تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۱ بيان اين که «آيات عتاب»، به روشنى متوجه پيامبر «ص» نيست ... ليکن آيات سوره مورد بحث، دلالت روشنى ندارد بر اين که مراد از شخص مورد عتاب، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، بلکه صرفا خبرى مى دهد و انگشت روى صاحب خبر نمى گذارد. از اين بالاتر اين که در اين آيات، شواهدى هست که دلالت دارد بر اين که منظور، غير رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است. چون همه مى دانيم که صفت «عبوس» از صفات رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نبوده و آن جناب، حتّى با کفّار عبوس نمى کرده، تا چه رسد به مؤمنان رشد يافته. از اين که بگذريم، اشکال سيد مرتضى - رحمة اللّه عليه - بر اين روايات وارد است که مى گويد: اصولا از اخلاق رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نبوده، و در طول حيات شريفش سابقه نداشته که دل اغنياء را به دست آورد و از فقراء روبگرداند. و با اين که خود خداى تعالى، خُلق آن جناب را عظيم شمرده، و قبل از نزول سوره مورد بحث، در سوره «نون» که به اتفاق روايات وارده در ترتيب نزول سوره هاى قرآن، بعد از سورۀ «إقرَء بِاسمِ رَبّک» نازل شده، فرموده: «وَ إنّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ»؛ چطور تصور دارد که در اول بعثتش، خُلقى عظيم (آن هم به طور مطلق) داشته باشد، و خداى تعالى به اين صفت او را به طور مطلق بستايد، بعدا برگردد و به خاطر پاره اى اعمال خُلقى، او را مذمت کند، و چنين خُلق نکوهيده اى را به او نسبت دهد که تو به اغنياء متمايل هستى، هرچند کافر باشند، و براى به دست آوردن دل آنان، از فقراء روى مى گردانى، هرچند که مؤمن و رشد يافته باشند؟ افزون بر همه اين ها، مگر خداى تعالى در يکى از سوره هاى مکّى، يعنى در سورۀ «شعراء»، به آن جناب نفرموده بود: «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِينَ وَ اخفِض جَنَاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ ِمنَ المُؤمِنينَ»؛ و اتفاقا اين آيه در سياق آيه: «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين» است، که در اوائل دعوت نازل شده. از اين هم که بگذريم، مگر به آنجناب نفرموده بود: «لَا تَمُدَّنَ عَينَيکَ إلى مَا مَتَّعنَا بِهِ أزوَاجاً مِنهُم وَ لَا تَحزَن عَلَيهِم وَ اخفِض جَنَاحَکَ لِلمُؤمِنِين»، پس چطور ممکن است در سورۀ «حجر» - که در اول دعوت علنى اسلام نازل شده - به آن جناب دستور دهد اعتنايى به زرق و برق زندگى دنياداران نکند و در عوض، در مقابل مؤمنان تواضع کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۲ و در همين سوره و در همين سياق او را مأمور سازد که از مشرکان اعراض کند و بفرمايد: «فَاصدَع بِمَا تُؤمَر وَ أعرِض عَنِ المُشرِکِين»، آن وقت خبر دهد که آن جناب به جاى اعراض از مشرکان، از مؤمنان اعراض نموده، و به جاى تواضع در برابر مؤمنان، در برابر مشرکان تواضع کرده است! افزون بر اين، زشتى عمل مذکور چيزى است که عقل به زشتى آن حکم مى کند، و هر عاقلى از آن متنفر است، تا چه رسد به خاتم انبياء «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و چنين قبيح عقلى احتياج به نهى لفظى ندارد. چون هر عاقلى تشخيص مى دهد که دارايى و ثروت، به هيچ وجه ملاک فضيلت نيست، و ترجيح دادن جانب يک ثروتمند به خاطر ثروتش بر جانب فقير، و دل او را به دست آوردن، و به اين رو ترش کردن، رفتارى زشت و ناستوده است. با در نظر گرفتن اين اشکال ها، جواب از گفتار بعضى از مفسّران روشن مى شود که گفته اند: خداى تعالى، آن جناب را از اين رفتار نهى نکرده مگر در اين مورد، پس اين کار معصيت نبوده، مگر بعد از نهى. اما قبل از آن، آن جناب مى توانسته چنين رفتارى داشته باشد. وجه نادرستى اين سخن، اين است که: اولا به چه دليل آن جناب نهى نشده مگر در آن هنگام، نه بعدش و نه قبلش ؟ و ثانيا گفتيم اين رفتار، به حکم عقل ناستوده است، و صدورش از شخصى کريم الخلق - که خدايش قبلا او را به خُلُق عَظيم ستوده - محال است. آن هم با بيانى مطلق و بدون قيد، وى را ستوده و فرموده: «وَ إنّک لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ». علاوه براين، کلمۀ «خُلُق»، به معناى ملکۀ راسخه در دل است، و کسى که داراى چنين ملکه اى است، عملى منافى با آن انجام نمى دهد. روايتى ديگر حاکى از نزول «آيات عتاب»، در مورد مردى از بنى اميّه و در مجمع البيان، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرموده است: اين آيات، درباره مردى از بنى اميّه نازل شده که در حضور رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نشسته بود، ابن اُمّ مکتوم آمد، مرد اموى وقتى او را ديد، قيافه اش را در هم کشيد، و او را کثيف پنداشته، دامن خود را از او جمع کرد و چهرۀ خود را عبوس نموده، رويش را از او گردانيد. و خداى تعالى، داستانش را در اين آيات حکايت نموده، عملش ‍ را توبيخ نمود. و نيز، در مجمع البيان است که از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرموده: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هر وقت ابن اُمّ مکتوم را ملاقات مى کرد، مى فرمود: مرحباً مرحباً، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۳ به خدا سوگند، خداى تعالى، ابدا مرا در مورد تو عتاب نخواهد کرد، و اين سخن را از درِ لطف به او مى گفت، و او از اين همه لطف شرمنده مى شد. «حَتّى کَانَ يَکُفُّ النّبِىّ «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مِمّا يَفعَلُ بِهِ = حتى بسيار مى شد که به همين خاطر، از آمدن به خدمت آن جناب خوددارى مى کرد». مؤلّف: اشکالى که به اين حديث وارد است، همان اشکالى است که به حديث قبل وارد بود، و معناى اين که فرمود: «حَتّى أنّهُ کَانَ يَکُفّ ...» اين است که: ابن اُمّ مکتوم از حضور در نزد آن جناب، خوددارى مى کرد. چون آن حضرت، اين سخن را بسيار مى گفت، و او سخت شرمنده مى شد و خجالت مى کشيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۴ آيات ۱۷ - ۴۲ سوره عبس قُتِلَ الإنسانُ مَا أَکْفَرَهُ(۱۷) مِنْ أَىّ شىْءٍ خَلَقَهُ(۱۸) مِن نُّطفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ(۱۹) ثُمَّ السّبِيلَ يَسّرَهُ(۲۰) ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبرَهُ(۲۱) ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنشرَهُ(۲۲) کلّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ(۲۳) فَلْيَنظرِ الإنسانُ إِلى طعَامِهِ(۲۴) أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صبًّا(۲۵) ثُمَّ شقَقْنَا الاَرْضَ شقًّا(۲۶) فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبًّا(۲۷) وَ عِنَباً وَ قََضباً(۲۸) وَ زَيْتُوناً وَ نخْلاً(۲۹) وَ حَدَائقَ غُلْباً(۳۰) وَ فَاکِهَةً وَ أَبًّا(۳۱) مَّتَاعاً لَّکُمْ وَ لاَنْعَامِکُمْ(۳۲) فَإِذَا جَاءَتِ الصّاخَّةُ(۳۳) يَوْمَ يَفِرُّ المَْرْءُ مِنْ أَخِيهِ(۳۴) وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ(۳۵) وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ(۳۶) لِکُلِّ امْرِىٍ مِّنهُمْ يَوْمَئذٍ شأْنٌ يُغْنِيهِ(۳۷) وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ مُّسفِرَةٌ(۳۸) ضاحِکَةٌ مُّستَبْشِرَةٌ(۳۹) وَ وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ عَلَيهَا غَبرَةٌ(۴۰) تَرْهَقُهَا قَترَةٌ(۴۱) أُولَئک هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ(۴۲) «ترجمه آيات» خدا بکشد انسان را، که چقدر کفرانگر است. (۱۷) مگر خدا او را از چه خلق کرده، که به خود اجازه کفران مى دهد. (۱۸) مبداء خلقتش، نطفه اى بوده که بعدا او را در ذات و صفات و افعال تقدير نمود. (۱۹) و سپس راه سعادتش را آسان و فراهم کرد. (۲۰) آنگاه دچار مرگ و سپس داخل قبرش ساخت. (۲۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۵ و سپس آيا انسانى که خلقت و تدبير و هدايت و مُردن و زنده شدنش به دست خدا است، شکر او را به جاى آورد؟ نه هرگز، بلکه کفر و عصيان ورزيد. (۲۳) پس انسان بايد به غذاى خود بنگرد. (۲۴) اين ما بوديم که آب را به کيفيتى که انسان ها خبر ندارند، از آسمان فرستاديم. (۲۵) و سپس زمين را باز به کيفيتى ناگفتنى و به وسيله دانه ها شکافتيم. (۲۶) و در آن دانه ها رويانديم. (۲۷) و انگور و سبزيجاتى. (۲۸) و زيتون و نخلى. (۲۹) و باغ هاى پُر درخت سر به هم کرده اى. (۳۰) و ميوه و چراگاه. (۳۱) تا وسيله زندگى شما و حيوانات شما باشد. (۳۲) پس وقتى آن صيحه شديد آسمانى بيايد. (۳۳) و روزى رسد که هر کس از برادرش هم فرار مى کند. (۳۴) و از مادر و پدرش. (۳۵) و از همسر و فرزندانش. (۳۶) در آن روز، هر کس آن قدر گرفتار است که به ياد غير خودش نمى افتد. (۳۷) در آن روز، چهره ها دو جورند: چهره هايى نورانى. (۳۸) خندان و خوشحال. (۳۹) و چهره هايى غبار آلود و اندوهبار. (۴۰) که ظلمت و کدورت از آن مى بارد. (۴۱) آنان همين کافران فاجرند. (۴۲) «بيان آيات» در اين فصل، نخست انسان را نفرين مى کند، و از اين که در کفر به ربوبيّت ربّ خود اصرار و مبالغه مى ورزد، تعجب مى کند، و آنگاه به حدوث و بقاى او اشاره نموده، مى فهماند که انسان، نه مالک چيزى از آفرينش ‍ خويش است، و نه مالک چيزى از تدبير امورش، بلکه خداى سبحان است که او را از نطفه اى بى مقدار آفريده و سپس اندازه گيرى اش کرد، و آنگاه راه را برايش آسان ساخت، و در آخر هم، اوست که وى را مى ميراند، و به قبر داخلش مى کند، و هر وقت که بخواهد، دوباره زنده اش مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۶ پس خداى سبحان، يگانه ربّ و خالق و مدبّر امر اوست، آن هم نه تنها در حدوثش، بلکه در بقايش، و تا آخرين لحظه هستى اش، مدببر اوست. ولى اين انسان کفرانگر، فرمان او را نمى برد، و به هدايت او مهتدى نمى شود. و اگر انسان، تنها و تنها، به طعامى که مى خورد، نگاه کند - که يکى از مظاهر تدبير خدا، و مشتى از درياى رحمت اوست - آن وقت به تدبير وسيع پروردگارش و لطيف صُنع او پى مى برد، آن چنان که عقلش مبهوت شود، و هوشش از سر به در رود، در حالى که نعمت هاى خدا، تنها طعام نيست؛ و در اين ميان، نعمت هاى ديگرى است که از حيطۀ شمار بيرون است: «وَ إن تَعُدُّوا نِعمَةَ اللّه لا تُحصُوهَا». با اين حال، اين عجب است که انسان، تدبير پروردگار خود را نديده مى گيرد و شکر نعمتش را به جا نمى آورد، و راستى، انسان ظلوم و کَفّار است. و به زودى، آثار خوب و بد شکر و کفران خود را مى بيند که يا سرور و بشارت است، و يا روسياهى و عذاب. و اين آيات - به طورى که ملاحظه مى کنيد - بيگانه از آيات گذشته نيست، هرچند بعضى ها گفته اند: علت نزول اين فصل، چيز ديگرى بوده، ولى با بيانى که خواهد آمد، اثبات خواهيم کرد که هر دو دسته، سياقى واحد دارند. مراد از کفر در آيه «قُتِلَ الإنسَانُ مَا أکفَرَهُ» «قُتِلَ الإنسانُ مَا أَکْفَرَهُ»: اين جمله، نفرينى است بر انسان که طبعش، طبع دلدادن به شهوات، و پيروى هواى نفس، و فراموش کردن پروردگار خود، و استکبار ورزيدن از پيروى اوامر اوست. و جملۀ «مَا أکفَرَهُ»، شگفت انگيزى از اصرار انسان در کفران، و پوشاندن حق صريح است، با اين که او خودش مى بيند و احساس ‍ مى کند که مدبّر خود نيست، و کسى جز خداى سبحان، مالک تدبير امر او نمى باشد. پس مراد از «کفر» در اين جمله، مطلق حق پوشى است، که دو مصداق دارد: يکى انکار ربوبيّت خدا، و يکى ترک عبادت اوست. و مؤيّد اين سخن، ذيل آيه است که به جهات تدبير ربوبى اشاره مى کند. البته آن جهاتى که با حق پوشى و ترک عبادت تناسب دارد. ولى بعضى از مفسّران، «کفر» در اين آيه را، به ترک شکر و کفران نعمت معنا کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۷ و اين توجيه، هرچند در جاى خود صحيح است، ولى مناسب تر از نظر سياق، همان معنايى است که ما براى «کفر» کرديم. در «کشّاف» گفته: جملۀ «قُتِلَ الإنسانُ»، نفرينى است بر انسان و اين نفرين در اصطلاح عرب، از هر نفرين ديگر شنيع تر است. چون کشته شدن، بزرگترين شداید دنيايى و رسوايى هاى آن است؛ و جملۀ «مَا أکفَرَه»، شگفت انگيزى از افراط انسان در کفران نعمت خداى تعالى است. و آنگاه گفته: اين دو جمله، با همه کوتاهی اش، خشن ترين نفرينى است که به گوش عرب مى خورد و غليظ ترين اسلوب و پُر دلالت ترين کلام بر سخط و خشم گوينده است. و از اين دو جمله، با همه تقاربى که در دو طرف آن است، هيچ کلامى در مذمت دامنه دارتر از آن ديده نشده، و هيچ کلامى جامع تر از آن در ملامت يافت نمى شود. بعضى هم گفته اند که: جملۀ «مَا أکفَرَهُ»، استفهاميه است، و مى پرسد که: چه چيز انسان را کافر کرده. ولى وجه قبلى بليغ ‌تر است. بیان معذور نبودن بشر در کفر و استکبارش، در برابر خداوند «مِنْ أَىّ شئ خَلَقَهُ»: معناى اين جمله - با کمکى که مقام مى دهد - اين است که: خداى تعالى، انسان را از چه چيز خلق کرده که به خود اجازه طغيان و استکبار را مى دهد. استکبار از ايمان و اطاعت. و اگر فاعل در فعل «خَلَقَهُ» را در اين جمله و در جملات بعدى حذف کرده، براى اين بوده که اشاره کند به اين که فطرت هر کسى مى داند که فاعل فعل خلقت و تقدير سبيل، کسى به جز خداى تعالى نيست. حتى مشرکان هم به اين معنا اعتراف دارند. و اگر مطلب را در قالب استفهام آورد، به اين انگيزه بود که عجيب بودن مفاد «مَاأکفَرَهُ» را تأکيد کند - و چون معمولا از چيزى تعجب مى شود که علت و سبب روشنى نداشته باشد - استفهام مذکور، قهرا مى فهماند که اوّلا: اين اصرار بشر در کفرش، امرى عجيب است. و سپس مى پرسد: آيا در اين خلقت عجيب علتى بوده که باعث شده اين طور در کفرش افراط کند؟ آنگاه خودش پاسخ مى دهد به اين که: انسان، هيچ دليل و عذرى ندارد که کفران گرى خود را، بدان مستند کند. چون او کسى است که از آبى پست، خلق شده و چيزى از خلقت و تدبير امور زندگى و مرگ و بعث خود را مالک نيست. و کوتاه سخن اين که: استفهام مذکور، زمينه چينى است براى پاسخى که در جملۀ «مِن نُطفَةٍ خَلَقَهُ...» مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۸ «مِن نُّطفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ»: نکره آمدن کلمۀ «نُطفة»، به منظور تحقير آن است. يعنى از نطفه اى خوار و بى مقدارش آفريده. پس کسى که اصل و نَسَبَش، آبى چنين پشيز است، حق ندارد با کفر خود، طغيان کند و از اطاعت، استکبار بورزد. «فَقَدَّرَهُ»: يعنى به او، در ذات و صفات و افعالش، قدرت و توانايى داد. پس او نبايد از آن حدّى که برايش مقدّر شده، تجاوز کند. چون تدبير ربوبى از هر سو به وى احاطه دارد، و او نمى تواند خودش مستقلا به خواسته خود برسد، اگر خدا برايش مقدّر نکرده باشد. «ثُمَّ السّبِيلَ يَسّرَهُ»: ظاهر سياق اين آيات - که سياقى نفى عذر از بشر در برابر کفر و استکبارش ‍ است - اين است که: مراد از سبيل - آن هم به طور مطلق - راه اطاعت خدا و امتثال او امر او باشد. و يا به عبارت ديگر، راه خير و سعادت باشد. خلقت و مقدّرات الهی با مختار بودن انسان، منافات ندارد در نتيجه، آيه شريفه، در معناى دفع دخل است. چون وقتى گفته مى شود: «مِن نُطفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ»، ممکن است شنونده پيش خود خيال کند که وقتى خلقت و تقدير، از هر جهت به انسان احاطه دارد، ديگر انسان در افعال ذات و صفاتش اختيارى از خود ندارد. زيرا همۀ آن ها، مقدّر و از پيش معيّن شده است. چون با تقدير، ضرورى الوجود و واجب التحقق مى شود و ديگر، اختيارى براى انسان باقى نمى ماند. پس انسان در کفر و فسقش، هيچ دخالتى ندارد. اگر فاسق مى شود، به تقدير الهى است، و اگر کافر مى شود، به تقدير اوست. و انسان، آنچه را که خدا خواسته و امر کرده، به کرسى مى نشاند، و همين به کرسى نشاندنش نيز، به تقدير الهى است. پس ديگر نبايد او را در مورد هيچ عملى ملامت کرد، و دعوت دينى براى او کارى بيهوده است. چون «دعوت»، فرع داشتن اختيار است. وقتى او از خودش اختيارى ندارد، ديگر انبياء به چه منظورى او را دعوت کنند. به همين جهت، اين شبهه را با جملۀ «ثُمّ السّبِيلَ يَسَّرَهُ» دفع نموده و فرمود: خلقت و تقدير، هرچند که خاص خدا است، ولى اين منافات ندارد با اين که خود انسان هم، اختيار داشته باشد. و به همين خاطر صحيح باشد که خدا هم در آنچه به او امر نموده، از ايمان و اطاعت را که راه رسيدن يک انسان به سعادت خويش است، به او ياد دهد و از او بخواهد که به اراده و اختيار خودش، چنين و چنان کند. پس فعلى که از انسان سر مى زند، به اختيار خودش سر مى زند؛ ولى در عين حال، همين عمل، متعلَّق تقدير الهى نيز هست. پس انسان در آنچه مى کند، هم مختار است و هم مسؤول، هرچند که آنچه مى کند، متعلَّق «قَدَر» هم هست. و ما پيرامون جبر و اختيار، مکرر در ذيل آياتى که با اين مسأله تناسبى داشت، بحث کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۹ بعضى گفته اند: مراد از «تَيسير سَبيل»، اين است که خداى تعالى، خروج انسان از شکم مادرش را آسان کرده، و معناى عبارت: «سَهَّلَ لِلإنسَانِ سَبِيلَ الخُرُوجِ مِن بَطنِ أُمّهِ» است. يعنى: راه بيرون شدن انسان مخلوق از نطفه را - که در شکم مادر جنين شده بود - از شکم مادر آسان ساخت. بعضى ديگر گفته اند: مراد هدايت به سوى دين و روشنگرى راه خير و شر است، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «وَ هَدَينَاهُ النَّجدَينِ». ولى وجه قبلى بهتر است. معنای اين که فرمود: خدا انسان را «اقبار: دفن» کرد، چیست؟ «ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبرَهُ»: کلمۀ «أمَاتَهُ»؛ به معناى تحقق دادن به مرگ انسان است، و مراد از «إقبَار»، دفن کردن مردۀ آدمى و پوشاندنش در شکم زمين است. البته اين، بر اساس غالب است، که عادت مردم بر آن جارى شده. و به همين جهت، «در گور کردن» را به خداى تعالى نسبت داده؛ چون او (به وسيلۀ کلاغ در داستان هابيل)، هدايتشان کرده و يا به دل ها الهام کرد که مُردگان خود را دفن کنند. پس اين عمل با خداى تعالى نسبتى دارد، همان طور که به خود مردم هم نسبتى دارد. بعضى گفته اند: منظور از «إقبار» اين است که خداى تعالى، او را صاحب قبر کرد. يعنى دستور داد زنده ها، او را دفن کنند و با اين عمل، مُردۀ او را احترام نموده، از اين که جيفه اش متعفّن شود، و مردم از بوى آن متنفّر و متأذّى گردند، جلوگيرى نموده. ليکن وجه قبلى با سياق آيات مناسب تر است. چون آيات در اين زمينه سخن دارند که تدبير تکوينى خداى تعالى را گوشزد کنند، نه تدبير تشريعى او را که يکى از آن، تشريع حکم غسل و کفن و دفن اموات است. «ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنشَرَهُ»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «إنشَار»، به معناى زنده کردن بعد از مرگ به منظور تصرّف است، همچنان که جامه را بعد از تا کردن و پيچيدن دوباره باز مى کنند، (تا در آن تصرفى کنند). پس مراد از اين جمله اين است که خداى تعالى، هر وقت بخواهد، مُردگان در قبر را مبعوث مى کند. و در اين تعبير، اشاره اى هم به اين معنا است که «روز بعث» را، جز خداى تعالى کسى نمى داند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۰ پیام آيه: «کَلّا لَمَّا يَقضِ مَا أمَرَهُ»، ملامت انسان هاى مبتلا به کفر است َ«کَلّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ»: آنچه از سياق به دست مى آيد، اين است که کلمۀ «کَلّا»، از سؤالى که از سياق بر مى خيزد، ردع و جلوگيرى کند. سؤالى که جملۀ «لَمَّا يَقضِ ‍ مَا أمَرُهُ» به آن اشاره دارد، گويا بعد از آن که اشاره شد به اين که انسان مخلوقى است که از اولين لحظه وجودش تا به آخر، تحت تدبير خداى تعالى است؛ اوست که وى را خلق مى کند و تقدير مى نمايد، و راه را برايش هموار مى سازد؛ مى ميراند و در قبر مى کند، و مجددا از قبر بيرونش مى آورد؛ همۀ اين ها، نعمت هايى است از خداى تعالى. شخص ‍ مى پرسد: حال که جريان بدين قرار است، پس انسان چه بايد بکند و چه کرد، آيا در برابر مقام ربوبيّت، خاضع گرديد يا نه؟ و آيا شکر نعمت را بجاى آورد يا نه؟ در پاسخ فرموده: «کَلّا»، نه انسان چنين نکرد. آنگاه مطلب را چنين توضيح داد که: «لَمّا يَقضِ مَا أمَرَهُ»، هرگز آنچه را خداى تعالى دستور داد، به انجام نرساند، بلکه کفران و نافرمانى کرد. پس از آنچه گذشت، روشن شد که: ضمير در «يَقضِ» به انسان بر مى گردد، و مراد از قضاء نکردن انسان، به انجام نرساندن دستورات الهى است. و بعضى گفته اند: ضمير به خداى تعالى بر مى گردد، و معناى عبارت اين است که: خداى تعالى، اين قضاء را براى کفّار نرانده که امر او را به انجام برسانند و ايمان آورده، اطاعتش کنند؛ بلکه اگر هم به ظاهر به ايشان امر فرموده، از باب اتمام حجّت بوده است. ولى اين وجه بعيد به نظر مى رسد. و نيز، اين معنا روشن شد که: مذمّت و ملامتى که در آيه آمده، متوجه انسان طبيعى است. يعنى مى خواهد بفرمايد: طبع انسان چنين است که اگر به خودش واگذار شود، در کفر افراط مى کند و اين، همان مطلبى است که آيه زير افاده اش مى کند «إنَّ الإنسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ»، که قهرا با انسان هايى منطبق مى شود که فعلا مبتلا به کفر و افراط در آن هستند، و با حق دشمنى مى ورزند. و از اين معنا، روشن مى شود اين که از بعضى نقل شده که گفته اند: عموميتى که در آيه است، منظور نظر است. چون هيچ انسانى چه کافر و چه مؤمن، آن طور که بايد خدا را عبادت نکرده، و دستورات او را به انجام نرسانيده، درست نيست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۱ و وجه نادرستی اش اين است که: ضمير (به حسب قواعد عربى)، به انسان بر مى گردد، که در صدر آيات آمده بود، و عموميت آن هم، بر حسب طبع انسان منظور است، که طبعا افراطگر در کفر است. و اما بر حسب فعليت، قهرا به انسان هايى تطبيق مى کند که فعلا داراى کفر هستند. «فَلْيَنظُرِ الإنسَانُ إِلى طَعَامِهِ»: اين جمله به شهادت حرف «فاء» که در اولش آمده، متفرع بر جملات قبل است. البته تفرّع تفصيل بر اجمال مى باشد. پس در اين صورت، نظر و مطالعه انسان را پيرامون طعامى که مى خورَد و با آن سدّ رمق مى کند و بقاى خود را تضمين مى نمايد، لازم مى داند - با اين که نعمت «طعام»، يکى از ميليون ها نعمتى است که تدبير ربوبى، آن ها را براى رفع حوايج بشر در زندگيش فراهم کرده - و دستور مى دهد اگر در همين يک نعمت مطالعه کند، سعۀ تدبير ربوبى را مشاهده خواهد کرد. تدبيرى که عقلش را متحيّر و مبهوت خواهد کرد. آن وقت خواهد فهميد که خداى تعالى، چقدر نسبت به صلاح حال انسان و استقامت امر او عنايت دارد، آن هم چه عنايتى دقيق و محيط. و مراد از انسان - به طورى که گفته شده - غير آن انسانى است که نامش در اول اين فصل از آيات ذکر شد. چون مراد از آن انسان، خصوص افرادى است که در کفر ورزيدن مبالغه مى کنند. به خلاف انسان در آيه مورد بحث، که مأمور شده به «طعام» خود نظر کند. چون منظور از آن، عموم انسان ها است ، و همين جهت بود که دوباره کلمۀ «انسان» را ذکر کرد، و گرنه اگر منظور همان انسان مى بود، مى فرمود: «فَليَنظُر إلى طَعَامِهِ»، يعنى همان انسان که نامش را برديم، بايد به طعام خود نظر کند. «أَنَّا صبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ... وَ لاَنْعَامِکمْ»: قرائتى که فعلا در بين مسلمين دائر است، کلمۀ «أنّا» را با فتحه همزه مى خوانند، که بنابر آن جمله مورد بحث، بيانى تفصيلى براى تدبير خداى تعالى مى شود، که چگونه «طعام» انسان را مى آفريند. بله، البته اين مرحله ابتدايى از آن تدبير تفصيلى است، و گرنه بيان مستوفا و کامل آن خصوصيات که در نظام آفرينش طعام برقرار است، و نظام وسيعى که در همه اين امور و روابط کونى که بين هر يک از آن امور و بين انسان برقرار است، چيزى نيست که بتوان در چند آيه بيانش کرد، و عادتا از وُسع و طاقت بيان بشرى بيرون است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۲ و کوتاه سخن اين که: کلمۀ «صبّ» در جملۀ مورد بحث، به معناى ريختن آب از بلندى است؛ و منظور در اين جا، فرو فرستادن باران ها بر زمين، براى روياندن گياهان است. و بعيد نيست که شامل جارى ساختن چشمه ها و نهرها نيز بشود. چون آب هاى زير زمينى هم، از ذخائرى است که به وسيلۀ باران پديد مى آيد. «ثُمّ شَقَقنَا الأرضَ شَقّاً»: ظاهر اين آيه، اين است که منظور از «شَق»، شکافتن زمين به وسيلۀ جوانه گياهانى است که از زمين سر در مى آورند، و به همين جهت، اين جمله را با کلمۀ «ثُمّ»، و جملۀ بعدى را با حرف «فاء» به جملۀ «أنّا صَبَبنَا المَاءَ» عطف کرد. «فَأنبَتنَا فِيهَا حَبّاً»: ضمير در «فِيهَا» به کلمۀ «أرض» بر مى گردد، و مراد از «حب»، جنس حبوباتى است که به مصرف غذاى انسان مى رسد. مانند گندم و جو و نخود و عدس و امثال اين ها. و همچنين، منظور از کلمۀ «عِنَب» در جملۀ بعدى، جنس آن است. و همچنين «قَضب» و غير اين ها. «وَ عِنَباً وَ قَضباً»: عنب به معناى انگور است، ولى به درخت آن نيز، عنب گفته مى شود. و شايد در اين جا، منظور همين درخت انگور باشد، نظير زيتون که هم، به ميوه درخت گفته مى شود و هم، به درخت آن. و کلمۀ «قَضب»، به معناى سبزيجات تر و تازه است، که انسان آن را مى خورَد. و اين کلمه در اصل به معناى قطع است، و سبزيجات را اگر «قضب» خوانده اند، به خاطر اين است که پى در پى قطع مى شود. بعضى هم گفته اند: منظور همۀ گياهانى است که از زمين قطع مى شود، حتى علف حيوانات را هم شامل مى شود. «وَ زَيتُوناً وَ نَخلاً»: معناى اين دو کلمه معروف است. «وَ حَدَائِقَ غُلباً»: کلمۀ «حَدَائِق»، جمع «حديقه» است، که به معناى بوستانى تفسير شده که اطرافش ديوار کشيده باشند. و کلمۀ «غُلب»، جمع غلباء است. گفته مى شود: «شَجَرَه غُلبَاء»، يعنى درختى بزرگ و کلفت. پس «حَدَائِق غُلب»، به معناى بوستانى است که درختانش عظيم و کلفت باشد. «وَ فَاکِهَةً وَ أبّاً»: بعضى گفته اند: کلمۀ «فَاکِهه»، به معناى مطلق ميوه هاست. و بعضى گفته اند: همۀ ميوه ها را شامل مى شود، الّا انگور و انار را. بعضى ديگر گفته اند: اگر در بين مصاديق فاکهه، خصوص زيتون و نخل را آورد، براى اين بود که نسبت به آن دو اعتناى بيشترى داشته. و کلمۀ «أبّ» - با تشديد «باء» - به معناى گياه و چراگاه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۳ «مَتَاعاً لَکُم وَ لِأنعَامِکُم»: کلمۀ «مَتَاعاً»، مفعول له است. مى فرمايد: «ما آنچه از خوردنی ها که رويانديم، براى اين بود که شما را و چهارپايان را که شما به خود اختصاص داده ايد، بهره مند و سير کنيم. و اگر در اين جمله، از سياق غيبت «فَليَنظُرِ الإنسَانُ»، به خطاب «کُم» التفات شده، براى آن بوده که منّت تدبير خود و انعام نعمتش ‍ را، تأکيد کرده باشد. «فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ»: اين جمله، اشاره است به سرانجام آن تدبيرى که در اين آيات ذکر شده بود. تدبير عام ربوبى و تدبير خصوصی اش در رابطه با انسان؛ و اين که اين تدبير، سرانجامش به کجا منتهى مى شود، و امرى که خداى تعالى، به انسان ها کرد تا او را بندگى کنند، آيا انسان اين امر را به انجام رسانيد، يا خير؟ و آن سرانجام، همان روز صاخّه (قيامت) است، که انسان جزاى اعمال خود را دريافت مى کند. کلمۀ «صَاخّه»، به معناى صيحۀ شديدى است که از شدّتش، گوش ها کر شود و منظور از آن، نفخۀ صور است. سختى روز قيامت، به حدّی است که انسان از همۀ نزديکانش می گريزد «يَوْمَ يَفِرُّ المَْرْءُ مِنْ أَخِيهِ* وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ * وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ»: اين آيه، به شدّت روز قيامت اشاره مى کند. شدّت آن روز به حدبى است که اقرباى انسان و نزديکانش - که يک روز طاقت فراقشان را نداشت و آن ها را ياور و بازوى خود در زندگى مى پنداشت، و همواره به آنان پناه مى برد - امروز از همۀ آنان مى گريزد. براى اين که «شدّت»، آن چنان احاطه مى کند که نمى گذارد آدمى به ياد چيزى و کسى بيفتد و اعتنايى به غير خود کند. حال غير خودش، هر که مى خواهد باشد. آرى، بلا و مصيبت وقتى عظيم باشد و شدّت يابد و بر آدمى چيره گردد، آن چنان آدمى را به خود جذب مى کند که از هر فکر و تلاشى منصرفش مى سازد. دليل بر اين معنا، آيه بعدى است که مى فرمايد: «لِکُلّ امرِئٍ مِنهُم يَومَئِذٍ شَأنٌ يُغنِيه». يعنى براى هر فردى از ايشان، به قدر کفايت - که نگذارد به چيز ديگرى بينديشد - گرفتارى هست. و بعضى در سبب فرار انسان از اقرباء و بستگان نزديک خود در آن روز، وجوه ديگرى آورده اند، که چون دليلى بر آن نبود، از ايرادش صرف نظر کرديم. «وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ مُّسفِرَةٌ * ضاحِکَةٌ مُّستَبْشِرَةٌ»: اين آيه بيان مى کند که در آن روز، مردم به دو قسم منقسم مى شوند: قسمى اهل سعادت، و قسمى ديگر اهل شقاوت، و اشاره مى کند به اين که هر يک از اين دو طايفه، با سيما و قيافه اش شناخته مى شود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۴ اهل سعادت، چهره هايى نورانى و درخشنده دارند، که فرح و سرور و انتظار آينده اى خوش از آن چهره ها هويداست. پس معناى «مُستَبشِرَة»، همين است که از ديدن منزلگاه خود - که به زودى بدان جا منتقل مى شوند - خوشحال اند. رده:تفسیر المیزان