «ثُمّ - سپس»، بعديت و تأخير را مى رساند. و در اين جا، بعديت و تأخيرِ مرتبه اى را مى رساند، البته مرتبه از نظر کلام، و معنايش اين است که: اول، به آرامى و بعدا، به بانگ بلند (جِهاراً) دعوتشان کردم. «ثُمَّ إِنّى أَعْلَنتُ لهَُمْ وَ أَسرَرْتُ لهَُمْ إِسرَاراً»: اعلان و اسرار، دو واژه مقابل همند. اولى به معناى اظهار، و دومى به معناى اخفاء است. و ظاهر سياق، اين است که مرجع ضمير «لَهُم» در هر دو جا، يکى است. در نتيجه، معناى آيه اين است که: من آنان را، هم سرّى دعوت کردم و هم علنى. يک بار علنى، بار ديگر سرّى، تا در دعوتم، همه راه هايى را که ممکن است مؤثر باشد، رفته باشم. «فَقُلْتُ استَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانََ غَفَّاراً ... أَنهَاراً»: در اين جمله، دعوت قوم را به اين که استغفار کنيد، تعليل کرده به اين که : «آخر پروردگارتان غفار است»، و «غفّار» - که صيغه مبالغه است - معناى کثير المغفره را مى دهد، و مى فهماند علاوه بر اين که کثير المغفره است، مغفرت، سنت مستمرىِ اوست. اثر استغفار از گناهان در رفع بلاها و گشودن باب نعمت ها «يُرْسِلِ السّمَاءَ عَلَيْکُم مِدْرَاراً»: کلمۀ «يُرسِل» به خاطر اين که جواب امر «استغفار کنيد» است، به جزم خوانده مى شود. و مراد از کلمه «سَماء»، ابر آسمان است. و کلمه «مِدرَاراً»، به معناى کثير الدرور است. يعنى بسيار ريزنده. و معناى آيه اين است که: اگر از خدا طلب مغفرت کنيد، ابر بسيار ريزنده و بارنده را به سويتان مى فرستد. «وَ يُمْدِدْکُم بِأَمْوَالٍ وَ بَنِينَ»: کلمه «امداد»، به معناى رساندن مدد به دنبال مدد ديگر است. و «مدد» به معناى هر چيزى است که آدمى را در رسيدن به حاجتش کمک کند، و اموال و فرزندان، نزديک ترين کمک هاى ابتدايى براى رسيدن جامعه انسانى به هدف هاى خويش است. «وَ يجْعَل لَّکمْ جَنَّاتٍ وَ يجْعَل لَّکمْ أَنهَاراً»: «جَنّات» و «أنهَار»، دو تا از اقسام مال است، ليکن از آن جايى که از ساير اقسام مال نسبت به ضروريات زندگى بشر دخالت گسترده ترى دارند، در آيه اختصاص به ذکر يافتند. و اين آيات به طورى که ملاحظه مى فرماييد، نعمت هاى دنيايى را مى شمارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶ و از نوح «عليه السلام» حکايت مى کند که به قوم خود وعده فراوانى نعمت ها و تواتر آن را مى دهد، به شرطى که از پروردگار خود طلب مغفرت گناهان کنند. پس معلوم مى شود استغفار از گناهان اثر فورى در رفع مصائب و گرفتاری ها و گشوده شدن درب نعمت هاى آسمانى و زمينى دارد. مى فهماند بين صلاح جامعه انسانى و فساد آن، و بين اوضاع عمومى جهان ارتباطى برقرار است. و اگر جوامع بشرى خود را اصلاح کنند، به زندگى پاکيزه و گوارايى مى رسند، و اگر به عکس عمل کنند، عکس آن را خواهند داشت. اين معنا از آيه شريفه زير هم استفاده مى شود که فرموده: «ظَهَرَ الفَسَادُ فِى البَرّ وَ البَحرِ بِمَا کَسَبَت أيدِى النّاس»، و همچنين آيه زير که مى فرمايد: «وَ مَا أصَابَکُم مِن مُصِيبَةٍ فَبِمَا کَسَبَت أيدِيکُم»، و آيه شريفه «وَ لَو أنّ أهلَ القُرى آمَنُوا وَ اتّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السّمَاء وَ الأرضِ» - و ما در تفسير آيات مذکور، مطالبى گفتيم که براى اين جا سودمند است. معناى آيه: «مَا لَکُم لا تَرجُونَ للّه وَقَاراً» «مَّا لَکُمْ لا تَرْجُونَ للَّهِ وَقَاراً»: کلمه «وَقار» - همان طور که در مجمع البيان هم آمده - به معناى عظمت است، و اسمى از توقير (تعظيم) است. و کلمه «رَجاء» در مقابل خوف است، که اولى به معناى اميد و مظنّۀ رسيدن به چيزى است که باعث مسرّت است و دومى، مظنّۀ رسيدن به چيزى است که مايه اندوه باشد. و منظور از کلمه «رَجاء» در آيه مورد بحث - به طورى که گفته اند - تنها مظنّه نيست، بلکه مطلق اعتقاد است. بعضى ديگر گفته اند: منظور از نداشتن رجاء، داشتن خوف است. چون بين اين دو ملازمه هست. و معناى آيه اين است که: چه سبب و علتى براى شما حاصل شده که شما معتقد به عظمت خدا نمى شويد، و يا از عظمت خدا نمى ترسيد، و اين نترسيدن باعث شده که او را عبادت نکنيد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷ ولى حق مطلب اين است که مراد از کلمه «َرجَاء»، همان معناى معروفش مى باشد که مقابل خوف است، و نداشتن رجاء کنايه است از نوميدى. چون بسيار مى شود که از نوميدى به طور کنايه تعبير مى کنند به نداشتن رجاء، مثلا وقتى کسى مى گويد «لا أرجُو فِيهِ خَيراً - من اميد خيرى در او ندارم»، معنايش اين است که من از اين که در او خيرى باشد، مأيوسم. و کلمه «وَقار» در مورد خداى تعالى، به معناى ثبوت و استقرار او در ربوبيت است، که قهرا مستلزم الوهيت و معبوديت هم هست. وثنى مسلکان، به دنبال يافتن ربۀى بودند که داراى وقار و ثبوت در ربوبيت باشد، تا او را بپرستند، و از ثبوت ربوبيت خدا مأيوس بوده اند. در نتيجه به عبادت غير خدا پرداخته اند. و واقع قضيه هم همين است. براى اين که مسلک وثنيت معتقد است که نمى توان خدا را عبادت کرد و وجهه عبادى خود را متوجه او ساخت. براى اين که فهم ما انسان ها او را درک نمى کند و به او احاطه نمى يابد. و از سوى ديگر، عبادت هم همين است که انسان حق ربوبيت ربّ خويش را ادا کند. ربوبيتى که تمامى تدابير امور عالَم فرع آن است، و تدبير امور عالَم به دست خدا نيست تا ما بخواهيم با عبادت خود، حق ربوبيت او را ادا کرده باشيم. چون خدا اين تدبير را به انواع فرشتگان و جن واگذار کرده. پس ربّ ما، همان هايى هستند که ما را اداره مى کنند، و ما بايد آنان را بپرستيم تا در درگاه خداى تعالى ما را شفاعت کنند. اما خود خدا جز خلقت و ايجاد عالَم، و يا به عبارت ديگر ايجاد ارباب و مربوبين هيچ کار ديگرى ندارد، و هيچ دخالت مستقيم در تدبير عالَم ندارد. اثبات «وقار» و «ثبوت» ربوبيّت، برای خداى تعالى و آيه شريفه يعنى آيه «مَا لَکُم لا تَرجُونَ لله وَقَاراً»، و آيات بعدش تا هفت آيه، تمام زمينه اثبات وقار و ثبوت در ربوبيت براى خداى تعالى، و نفى پندارهاى بى پايه مشرکان است. مى خواهد وجوب عبادت ملائکه و جن را، و استناد تدبير عالَم به آنان را رد کند، و با اين بيان روشن سازد که مى توان توجه عبادى به خداى تعالى کرد. و حاصل حجّت آيه اين است که: چه چيز شما را وادار کرد به اين که ربوبيت خداى تعالى را نفى، و به تبع آن الوهيت و معبوديت او را نفى، و از وقار او مأيوس شويد؟ با اين که شما خود مى دانيد که او شما و اين عالَم را که شما در آن زندگى مى کنيد، خلق کرده و طورى خلق فرموده که هرگز از اين نظام که در آن جارى است، منفک نمى شود، و تدبير عالَم - که شما آن را به ارباب نسبت مى دهيد - هم، جز همين تطورات پديد آمده در اجزا نيست. تدبير عبارت است از همين تطورات، و از اين نظامى که در عالَم جارى است، و آن نيز مستند به خود خداست. پس ‍ تدبير عالَم، همان خلقت عالم است، و خالق بودن خدا عبارت است از اين که او مالک و مدبّر عالَم باشد. پس ربّ عالَم نيز، خود او است، و جز او، هيچ ربّى نيست. پس بايد تنها او را معبود و اله گرفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸ با اين بيان، صحت توجيه به سوى خدا و عبادت او نيز روشن مى گردد. چون ما خدا را اگر نمى بينيم، با صفات کريمه اش مى شناسيم، و مى دانيم که او خالق، رازق، رحيم و... مى باشد. پس بايد در عبادت متوجه او شويم، که به اين صفاتش مى شناسيم. خواهى پرسيد که: چطور در اين مقام، تنها صفات فعلى خدا را - که همان خلقت و رزق و رحمت و امثال آن است - نام برده؟ در جواب مى گوييم: چون روى سخن در آيات کريمه، با وثنى مذهبان است که قائل به صفات ذاتى براى خدا نيستند، و صفات ذاتى او را به سلب نقيصه تفسير مى کنند، و مى گويند: معناى حىّ و قادر و عالِم بودن خدا، اين است که او مُرده و عاجز و جاهل نيست. علاوه بر اين، آيات مورد بحث هم، خدا را با صفات فعلى او مى ستايد. «وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطوَاراً»: اين جمله، حال از فاعل فعل «تَرجُونَ» است، و کلمه «أطوار»، جمع طور است، و «طور»، به معناى حدّ هر چيز و آن حالتى است که دارد. و حاصل معناى جمله اين است که: شما براى خدا اميد وقار و ثبات در ربوبيت نداريد، در حالى که خود شما را او خلق کرد و به اطوار و احوال گوناگون خلق کرد، که هر طورى، طور ديگر را به دنبال دارد. يک فرد از شما را نخست خاک آفريد، آنگاه نطفه، سپس علقه و در مرحله چهارم مضغه و در مرحله پنجم جنين، و در مرحله ششم طفل و آنگاه جوان و سپس سالخورده، و در آخر پير آفريد. اين راجع به فرد فرد شما بود. جمع شما را هم مختلف آفريد. هم از نظر نر و مادگى، و هم از نظر رنگ، قيافه، نىرومندى، ضعف و غير ذلک. و آيا اين چيزى به جز تدبير است؟ پس مدبّر امور شما، خود اوست. پس او ربّ شماست. «أَ لَمْ تَرَوْا کَيْف خَلَقَ اللَّهُ سبْعَ سمَاوَاتٍ طِبَاقاً»: مطابق بودن هفت آسمان با يکديگر به اين معنا است که (مانند پوسته هاى پياز)، بعضى بر بالاى بعضى ديگر قرار گرفته باشد، و يا به معناى اين است که مثل هم باشند، که اين دو احتمال در اوائل سوره «مُلک» گذشت. و مراد از ديدن در جمله «مگر نديديد»، علم است. و اين که آسمان ها را هفتگانه خوانده - آن هم در زمينه اى که مى خواهد اقامه حجت کند - دلالت دارد بر اين که مشرکان معتقد به هفتگانه بودن آسمان ها بودند، و آن را امرى مسلّم مى شمردند و قرآن با آنان به وسيله همين چيزى که خود آنان مسلّم مى دانستند، احتجاج کرده. و به هر حال، داستان هفتگانه بودن آسمان ها که در کلام نوح «عليه السلام» آمده، به خوبى دلالت دارد بر اين که اين مسأله از انبياء «عليهم السلام» از قديم ترين زمان ها رسيده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹ وجه اين که ماه را «نور»، و خورشيد را «چراغ» ناميد «وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشمْس سِرَاجاً»: اين آيات - همان طور که سياق هم شهادت مى دهد - در مقام اثبات ربوبيت خداى تعالى از اين راه است که خدا امور انسان را تدبير مى کند. چون مى بيند که چه نعمت هايى بر او افاضه مى نمايد. پس واجب است که تنها او را بپرستد. بنابراين، معناى «سراج بودن خورشيد» اين است که عالَم ما را روشن مى کند، و اگر اين چراغ خداى تعالى نبود، ظلمت عالَم ما را فرا مى گرفت. و معناى «نور بودن ماه» اين است که ماه به وسيله نورى که از خورشيد مى گيرد، زمين ما را روشن مى کند. پس ماه، خودش ‍روشنگر نيست، تا سراج ناميده شود. و اما اين که فرمود: «قمر را در آسمان ها نور قرار داد» و آسمان ها را ظرف قمر خواند - به طورى که گفته اند - منظور اين است که بفرمايد: قمر در ناحيه آسمان ها قرار دارد. نه اين که همه آسمان ها را نور مى دهد، مثل اين که خود ما مى گوييم: در اين خانه ها، يک چاه آب هست، با اين که چاه آب در يکى از آن ها است، و بدين جهت مى گوييم «در اين خانه ها»، که وقتى در يکى از آن ها باشد، مثل اين است که در همه باشد، و باز نظير اين که مى گوييم: من به ميان مردم بنى تميم رفتم، با اين که به خانه بعضى از آنان رفته ام. مراد از اين که فرمود: «شما را چون گیاه، از زمين رويانيد» «وَ اللَّهُ أَنبَتَکُم مِنَ الاَرْضِ نَبَاتاً»: يعنى خدا شما را از زمين رويانيد، روياندن نبات. چون خلقت انسان بالاخره منتهى مى شود به عناصر زمينى، و خلاصه همين عناصر زمين است که به طور خاصى ترکيب مى شود، و به صورت مواد غذايى در مى آيد، و پدران و مادران آن را مى خورند، و در مزاجشان نطفه مى شود، و پس از نقل از پشت پدران به رحم مادران، و رشد در رحم - که آن هم، به وسيلۀ همين مواد غذايى است - به صورت يک انسان در مى آيد و متولد مى شود. حقيقت نبات هم همين است. پس جمله مورد بحث در مقام بيان يک حقيقت است، نه اين که بخواهد تشبيه و استعاره اى را به کار ببرد. «ثمَّ يُعِيدُکمْ فِيهَا وَ يُخْرِجُکُمْ إِخْرَاجاً»: منظور از «برگرداندن به زمين» اين است که شما را مى ميراند، و در قبر مى کند. و منظور از «اخراج» اين است که روز قيامت براى جزا از قبر بیرونتان مى آورد. پس آيه مورد بحث با آيه قبلی اش، مجموعا همان را مى خواهند افاده کنند که آيه زير در مقام افاده آن است: ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰ و در اين که فرمود: «وَ يُخرِجُکُم» و نفرمود: «ثُمّ يُخرِجُکُم»، اشاره است به اين که اعاده شما به زمين و بيرون آوردنتان، در حقيقت يک عمل است، و اعاده، جنبۀ مقدمه را براى اخراج دارد. و انسان در دو حال اعاده و اخراج در يک عالَم است، آن هم عالَم حق است، همچنان که در دنيا در عالَم غرور بود. «وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الاَرْضَ بِساطاً»: يعنى «کالبساط». مى خواهد بفرمايد: زمين را مثل فرش برايتان گسترده کرد، تا بتوانيد به آسانى در آن بگرديد و از ناحيه اى به ناحيه ديگر منتقل شويد. «لِّتَسلُکُوا مِنهَا سُبُلاً فِجَاجاً»: کلمه «سُبُل»، جمع سبيل است که به معناى راه است، و کلمه «فجاج»، جمع فج است که آن هم به معناى جاده گشاده است. و بعضى گفته اند: راهى است که بين دو کوه واقع شده باشد. شکوه حضرت نوح «ع»، از نافرمانى قوم خود و پیروی آنان از توانگران عیاش «قَالَ نُوحٌ رَبِّ إنّهُمْ عَصَوْنى وَ اتَّبَعُوا مَن لَّمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلا خَساراً»: در اين جا، نوح «عليه السلام» به شکايتى که قبلا از قوم خود مى کرد، برگشته. قبلا به طور تفصيل گفته بود که: من چگونه قومم را دعوت کردم و به آنان چه مطالبى گفتم. گاهى به بانگ بلند، گاهى آهسته، (تا آخر آيات)؛ و قبل از اين تفصيل، به طور اجمال هم شکايت کرده و گفته بود که: «رَبّ إنّى دَعَوتُ قَومِى لَيلاً وَ نَهاراً فَلَم يَزِدهمُ دُعَائِى إلّا فِراراً». پس اين که دوباره به طور اجمال شکوه کرد، خواسته است بفهماند: بزرگان قومش و توانگران عياش، مردم را عليه او مى شورانند، و بر مخالفت و آزار او تحريک مى کنند. و معناى اين که گفت: «مَن لَم يَزِدهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إلّا خَساراً»، و در آن، «مال» و «وَلَد» را مايه خسران شمرد - با اين که قبلا آن دو را از نعمت ها شمرده بود - اين است که آن مال و وَلَدى که از نعمت توست و واجب است شکرش به جا آورده شود، در اين گونه، افراد جز زيادتر شدن کفر ثمره اى نبخشيد و به همين جهت، مستوجب خسران از رحمت تو شدند. «وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبَّاراً»: کلمه «کُبّار»، اسم مبالغه از کبر است. يعنى مکر کردند، مکرى بسيار بزرگ. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱ «وَ قَالُوا لا تَذَرُنَّ ءَالِهَتَکمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُوَاعاً وَ لا يَغُوث وَ يَعُوقَ وَ نَسراً»: سفارش همان بزرگان قوم به مردم است، که خدايان خود را از دست ندهيد، و به خاطر نوح، دست از عبادت آن ها بر نداريد. و اسامى نامبرده در آيه، يعنى: «وَدّ» و «سُواع» و «يَغُوث» و «يَعُوق» و «نَسر»، نام پنج بت از بت هاى آنان است که از ساير بت ها، مورد احترام بيشترى بوده، و به پرستش آن ها اهتمام بيشتر مى ورزيدند. و به همين جهت، بعد از سفارش به تمسک به همۀ آلهه، نام خصوص اين پنج بت را بردند. و بعيد نيست اين که اول نام «وَدّ» را بردند و بعدا «سُوَاع» و «يَغُوث» را با «لا» ى تأکيد نفى ذکر کردند، بدين جهت بوده که «وَدّ»، نزد آنان از ساير نامبرده ها مهمتر بوده - و خدا داناتر است. «وَ قَدْ أَضلُّوا کَثِيراً وَ لا تَزِدِ الظالِمِينَ إلّا ضلَالاً»: ضمير در «أضَلّوا» به همان رؤسا بر مى گردد، که قوم از آنان پيروى مى کردند. و همين معنا اين احتمال را تأييد مى کند که در جمله «وَ مَکَرُوا» و جمله «وَ قَالُوا لا تَذَرُنّ آلِهَتَکُم» نيز، ضمير به آنان بر مى گردد. ولى بعضى از مفسران گفته اند: ضمير مذکور به «اصنام» - که مايه گمراهى مردم بودند - بر مى گردد، ليکن اين احتمال خالى از بُعد نيست. و جمله «وَ لا تَزِدِ الظّالِمِينَ إلّا ضَلالاً»، نفرين نوح «عليه السلام» به آنان است. از خدا مى خواهد گمراهی شان را بيشتر کند. البته اين گمراهى ابتدايى نيست، بلکه مجازاتى است. پس آن جناب در اين نفرين خود، از خدا مى خواهد کفار را به جرم کفر و فسقشان مجازات کند. البته اين، غير آن نفرينى است که در آيات بعد کرده و از خدا هلاکتشان را خواسته. بحث روایی: (روایاتی در بارۀ برخی از آیات سوره نوح) در نهج البلاغه آمده که: خداى سبحان، استغفار را باعث فراوانى رزق و مايه رحمت به خلق قرار داده و فرموده: «استَغفِرُوا رَبّکُم إنّهُ کَانَ غَفّاراً * يُرسِلِ السَّمَاءَ عَلَيکُم مِدرَاراً وَ يُمدِدکُم بِأموَالٍ وَ بَنِين». خداى رحمت کند مردى را که توبه خود را جلو اندازد، و از خطاى خود طلب عفو کند، و به اصلاح روز مرگش بپردازد. مؤلف: روايات در استفاده اين نکته از آيات شريفه که استغفار سبب وسعت روزى و امداد به مال و فرزندان است، بسيار زياد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲ و در خصال از على «عليه السلام» روايت آورده که در ضمن حديثى فرمود: استغفار بسيار کن تا رزق را به سوى خود جلب کنى. و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در معناى جمله: «لا تَرجُونَ لله وَقَاراً» فرموده: يعنى براى خدا، عظمتى که از آن بترسيد، معتقد نيستيد. مؤلف: اين معنا، از طرق اهل سنت، از ابن عباس هم نقل شده. و نيز در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده است که درباره «سَبعَ سَمَاوَات طِبَاقاً» فرمود: بعضى از آن ها فوق بعضى ديگر است. و در همان کتاب است که در معناى آيه «رَبّ إنّهُم عَصَونِى وَ اتّبَعُوا مَن لَم يَزِدهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إلّا خَساراً» فرموده: منظور تبعيت از اغنياء است. و در الدر المنثور است که بخارى، ابن منذر، و ابن مردويه، همگى از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: همان اصنام و اوثان که در قوم نوح، خدا بودند، در عرب هم معبود شدند. اما بت «وَدّ»، متعلق بود به کلب در دومة الجندل، و اما «سُواع» از آنِ هُذَيل، و «يَغُوث» از آنِ مراد و سپس از شاخه اى از بنى غطيف، که در سباء مى زيستند، بود. و اما «يَعُوق» از آنِ همدان، و «نسر»، از آنِ حِميَر، شاخۀ آل ذى الکلاع بود. و اين اسماء قبلا اسامى مردانى صالح از قوم نوح بوده. وقتى آن ها از دنيا رفتند، شيطان به بازماندگانشان وحى کرد که در مجلسى که ايشان جلسه داشتند، مجسمه هايى نصب کنيد و نام ايشان را بر سرِ آن مجسمه ها بگذاريد. مردم هم اين کار را کردند، ولى آن مجسمه ها را نمى پرستيدند، تا آن نسل منقرض شد، و نسل بعدى روى کار آمد. و چون علم نسل قبلى را نداشتند، مجسمه ها مورد پرستش قرار گرفتند. مؤلف: شايد منظور آن جناب از اين که فرمود: «در عرب هم معبود شدند»، اين باشد که بت هاى عرب، همنام بت هاى ايشان بوده، و يا اسامى و اوصاف آن ها را داشته، نه اين که عين آن بت ها از قوم نوح به عرب منتقل شده باشد، چون اين معنا بسيار بعيد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳ و عين اين قصه، در کتاب علل الشرايع، به سند صاحب کتاب، از امام صادق «عليه السلام» نيز روايت شده. و در روضه کافى، به سند خود، از مُفضّل، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که در ضمن حديثى فرمود: پس نوح کشتى خود را در مسجد کوفه به دست خود ساخت، و چوب آن را از محلى دور مى آورد تا اين که از کار ساختن کشتى فارغ گشت. مفضّل گفت: امام «عليه السلام» متوجه طرف دست چپ خود شد، و به محل سکناى «داريين»، که محل خانه ابن حکيم بود، که همان فرات امروز باشد و فرمود: اى مفضّل! اين جا بود که مجسمه ها و بت هاى قوم نوح، يعنى «يَغُوث» و «يَعُوق» و «نَسر» نصب گرديده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴ آيات ۲۵ - ۲۸ سوره نوح مِّمَّا خَطِيئَاتهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَاراً فَلَمْ يجِدُوا لهَُم مِّن دُونِ اللَّهِ أَنصاراً(۲۵) وَ قَالَ نُوحٌ رَبّ لا تَذَرْ عَلى الأرْضِ مِنَ الْکَافِرِينَ دَيَّاراً(۲۶) إِنَّک إِن تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَک وَ لا يَلِدُوا إِلا فَاجِراً کفَّاراً(۲۷) رَبّ اغْفِرْ لى وَ لِوَالِدَىّ وَ لِمَن دَخَلَ بَيْتىَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ لا تَزِدِ الظالِمِينَ إِلا تَبَارَا(۲۸) «ترجمه آيات» و آن قوم از کثرت کفر و گناه، عاقبت غرق شدند و به آتش دوزخ در افتادند و جز خدا، براى خود هيچ يار و ياورى نيافتند (۲۵). و نوح عرض کرد: پروردگارا! (اينک که قوم از کفر و عناد دست نمى کشند)، تو هم اين کافران را هلاک کن و از آن ها دَيّارى بر روى زمين باقى مگذار (۲۶). که اگر از آن ها هر که را باقى گذارى، بندگان پاک با ايمانت را گمراه مى کنند و فرزندى هم، جز بدکار و کافر از آنان به ظهور نمى رسد (۲۷). (آنگاه به درگاه خدا دعا کرد که) بار الها! مرا و پدر و مادر من و هر که با ايمان به خانه (يا به کشتى) من داخل شود و همه مردان و زنان با ايمان عالَم را ببخش و بيامرز و ستمکاران را، جز بر هلاک و عذابشان ميفزاى (۲۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵ «بیان آيات» اين آيات، داستان هلاکت قوم نوح، و تتمه نفرين آن جناب عليه ايشان را حکايت مى کند. دلالت جمله «أُغرِقُوا فَأُدخِلُوا نَاراً» بر وجود عالَم برزخ «مِمَّا خَطِيئَاتهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَاراً ...»: کلمه «مِن» در «مِمّا» در عين اين که ابتدايى است و ابتداى هدف را مى رساند، به حسب مورد، تعليل را هم افاده مى کند. و کلمه «مَا» زايده است، که تنها براى تأکيد و پُر اهميت بودن سخن آمده. و کلمه «خَطِيئات» به معناى معاصى و ذنوب است. و اگر کلمه «نار» را نکره آورده، به منظور بزرگ جلوه دادن آن بوده. و معناى آيه اين است که: قوم نوح، به خاطر معاصى و ذنوبشان به وسيله طوفان غرق شده و داخل آتشى شدند، که با هيچ مقياسى نمى توان عذابشان را اندازه گيرى کرد. و در آيه، نظم لطيفى به کار رفته، و آن، اين است که ميان غرق شدن به وسيلۀ آب و سوختن به وسيله آتش، جمع کرده. و مراد از «آتش» در آيه شريفه، آتش برزخ است، که مجرمان بعد از مُردن و قبل از قيامت، در آن معذب مى شوند، نه آتش آخرت. و اين آيه، خود يکى از ادّلۀ برزخ است. چون مى دانيم که آيه شريفه نمى خواهد بفرمايد: «قوم نوح غرق شدند، و به زودى، در قيامت داخل آتش مى شوند» تا منظور از آتش، آتش قيامت باشد. و اين که بعضى احتمال داده اند مراد از آتش، آتش آخرت باشد، درست نيست، و نبايد به آن اعتنا کرد. «فَلَم يَجِدُوا لَهُم مِن دُونِ اللّه أنصَاراً» - يعنى جز خدا کسى را نيافتند که در غرق نشدن ياری شان کند، و عذاب را از ايشان بگرداند. و اين جمله، تعريضى است به اصنام و آلهۀ آنان. بيان تتمه نفرين نوح «ع» عليه قوم خود «وَ قَالَ نُوحٌ رَبّ لا تَذَرْ عَلى الاَرْضِ مِنَ الْکَافِرِينَ دَيَّاراً»: کلمه «دَيّار»، به معناى کسى است که براى منزل گرفتن پياده شده باشد، و اين آيه تتمۀ نفرين نوح «عليه السلام» بر آنان است. و جمله «مِمّا خَطِيئاتِهِم أُغرِقُوا...»، جمله معترضه اى بود که بين دو فقره از نفرين آن جناب فاصله شده، تا اشاره کند به اين که هلاکتشان به خاطر آن خطاهایی بوده که ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶ نوح «عليه السلام» شمرده. و نيز براى اين بوده که زمينه را براى نفرين بعدى خود و درخواست هلاکت عليه آنان فراهم سازد، و روشن شود که غرق شدن قوم، استجابت نفرين آن جناب بود، و اين عذاب تا آخرين نفرشان را هلاک کرد. «إِنَّک إِن تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَک وَ لا يَلِدُوا إلّا فَاجِراً کفَّاراً»: اين آيه درخواست هلاکت تا آخرين نفر آنان را تعليل مى کند، و حاصلش اين است که: اگر درخواست کردم که همه آنان را هلاک کنى، براى اين بود که هيچ فايده اى در بقاى آنان نيست. نه براى مؤمنان و نه براى فرزندان خودشان. اما براى مؤمنان فايده ندارد، براى اين که اگر زنده بمانند، آن چند نفر مؤمن را هم گمراه مى کنند. و اما براى فرزندان خود فايده ندارد، دليلش اين است که اينان فرزند صالح نمى آورند. اگر بياورند، فرزندانى فاجر و کافر مى آورند (و فجور به معناى فسق بسيار شنيع است، و کَفّار - به فتحه کاف - صيغه مبالغه از کفر است). و نوح «عليه السلام» اين معنا را که کفار در آينده، جز فاجر و کفار نمى زايند را، از راه وحى فهميده بود. همچنان که در تفسير آيات راجع به اين داستان در سوره «هود» گذشت. «رَبّ اغْفِرْ لى وَ لِوَلِدَى وَ لِمَن دَخَلَ بَيْتىَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ ...»: منظور از «مَن دَخَلَ بَيتِى»، مؤمنان از قوم اوست، و منظور از جمله «وَ لِلمُؤمِنينَ وَ المُؤمِنات»، تمامى زن ها و مردهاى مؤمن تا روز قيامت است. «وَ لا تَزِدِ الظّالِمينَ إلّا تَبَارا» - کلمه «تَبار» به معناى هلاکت است، و ظاهرا مراد از «تبار»، آن هلاکتى است که در آخرت باعث عذاب آخرت شود، و چنين هلاکتى، همان ضلالت است، و در دنيا باعث نابودى گردد، و آن غرق شدن بود، که هر دو عذاب قبلا در نفرينش آمده بود. و اين نفرين، آخرين کلامى است که قرآن کريم از آن جناب نقل کرده. رده:تفسیر المیزان