المیزان جلد۲۰ بخش۴۷
و در همان کتاب آمده که: ابن أبى حاتم، حاکم، ابن مردويه و بيهقى، در کتاب سنن خود، از على بن ابى طالب روايت کرده اند که فرموده:
وقتى اين سوره بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نازل شد، از جبرئيل پرسيد: اين «نحيرة» که خداى عزّوجلّ، مرا بدان مأمور فرموده، چيست؟
گفت: منظور نحيرة نيست، بلکه خداى تعالى مأمورت کرده وقتى مى خواهى احرام نماز ببندى، دستهايت را بلند کنى. هم در تکبيرة الإحرام و هم در هنگام رکوع رفتن و هم در موقع سر از رکوع برداشتن، که اين نماز ما و نماز فرشتگانى است که در هفت آسمان هستند، و براى هر چيزى زينتى است، و زينت نماز، دست بلند کردن در هر تکبير است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۱
و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: دست بلند کردن، يکى از مظاهر استکانت و التماس است که خداى تعالى «در مذمّت کفار» فرموده: «فَمَا استَکَانُوا لِرَبِّهِم وَ مَا يَتَضَرَّعُون: براى پروردگار خود، نه استکانت دارند و نه تضرّع و زارى».
مؤلّف: اين روايت را صاحب مجمع البيان، از مقاتل، از اصبغ بن نباته، از آن جناب نقل کرده؛ سپس گفته: ثعلبى و واحدى، اين روايت را در تفسيرهاى خود آورده اند. و نيز گفته: همۀ «عترت طاهره» از آن جناب نقل کرده اند که: معناى «نحر»، بلند نمودن دو دست تا محاذى گودى زير گلو، در هنگام نماز است.
و نيز، در الدر المنثور است که: ابن جرير، از ابى جعفر روايت کرده که در ذيل آيه «فَصَلّ لِربِّکَ» گفته است: يعنى نماز بخوان، و در معناى کلمۀ «وَ انحَر» گفته: يعنى دستها را، در آغاز نماز و هنگام گفتن تکبير افتتاح، بلند کن.
و نيز، در همان کتاب است که ابن مردويه، از ابن عبّاس روايت کرده که در تفسير آيۀ «فَصَلّ لِرَبّک وَ انحَر» گفته: خداى تعالى، به رسول گراميش وحى فرستاد که وقتى تکبير اول نماز را مى گويى، دستها را تا برابر نحرت - گودى زير گلويت - بلند کن. اين است معناى نحر.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه، از عُمَر بن يزيد روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که در تفسير آيۀ «فَصَلّ لِرَبِّکَ وَ انحَر» مى فرمود: اين نحر، عبارت است از: بلند کردن دستهايت تا برابر صورت.
مؤلّف: آنگاه مى گويد: عبد اللّه بن سنان هم، مثل اين حديث را از آن جناب نقل کرده، و نيز قريب به آن را، جميل از آن جناب روايت کرده است.
ذکر کسى که زخم زبان زد، و نزول سوره کوثر
و در الدرّ المنثور است که: ابن سعد و ابن عساکر، از طريق کلبى، از ابى صالح، از ابن عبّاس روايت کرده اند که گفت: بزرگترين فرزند رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» «قاسم»، سپس «زينب»، و آنگاه «عبد الله»، و پس از او «أمّ کلثوم»، و آنگاه «فاطمه» و در آخر «رقيّه» بود. قاسم از دنيا رفت و اولين کس از فرزندان آن جناب بود که در مکّه از دنيا رفت، و بعد از او، عبد اللّه از دنيا رفت. و «عاص بن وائل سهمى» گفت: نسل او قطع شد، پس او ابتر و بى عقب است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۲
در پاسخش، خداى تعالى اين آيه را فرستاد که: خودِ «عاص بن وائل» ابتر و بدون عقب است.
و در همان کتاب است که: زبير بن بکار و ابن عساکر، از جعفر بن محمّد، از پدرش روايت کرده اند که فرمود: قاسم، پسر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در مکّه از دنيا رفت و بعد از دفن جنازه آن جناب، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» به عاص بن وائل و پسرش عَمرو برخورد. عاص، وقتى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را از دور ديد، گفت: الآن زخم زبانى به او مى زنم. همين که آن جناب نزديک شد، گفت: «چه خوب شد که اجاقش کور شد». در پاسخ او، اين آيه نازل شد: «إنّ شَانِئَکَ هُوَ الأبتَر».
و نيز، در همان کتاب است که ابن ابى حاتم، از سدى روايت کرده که گفت: قريش را رسم چنين بود که وقتى فرزند ذکور کسى مى مُرد، مى گفتند: «بتر فلان». و چون فرزند رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از دنيا رفت، عاص بن وائل گفت: «بتر»؛ يعنى فرزند ذکورش مُرد، و اين فرد (رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»)، از همه بيشتر «بتر» شد. (چون هيچ فرزند ذکور برايش نماند).
مؤلّف: و در بعضى از تواريخ آمده که: شماتت کننده «وليد بن مغيره» بوده. و در بعضى ديگر آمده که «ابوجهل» بوده. و در بعضى ديگر آمده که «عقبة بن ابى معيط» بوده. و در بعضى آمده که «کعب بن اشرف» بوده؛ ولى معتبر همان است که مى گفت «عاص بن وائل» بوده است.
مؤيّد آن، روايتى است که مرحوم طبرسى، آن را در احتجاج، از حسن بن على «عليهما السلام» نقل کرده که آن جناب، در حديثى که روى سخنش در آن با عمرو بن العاص است، فرموده: و تو در بسترى مشترک متولد شدى. (يعنى مادرت هم با عاص بن وائل همبستر مى شده و هم با ديگران)، و وقتى متولد شدى، عده اى از رجال قريش، بر سرِ تو نزاع کردند.
ابوسفيان بن حرب گفت: اين پسر از نطفۀ من است. وليد بن مغيره گفت: از من است. عثمان بن حارث و نضر بن حارث بن کلده، و عاص بن وائل، هر يک ادّعا کردند که: از من است، تا آن که از ميان همۀ آنان، لئيم تر و بى حَسَب و نَسَب تر و خبيث تر و ستمکارتر و زناکارترشان: «عاص بن وائل»، زورش بر سايرين چربيد و تو را به خود ملحق ساخت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۳
و نيز، اين تو بودى که براى بر شمردن افتخاراتت، به خطبه ايستادى و گفتى: این منم که محمّد را زخم زبان مى زنم، و عاص بن وائل گفت: محمّد، مردى ابتر است. يعنى اولاد ذکورى ندارد. اگر از دنيا برود، نامش از صفحۀ روزگار محو مى شود و خداى تعالى، در پاسخش فرمود: «إنّ شَانِئَکَ هُوَ الأبتَر» - تا آخر حديث.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «إنّا أعطَينَاکَ الکَوثَر» آمده که: کوثر نهرى است در بهشت، که خدا آن را به محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» داده، تا عوض از پسرش ابراهيم باشد.
مؤلّف: اين روايت، علاوه بر اين که مرسل است، يعنى سندش ذکر نشده، و علاوه بر اين که مضمر است، يعنى تنها در آن آمده که: «فرمود» و روشن نکرده که کداميک از ائمّه فرموده، با ساير روايات معارض است، و تفسير «کوثر» به «نهرى در بهشت»، منافات ندارد که «کوثر» به معناى «خير کثير» باشد. چون همان طور که در خبر ابن جبير گذشت، نهر بهشتى هم مصداقى از خير کثير است.
* * *
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۴
«سوره کافرون»
آيات ۱ - ۶ سوره کافرون
* سوره «کافرون»، مکّى است و شش آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
قُلْ يَا أَيهَا الْکافِرُونَ(۱)
لا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ(۲)
وَ لا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ(۳)
وَ لا أَنَا عَابِدٌ مَّا عَبَدتمْ(۴)
وَ لا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ(۵)
لَکمْ دِينُکُمْ وَ لىَ دِينِ(۶)
«ترجمه آیات»
به نام «اللّه» بخشنده به عموم، و مهربان به خواص.
بگو هان گروه کفرپيشه! (۱)
من نمى پرستم، آنچه را که شما مى پرستيد. (۲)
و شما هم نخواهيد پرستيد، آنچه را که من مى پرستم. (۳)
من نيز براى هميشه نخواهم پرستيد، آنچه را شما مى پرستيد. (۴)
و شما هم نخواهيد پرستيد، آنچه را من مى پرستم. (۵)
دين شما، براى خودتان و دين من هم، براى خودم. (۶)
«بیان آیات»
در اين سوره، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را دستور مى دهد به اين که: برائت خود از کيش «وثنيّت» آنان را علنا اظهار داشته، خبر دهد که آن ها نيز، پذيراى دين وى نيستند. پس نه دين او مورد استفاده ايشان قرار مى گيرد، و نه دين آنان، آن جناب را مجذوب خود مى کند.
بنابراين، نه کفّار مى پرستند آنچه را که آن جناب مى پرستد؛ و نه تا ابد، آن جناب مى پرستد آنچه را که ايشان مى پرستند. پس کفّار بايد براى ابد از سازشکارى و مداهنه آن جناب، مأيوس باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۵
مفسّران، در اين که اين سوره مورد بحث، مکّى است و يا مدنى، اختلاف کرده اند، و از ظاهر سياقش بر مى آيد که در مکّه نازل شده باشد.
«قُلْ يَا أَيّهَا الْکافِرُونَ:»
ظاهرا، خطاب به يک طبقۀ معهود و معيّن از کفّار است، نه تمامى کفّار. به دليل اين که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را مأمور کرده از دين آنان بيزارى جويد و خطابشان کند که شما هم، از پذيرفتن دين من امتناع مى ورزيد.
«لا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ:»
از اين آيه تا آخر سوره آن، مطلبى است که در جملۀ «قُل يَا أيُّهَا الکَافِرُون» مأمور به گفتن آن است؛ و مراد از «مَا تَعبُدُون»، بت هايى است که کفّار مک،ه مى پرستيدند.
و مفعول «تَعبُدُون»، ضميرى است که به ماى موصول بر مى گردد، و با اين که مى توانست بفرمايد: «مَا تَعبُدُونَهُ»، اگر ضمير را حذف کرده، براى اين بود که کلام دلالت بر آن مى کرده، حذف کرد تا قافيه آخر آيات هم درست در آيد. و عين اين سؤال و جواب در جمله هاى «أعبُدُ» و «عَبَدتُم» و «أعبُدُ» مى آيد. چون در آن ها هم بايد مى فرمود: «أعبده» و «عبدتموه» و «أعبده».
و جملۀ «لا أعبُدُ» نفى استقبالى است. براى اين که حرف «لا» مخصوص نفى آينده است، همچنان که حرف «ما» براى نفى حال است. و معناى آيه اين است که: من، ابدا نمى پرستم آنچه را که شما بت پرستان، امروز مى پرستيد.
«وَ لا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ:»
اين جمله نيز، نفى استقبالى نسبت به پرستش کفّار بر معبود رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است و اين، خبرى غيبى از اين معناست که: کفّار معهود، در آينده نيز به دين توحيد در نمى آيند.
اين دو آيه، با انضمام امر «قُل» که در آغاز سوره است، اين معنا را به دست مى دهد که گويا رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به کفّار فرموده: پروردگار من مرا دستور داده به اين که به طور دائم او را بپرستم؛ و اين که به شما خبر دهم که شما هرگز و تا ابد، او را نمى پرستيد. پس تا ابد، اشتراکى بين من و شما در دين واقع نخواهد شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۶
بنابراين، آيه شريفه در معناى آيه «لَقَد حَقَّ القَولُ عَلَى أکثَرِهِم فَهُم لَا يُؤمِنُون»، و آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُون».
در آيه مورد بحث، جا داشت بفرمايد: «وَ لَا أنتُم عَابِدُونَ من أعبُدُ: و شما نخواهيد پرستيد کسى را که من مى پرستم». چون بين معبود رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و معبود بت پرستان فرق بسيار است. يکى اين است که معبود بت پرستان جماد و بى شعور است، و موصولى که از آن تعبير مى کند، موصول مخصوص بى شعوران، يعنى کلمه «ما» است؛ و موصول مخصوص صاحبان شعور، کلمۀ «مَن: کسى که» است. پس چرا در آيه مورد بحث، به جاى اين کلمه، کلمۀ «ما» را به کار برده؟ پاسخش اين است که: منظور صرفا مطابقت اين آيه با آيۀ: «لَا أعبُدُ مَا تَعبُدُون» است.
«وَ لا أَنَا عَابِدٌ مَّا عَبَدتُمْ * وَ لا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ:»
اين دو آيه، تکرار مضمون دو آيه قبل است که به منظور تأکيد آن تکرار شده. نظير تکرارى که در آيه: «کَلّا سَوفَ تَعلَمُونَ * ثُمّ کلّا سَوفَ تَعلَمُون» آمده، و نيز تکرارى که در آيه: «فَقُتِلَ کَيفَ قَدَّرَ * ثُمَّ قُتِلَ کَيفَ قَدَّرَ» آمده است.
بعضى از مفسّران در توجيه اين که چرا بين دو موصول فرق نگذاشت، گفته اند: اصلا کلمۀ «ما» در دو جمله: «ما عَبَدتُم» و «مَا أعبُدُ» موصوله نيست، بلکه مصدريّه است، و معناى آيه اين است که:
من نحوۀ پرستش شما را نخواهم پرستيد، و شما نحوۀ پرستش مرا نخواهيد پرستيد. و خلاصه: نه من شريک شما در پرستش هستم و نه شما شريک منيد. نه در عبادت مشترکيم و نه در معبود. چون معبود من، خداى تعالى است و معبود شما، بت است. عبادت من، عبادتى است که خدا تشريعش کرده، و عبادت شما چيزى است که خودتان، از درِ جهل و افترا، بدعت نهاده ايد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۷
بنابراين توجيه، دو آيه مورد بحث تکرار و تأکيد دو آيه قبل نيستند، ولى عيبى که در اين توجيه است، اين است که: از نظر عبارت آيه بعيد به ذهن مى رسد، و إن شاء اللّه در بحث روايتى آينده، وجهى لطيف براى تکرار دو آيه خواهد آمد.
بيان اين که آيه: «لَکُم دِينُکُم وَ لِىَ دينِ» إخبار از اين است که کافران مخاطب پيامبر «صلّى الله عليه و آله» به دين او نخواهند گرويد.
چند وجه ديگر در معناى اين آيه
«لَکُمْ دِينُکُمْ وَ لِىَ دِينِ:»
اين آيه به حسب معنا، تأکيد مطلب گذشته، يعنى مشترک نبودن پيامبر و مشرکان است، و لام در «لکم» و در «لِىَ»، لام اختصاص است، مى فرمايد: دين شما - که همان پرستش بت هاست - مخصوص خود شماست، و به من تعدّى نمى کند و دين من نيز، مخصوص خودم است، شما را فرا نمى گيرد.
در اين جا، ممکن است به ذهن کسى برسد که اين آيه، مردم را در انتخاب دين آزاد کرده، مى فرمايد: هر کس دلش خواست، دين شرک را انتخاب کند و هر کس خواست، دين توحيد را برگزيند». و يا به ذهن برسد که: آيه شريفه مى خواهد به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دستور دهد که: «متعرّض دين مشرکان نشود».
وليکن معنايى که ما براى آيه کرديم، اين توهم را دفع مى کند. چون گفتيم آيه شريفه، در مقام اين است که بفرمايد: «شما به دين من نخواهيد گرويد و من نيز، به دين شما نخواهم گرويد»؛ و اصولا دعوت حقّه اى - که قرآن متضمن آن است - اين توهم را دفع مى کند.
بعضى از مفسّران، براى دفع اين توهم گفته اند: کلمۀ «دين» در آيه شريفه به معناى مذهب و آیين نيست، بلکه به معناى جزاست. مى فرمايد: جزاى شما مال شما، و جزاى من از آن من است.
بعضى ديگر گفته اند: در اين آيه، مضافى حذف شده، و تقديرش «لکُم جزاء دينکُم و لِىَ جزاء دينى» مى باشد. يعنى جزاى دين شما، مال شما و جزاى دين من، مال من. ولى اين دو وجه، دور از فهم است.
بحث روایى
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۸
در الدرّالمنثور آمده که: ابن جرير، ابن ابى حاتم و ابن انبارى، در کتاب «المصاحف»، از سعيد بن ميناء، مولاى ابى البخترى روايت کرده اند که گفت:
«وليد بن مغيره» و «عاصى بن وائل» و «أسود بن مطلب» و «أمية بن خلف»، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را ديدند و گفتند:
اى محمّد! بيا خدايانمان را روى هم بريزيم، ما خداى تو را بپرستيم و تو خدايان ما را. در نتيجه، غائله و کدورت بين ما بر طرف شود، همه در پرستش معبودها مشترک باشيم. و بالاخره، يا معبود ما حق است و يا معبود تو. اگر معبود ما حق و صحيح تر بود، سرِ تو بى کلاه نمانده، و از عبادت آن ها، حظّى برده اى؛ و اگر معبود تو حق و صحيح تر از معبود ما باشد، سرِ ما بى کلاه نمانده، از پرستش او بهره مند شده ايم.
در پاسخ اين پيشنهاد، خداى تعالى، اين سوره را نازل کرد که بگو: «هان اى کفّار! من هرگز نمى پرستم آنچه را که شما مى پرستيد»، تا آخر سوره.
مؤلّف: مرحوم شيخ در امالى، به سند خود از ميناء، از عده اى از اصحاب اماميّه، قريب به اين معنا را روايت کرده.
و در تفسير قمى، از پدرش، از ابن ابى عمير روايت کرده که گفت: ابو شاکر، از ابى جعفر احول، از سوره مورد بحث سؤال کرد، که مگر يک سخنگوى حکيم، اين طور حرف مى زند که در يک سطر مطلبى را دو بار بگويد و تکرار کند؟ ابى جعفر احول، جوابى از اين اشکال نداشت. ناگزير به طرف مدينه روان شد و در مدينه، از امام صادق «عليه السلام» پرسيد.
حضرت فرمود: سبب نزول اين سوره و تکرار مطلبش، اين بود که: قريش به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پيشنهاد کرده بود، بيا تا بر سر پرستش خدايان مصالحه اى کنيم. يک سال، تو خدايان ما را عبادت کن و يک سال، ما خداى تو را. باز يک سال، تو خدايان ما را عبادت کن و يک سال، ما خداى تو را.
خداى تعالى در پاسخشان، عين سخن آنان - يعنى تکرار مطلب - را به کار برد. آن ها گفته بودند: يک سال، تو خدايان ما را عبادت کن، در پاسخ فرمود: «لا أعبُدُ مَا تَعبُدُون». آن ها گفته بودند: و يک سال ما خداى تو را. در پاسخ فرمود: «وَ لَا أنتُم عَابِدُونَ مَا أعبُدُ».
آن ها گفته بودند: باز يک سال، تو خدايان ما را عبادت کن؛ در پاسخ فرمود: «وَ لَا أنَا عَابِدٌ مَا عَبَدتُم». آن ها گفته بودند: و يک سال، ما خداى تو را، در پاسخشان فرمود: «وَ لَا أنتُم عَابُدُونَ مَا أعبُدُ لَکُم دِينُکُم وَ لِىَ دين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴۹
ابوجعفر احول، وقتى اين پاسخ را شنيد، نزد ابى شاکر رفت و جواب را بدو گفت. ابوشاکر گفت: اين جواب مال تو نيست، اين را شتر از حجاز بدين جا حمل کرده. (يعنى تو نزد «جعفر بن محمد» رفته اى و پاسخ را از او گرفته اى).
مؤلّف: مفاد «تکرار» در کلام قريش، اين است که: بيا تا به آخر عمر، يک سال، تو خدايان ما را و يک سال، ما خداى تو را بپرستيم.
* * *
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۰
«سوره نصر»
آيات ۱ - ۳ سوره نصر
* سوره «نصر»، مدنى است و سه آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
إِذَا جَاءَ نَصرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ (۱)
وَ رَأَيْت النَّاس يَدْخُلُونَ فى دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجاً (۲)
فَسبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک وَ استَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّابَا (۳)
«ترجمه آیات»
به نام «اللّه» که بخشنده به همه و مهربان با نيکان است.
منتظر باش که وقتى نصرت و فتح، از ناحيه خدا برسد. (۱)
و ببينى که مردم، گروه گروه، به دين اسلام در مى آيند. (۲)
پس (به شکرانۀ آن)، پروردگارت را حمد و تسبيح گوى و از او طلب آمرزش کن، که او بسيار توبه پذير است. (۳)
«بیان آیات»
در اين سوره، خداى تعالى، به رسول گرامی اش، وعدۀ فتح و يارى مى دهد و خبر مى دهد که: به زودى، آن جناب مشاهده مى کند که مردم، گروه گروه، داخل اسلام مى شوند، و به او دستور مى دهد که به شکرانۀ اين يارى و فتح خدايى، خدا را تسبيح کند و حمد گويد و استغفار نمايد.
و اين سوره، بنا به استظهارى که خواهيم کرد، بعد از صلح حديبيّه، در مدینه و قبل از فتح مکّه، نازل شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۱
مراد از نصر در آیه: «إذا جَاءَ نَصرُ الله وَ الفَتح...»
«إِذَا جَاءَ نَصرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ:»
کلمۀ «إذا»، ظهور در استقبال (آينده) دارد و اين ظهور، اقتضا دارد که مضمون آيه شريفه، خبرى باشد از امرى که هنوز رخ نداده و به زودى رخ مى دهد. و چون آن امر، يارى و فتح است؛ در نتيجه سورۀ مورد بحث، از مژده هايى است که خداى تعالى به پيامبر داده، و نيز از ملاحم و خبرهاى غيبى قرآن کريم است.
و منظور از «نصر» و «فتح» - آن طور که بعضى از مفسّران پنداشته اند - جنس نصرت و فتح نيست، تا آيه شريفه، با تمامى مواقفى که خداى تعالى پيامبرش را يارى نموده و بر دشمنان پيروز کرده، منطبق شود. مثلا با ايمان آوردن انصار و اهل يمن هم منطبق گردد. چون با آيه: «وَ رَأيتَ النَّاسَ يَدخُلُونَ فِى دِينِ اللّهِ أفوَاجاً» نمى سازد. زيرا اسلام آوردن انصار و اهل يمن و ساير مسلمانان که قبل از فتح مکه مسلمان شدند، فوج فوج نبوده.
و نيز منظور آيه، صلح حديبيّه - که خداى تعالى، آن را در آيه «إنّا فَتَحنَا لَکَ فَتحاً مُبِيناً» فتح خوانده - نمى تواند باشد. براى اين که آيه بعدى با آن انطباق ندارد، و در صلح حديبيّه، مردم، فوج فوج داخل اسلام نشدند.
پس روشن ترين واقعه اى که مى تواند مصداق اين نصرت و فتح باشد، فتح مکّه است. چون فتح مکّه در حيات رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» و در بين همه فتوحات ، اُمّ الفتوحات و نصرت روشنى بود که بنيان شرک را در جزيرة العرب، ريشه کن ساخت.
و مؤيّد اين نظريه، وعدۀ نصرتى است که در ضمن آيات نازله در باره حديبيّه داده و فرموده: «إنّا فَتَحنَا لَکَ فَتحاً مُبِيناً لِيَغفِرَ لَکَ اللّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَ مَا تَأَخَّر وَ يُتِمّ نِعمَتَهُ عَلَيکَ وَ يَهدِيَکَ صِرَاطاً مُستَقِيماً وَ يَنصُرَکَ اللّهُ نَصراً عَزِيزاً».
چون بسيار نزديک به ذهن است که منظور از فتح و نصر عزيز، همان فتح مکّه باشد. چون تنها فتحى که مرتبط با فتح حديبيّه باشد، همان فتح مکّه است که دو سال بعد از صلح حديبيّه، اتفاق افتاد.
و اين نظريه، به ذهن نزديک تر است، تا آيه را حمل کنيم بر اجابت دعوت حقّه از ناحيه اهل يمن و دخول بدون خونريزی شان در اسلام. پس نزديک تر به اعتبار همان است که بگوييم: مراد از نصر و فتح، نصرت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بر کفّار قريش، و مراد از فتح، فتح مکّه است. و نيز بگوييم: اين سوره، بعد از صلح حديبيّه و بعد از نزول سوره «فتح» و قبل از فتح مکّه نازل شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۲
«وَ رَأَيْت النَّاس يَدْخُلُونَ فى دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجاً:»
راغب، در مفردات مى گويد: کلمۀ «فوج»، به معناى جماعتى است که به سرعت عبور کنند، و جمع اين کلمه، «أفواج» مى آيد. و بنا به گفته وى، معناى «داخل شدن مردم در دين خدا أفواجا» اين است که جماعتى بعد از جماعتى ديگر به اسلام در آيند، و مراد از «دين اللّه» همان اسلام است. چون خداى تعالى به حکم آيه: «إنّ الدّين عِندَ اللّهِ الإسلام»، غير اسلام را دين نمى داند.
مناسبت امر به حمد و استغفار پروردگار، بعد از ديدن نصر الهى
«فَسبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک وَ استَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّابَا:»
از آن جايى که اين نصرت و فتح، اذلال خداى تعالى نسبت به شرک، و اعزاز توحيد است، و به عبارتى ديگر، اين نصرت و فتح، ابطال باطل و احقاق حق بود؛ مناسب بود که از جهت اوّل، سخن از تسبيح و تنزيه خداى تعالى برود، و از جهت دوّم - که نعمت بزرگى است - سخن از حمد و ثناى او برود. و به همين جهت، به آن جناب دستور داد تا خدا را با «حمد» تسبيح گويد.
البتّه در اين ميان، وجه ديگرى براى توجيه و مناسبت اين دستور هست، و آن اين است که:
حقّ خداى عزّوجلّ - که ربّ عالَم است - بر بنده اش اين است که: او را با صفات کمالش ذکر کند و همواره به ياد نقص و حاجت خود بيفتد. و چون فتح مکّه باعث شد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از گرفتاری هايى که در از بين بردن باطل و قطع ريشه فساد داشت، فراغتى حاصل کند، دستورش داد که از اين به بعد که فراغتت بيشتر است، به ياد جلال خدا - که تسبيح اوست - و جمالش - که حمد اوست - و نقص و حاجت خودش - که استغفار است - بپردازد.
و معناى «استغفار» در مثل رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» که آمرزيده هست، درخواست ادامه مغفرت است. چون احتياج به مغفرت از نظر بقا، عينا مثل احتياج به حدوث مغفرت است. (دقّت فرماييد). و اين استغفار از ناحيه آن جناب، تکميل شکرگزارى است. و ما در آخر جلد ششم اين کتاب، گفتارى در معناى «آمرزش گناه» گذرانديم.
«إنّه کَانَ توابّاً»:
اين جمله، دستور به استغفار را تعليل مى کند و در عين حال، تشويق و تأکيد هم هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۳
بحث روايتی
در مجمع البيان، از مقاتل روايت کرده که گفت:
وقتى اين سوره نازل شد، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» آن را بر اصحابش قرائت کرد. اصحاب همه خوشحال گشته، به يکديگر مژده مى دادند، ولى وقتى عباس آن را شنيد، گريه کرد. رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» پرسيد: چرا مى گريى عمو؟ عرضه داشت: یا رسول اللّه! من خيال مى کنم اين سوره خبر مرگ تو را به تو مى دهد.
حضرت فرمود: بله، اين سوره همان را مى گويد که تو فهميدى؛ و رسول خدا «صلّى الله عليه و آله وسلّم» بعد از نزول اين سوره، بيش از دو سال زندگى نکرد و از آن به بعد هم، ديگر کسى او را خندان و خوشحال نديد.
مؤلّف: اين معنا در تعدادى از روايات، با عباراتى مختلف آمده.
و بعضى در وجه دلالت سوره بر خبر مرگ آن جناب، چنين گفته اند که:
اين سوره دلالت دارد بر اين که: رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» از انجام رسالات خود فارغ شده، آنچه بنا بود انجام دهد، انجام داده و دوران تلاش و مجاهدتش به سر رسيده. و معلوم است که طبق مَثَل معروف: «عند الکمال يرقب الزوال»؛ هر چيزى که به حد کمالش رسيد، بايد منتظر زوالش بود.
و در همان کتاب، از أمّ سلمه روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» در اواخر عمرش، نمى ايستاد و نمى نشست و نمى آمد و نمى رفت، مگر اين که مى گفت: سبحان الله و بحمده و استغفر الله و أتوب إليه. ما علت اين معنا را پرسيديم. فرمود: من بدين عمل مأمور شده ام؛ آنگاه اين سوره را مى خواند: «إذا جَاءَ نَصرُ الله وَ الَفتح».
مؤلّف: و در اين معنا، روايات يکى دو تا نيست. البته در بين آن ها، در اين که رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» چه ذکرى مى گفته، اختلاف هست.
و در عيون، به سند خود از حسين بن خالد، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت آورده که گفت: من از پدرم شنيدم که از پدرش «عليه السلام» حديث کرد که:
«اوّلين سوره اى که از قرآن نازل شد، سورۀ «بِسمِ اللهِ الرَّحمَن الرّحيم * إقرأ باسم ربّک» بود و آخرين سوره اى که نازل شد، سورۀ «إذا جَاءَ نَصرُ الله» بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۴
مؤلّف: شايد منظور از آخرين سوره، «دربست و به طور تمام» بوده که در اين صورت، منافات ندارد که بعضى آيات ساير سوره ها، بعد از اين سوره نازل شده باشد.
تفصيل داستان فتح مکّه
و در مجمع البيان، در داستان فتح مکّه آمده:
بعد از آن که در سال حديبيّه، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» با مشرکان قريش صلح نمود، يکى از شرایط صلح اين بود که: هر کس و هر قبيله عرب بخواهد، مى تواند داخل در عهد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» شود، و هر کس و هر قبيله بخواهد مى تواند، داخل در عهد قريش گردد. قبيلۀ «خزاعه» به عهد و عقد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» پيوست، و قبيلۀ «بنى بکر» در عقد و پيمان قريش در آمد و بين اين دو قبيله، از قديم الأيّام دشمنى بود.
در اين بين، جنگى ميان بنى بکر و خزاعه اتفاق افتاد و قريش، بنى بکر را با دادن سلاح کمک کردند، ولى آشکارا کمک انسانى ندادند، به جز بعضى افراد. از آن جمله: «عکرمة بن ابى جهل» و «سهيل بن عمرو»، که شبانه و مخفيانه به کمک بنى بکر رفتند.
ناگزير، «عَمرو بن سالم خزاعى» بر مرکب خود سوار شد و نزد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» به مدینه شتافت و اين، در هنگامى بود که مسأله فتح مکه بر سر زبان ها افتاده بود، و رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» در مسجد در بين مردم بود؛ عمرو بن سالم ايستاد و اين اشعار را سرود:
* لا هُمَّ أنّى نَاشِدٌ مُحَمّدا * حَلفَ أبِينَا وَ أبِيهِ الأتلَدَا
* إنّ قُرَيشاً أخلَفُوکَ المَوعِدا * وَ نَقَضُوا مِيثَاقَک المُؤکَّدا
* وَ قَتَلُونَا رُکَّعاً وَ سُجَّدا
رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» فرمود: اى عَمرو! بس است. سپس برخاست و به خانۀ همسرش «ميمونه» رفت و فرمود: آبى برايم آماده ساز. آنگاه شروع کرد به غسل و شستشوى خود، و مى فرمود:
يارى نشوم اگر بنى کعب - خويشاوندان عمرو بن سالم - را يارى نکنم.
آنگاه از خزاعه، «بديل بن ورقاء» با جماعتى حرکت کرده، نزد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» آمدند. آن ها هم، آنچه از بنى بکر و قريش کشيده بودند و مخصوصا يارى قريش از بنى بکر را، به اطلاع آن حضرت رسانده، به طرف مکه برگشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۵
و رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم»، از پيش خبر داده بود که: گويا مى بينم ابوسفيان از طرف قريش، به سوى شما مى آيد تا پيمان صلح حديبيّه را تمديد کند، و به زودى «بديل بن ورقاء» را در راه مى بيند. اتفاقا همين طور که فرموده بود، پيش آمد. بديل و همرهانش، ابوسفيان را در عسفان ديدند که از طرف قريش به مدينه مى رود، تا پيمان را تمديد و محکم کند.
همين که ابوسفيان، بديل را ديد، پرسيد: از کجا مى آيى؟ گفت: رفته بودم کنار دريا و اين بيابان هاى اطراف. گفت: مدينه نزد محمّد نرفتى؟ پاسخ داد: نه؛ و از هم جدا شدند. بديل، به طرف مکّه رهسپار شد، ابوسفيان به همراهان خود گفت: اگر بديل، به مدينه رفته باشد، حتما آذوقۀ شترش را از هسته خرما داده، برويم ببينيم شترش کجا خوابيده بود. رفتند و آن جا را يافته، پشکل شتر بديل را پيدا کردند و شکافتند، ديدند هستۀ خرما در آن هست. ابوسفيان گفت: به خدا سوگند، بديل نزد محمّد رفته بود.
ابوسفيان، از آن جا به مدينه آمد و نزد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» رفت، عرضه داشت: اى محمّد! خون قوم و خويشاوندانت را حفظ کن و قريش را پناه بده و مدّت پيمان را تمديد کن! رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» فرمود: آيا عليه مسلمانان توطئه کرديد و نيرنگ به کار زديد و پيمان را شکستيد؟ ابوسفيان گفت: نه. فرمود: اگر نشکسته ايد، ما بر سرِ پيمان خود هستيم.
ابوسفيان از آن جا بيرون آمد، به ابوبکر برخورد و گفت: قريش را در پناه خود گير. ابوبکر گفت : واى بر تو، مگر کسى مى تواند عليه رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» کسى را پناه بدهد؟ از او هم گذشت به عمر بن خطاب برخورد و همان تقاضا را از او کرد و همان جواب را از او شنيد. از او هم گذشت، به منزل دخترش أمّ حبيبه - همسر رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» - رفت و خواست تا روى فرش رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» بنشيند. دخترش خم شد و فرش را جمع کرد.
ابوسفيان گفت: دخترم! آيا دريغ کردى از اين که پدرت روى فرش بنشيند؟ گفت: بله، اين فرش رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» است، و تو به خاطر مشرک بودنت، نجس و پليد هستى و نمى توانى روى اين فرش بنشينى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۶
از آن جا هم بيرون شد و به خانه فاطمه «عليهاالسلام» رفت و گفت: اى دختر سيّد عرب! آيا قريش را پناه مى دهى و مدّت پيمان ايشان را تمديد مى کنى؟ اگر چنين کنى، گرامى ترين خانم در همه مردم خواهى بود.
فاطمه «عليها السلام» فرمود: جوار من، جوار رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» است. پرسيد: آيا ممکن نيست به دو پسرانت دستور دهى اين کار را بکنند؟ فرمود: به خدا سوگند، بچه هاى من کودک اند و به حدّى نرسيده اند که بين مردم، جوار دهند. افزون بر اين، هيچ مسلمانى نمى تواند به دشمن رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» پناه دهد.
آنگاه رو به على بن ابى طالب «عليه السلام» کرد و گفت: اى أباالحسن! چاره ام از همه جا قطع شده، از تو مى خواهم برايم خيرخواهى کنى و راه چاره اى پيش پايم بگذارى. على «عليه السلام» فرمود: تو پيرمرد قريشى، برخيز و بر درِ مسجد بايست و اعلام کن که: «همه بدانيد من قريش را در پناه و جوار خود قرار دادم»؛ اين را بگو و به ديار خودت مکّه برگرد.
ابوسفيان پرسيد: اين کار، دردى از من دوا خواهد کرد؟ فرمود: به خدا سوگند گمان ندارم، وليکن چاره ديگرى برايت سراغ ندارم.
ابوسفيان، ناگزیر برخاست و درِ مسجد فرياد زد: أيّها النّاس! من قريش را در جوار خود قرار دادم، آنگاه شترش را سوار شد و به طرف مکّه رفت. وقتى بر قريش وارد شد، پرسيدند: چه خبر آورده اى؟ ابوسفيان، قصّه را برايشان شرح داد.
گفتند: به خدا سوگند، على بن أبى طالب کارى برايت انجام نداده، جز اين که به بازيت گرفته، و اعلامى که در بين مسلمانان کردى، هيچ فايده اى ندارد. ابوسفيان گفت: نه به خدا سوگند، على منظورش بازى دادن من نبود، ولى چارۀ ديگرى نداشتم.
رده:تفسیر المیزان