المیزان جلد۲۰ بخش۴۸
رسول خدا «ص»، عزم خود را براى فتح مکّه جزم مى کند
راوى مى گويد: رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» دستور داد تا مسلمانان براى جنگ با مردم مکّه، مجهز و آماده شوند، و آنگاه عرضه داشت: بار الها! چشم و گوش قريش را از کار ما بپوشان، و از رسيدن اخبار ما به ايشان جلوگيرى فرما، تا ناگهانى بر سرشان بتازيم و قريش را در شهرشان مکّه غافلگير سازيم!
در اين هنگام بود که «حاطب بن ابى بلتعه»، نامه اى به قريش نوشت و به دست آن زن داد تا به مکّه برساند، ولى خبر اين خيانتش از آسمان، به رسول الله رسيد و على «عليه السلام» و زبير را فرستاد تا نامه را از آن زن بگيرند، که داستانش در سوره «ممتحنه» گذشت.
رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» در داستان فتح مکّه، ابوذر غفارى را جانشين خود در مدينه کرد و ده روز از ماه رمضان گذشته بود که با ده هزار نفر لشکر، از مدينه بيرون آمد و اين، در سال هشتم هجرت بود، و از مهاجر و انصار، حتى يک نفر تخلّف نکرد. از سوى ديگر، ابوسفيان بن حارث بن عبد المطلب (پسر عموى رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۷
و عبدالله بن أمّيه بن مغيره، در بين راه در محلى به نام: «نيق العقاب»، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» را ديدند، و اجازه ملاقات خواستند. ليکن آن جناب، اجازه نداد. أمّ سلمه - همسر رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلم» در وساطت و شفاعت آن دو؛ عرضه داشت: يا رسول الله! يکى از اين دو، پسر عموى تو و ديگرى، پسر عمّه و داماد تو است.
فرمود: مرا با ايشان کارى نيست، اما پسر عمويم هتک حرمتم کرده، و اما پسر عمّه و دامادم، همان کسى است که در بارۀ من در مکّه، آن سخنان را گفته بود.
وقتى خبر اين گفتگو به ايشان رسيد، ابوسفيان که پسر خوانده اى همراهش بود، گفت : به خدا سوگند، اگر اجازه ملاقاتم ندهد، دست اين کودک را مى گيرم و سر به بيابان مى گذارم، آن قدر مى روم تا از گرسنگى و تشنگى بميريم.
اين سخن به رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» رسيد. حضرت دلش سوخت و اجازه ملاقاتشان داد. هر دو به ديدار آن جناب شتافته، اسلام آوردند. و چون رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» در «مرّ الظهران» بار انداخت - و با اين که اين محل، نزديک مکّه است - مردم مکّه از حرکت آن جناب به کلّى بى خبر بودند. در آن شب، ابوسفيان بن حرب و حکيم بن حزام و بديل بن ورقا، از مکّه بيرون آمدند تا خبرى کسب کنند.
از سوى ديگر، عبّاس عموى پيامبر «صلّى الله عليه و آله و سلّم»، با خود گفت: پناه به خدا! خدا به داد قريش برسد که دشمنش تا پشت کوه هاى مکّه رسيده، و کسى نيست به او خبرى بدهد. به خدا، اگر رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم»، به ناگهانى بر سرِ قريش بتازد و با شمشير وارد مکّه شود، قريش تا آخر دهر نابود شده.
اين بى قرارى، وادارش کرد همان شبانه بر استر رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» سوار شده، به راه بيفتد. با خود مى گفت: بروم بلکه لابلاى درخت هاى اراک، اقلا به هيزم کشى برخورم، و يا دامدارى را ببينم، و يا به کسى که از سفر مى رسد و به طرف مکّه مى رود، برخورد نمايم، به او بگويم: به قريش خبر دهد که لشکر رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» تا کجا آمده، بلکه بيايند التماس کنند و امان بخواهند تا آن جناب، از ريختن خونشان صرف نظر کند.
ديدار ابوسفيان با پيامبر «ص» و اسلام آوردن او، به نقل از عبّاس
از اين جا، مطلب را از قول «عبّاس» مى خوانيم:
به خدا سوگند، در لابلاى درختان اراک دور مى زدم، تا شايد به کسى برخورم، که ناگهان صدايى شنيدم که چند نفر با هم صحبت مى کردند. خوب گوش دادم، صاحبان صدا را شناختم. ابوسفيان بن حرب و حکيم بن حزام و بديل بن ورقا. بودند. و شنيدم ابوسفيان مى گفت: به خدا سوگند، هيچ شبى در همۀ عمرم چنين آتشى نديده ام.
بديل در پاسخ گفت: به نظر من، اين آتش ها از قبيلۀ خزاعه باشد. ابوسفيان گفت: خزاعه، پست تر از اين هستند که چنين لشکرى انبوه فراهم آورند. من او را از صدايش شناختم،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۸
و صدا زدم: اى اباحنظله! ابوسفيان، تا صدايم را شنيد، شناخت و گفت: ابوالفضل، تويى؟ گفتم: آرى. گفت: لبيّک، پدر و مادرم فداى تو باد! چه خبر آورده ای؟ گفتم: اينک رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» است با لشکرى آمده که شما را تاب مقاومت آن نيست، ده هزار نفر از مسلمين است.
پرسيد: پس مى گويى چه کنم؟ گفتم: با من سوار شو تا نزد آن جناب برويم، تا از حضرتش برايت امان بخواهم. به خدا قسم، اگر آن جناب بر تو دست يابد، گردنت را مى زند. ابوسفيان با من سوار شد، با شتاب، استر را به طرف رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» راندم. از هر اجاق و آتشى رد مى شديم، مى گفتند: اين عموى رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» و سوار بر استر آن جناب است. تا به آتش عُمر بن خطّاب رسيديم، صدا زد: اى اباسفيان! حمد خداى را که وقتى به تو دست يافتيم که هيچ عهد و پيمانى در بين نداريم.
آنگاه به عجله به طرف رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» دويد. من نيز، استر را به شتاب رساندم، به طورى که عُمَر و استر من، جلو درب قبه راه را به يکديگر بستند و بالاخره، عُمَر زودتر داخل شد، آن طور که يک سوارۀ کندرو، از پيادۀ کندرو جلو مى زند.
عُمُر عرضه داشت: يا رسول الله! اين ابوسفيان، دشمن خداست که خداى تعالى ما را بر او مسلط کرده و اتفاقا عهد و پيمانى هم، بين ما و او نيست. اجازه بده تا گردنش را بزنم. من عرضه داشتم: يا رسول الله، من او را پناه داده ام، و آنگاه بلافاصله نشستم و سرِ رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» را - به رسم التماس - گرفتم، و عرضه داشتم: به خدا سوگند، کسى غير از من امروز در باره او سخن نگويد، ولى عُمَر اصرار مى ورزيد.
به او گفتم: اى عُمَر! آرام بگير. درست است که اين مرد چنين و چنان کرده، ولى هرچه باشد، از آل عبدمناف است، نه از عدى بن کعب - دودمان تو - اگر از دودمان تو بود، من وساطتش را نمى کردم.
عُمَر گفت: اى عبّاس، کوتاه بيا، اسلام آوردن تو آن روز که اسلام آوردى، محبوب تر بود براى من از اين که پدرم خطّاب اسلام بياورد. مى خواست بگويد: تعصّب دودمانى در کارم نيست، به شهادت اين که از اسلام تو خوشحال شدم، بيش از آن که پدرم مسلمان مى شد، اگر مى شد.
در اين جا، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» به عمويش عبّاس فرمود: فعلا برو، او را امان داديم، فردا صبح او را نزد من آر.
مى گويد: صبح زود، قبل از هر کس ديگر، او را نزد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» بردم. همين که او را ديد، فرمود: واى بر تو اى اباسفيان! آيا هنوز وقت آن نشده که بفهمى جز «الله» معبودى نيست؟ عرضه داشت: پدر و مادرم فداى تو که چقدر پابند رحمى، و چقدر کريم و رحيم و حليمى!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵۸
به خدا قسم، اگر احتمال مى دادم که با خداى تعالى خداى ديگرى باشد، بايد آن خدا در جنگ بدر و روز اُحِد ياريم مى کرد.
رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم: فرمود: واى بر تو اى اباسفيان! آيا وقت آن نشده که بفهمى من فرستادۀ خداى تعالى هستم؟ عرضه داشت: پدر و مادرم فدايت شود، در اين مسأله هنوز شکى در دلم است. عباس مى گويد: به او گفتم: واى بر تو! به حق شهادت بده، قبل از اين که گردنت را بزنند. ابو سفيان بناچار شهادت داد.
در اين هنگام، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» فرمود: اى عبّاس! برگرد و او را در تنگه درّه نگه دار، تا لشکر خدا از پيش روى او بگذرد و او، قدرت خداى تعالى را ببيند. من او را نزديک دماغه کوه، تنگترين نقطه درّه نگه داشتم. لشکريان اسلام، قبيله قبيله رد مى شدند و او مى پرسيد: اينها کيانند؟ و من پاسخ مى دادم و مى گفتم: مثلا اين قبيلۀ اسلم است؛ اين جُهِينه است ؛ اين فلان است؛ تا در آخر، خود رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» در کتيبۀ خضراء از مهاجرين و انصار عبور کرد، در حالى که نفرات کتيبه، آنچنان غرق آهن شده بودند که جز حدقۀ چشم از ايشان پيدا نبود.
ابوسفيان پرسيد: اين ها کيانند، اى اباالفضل؟ گفتم: اين رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» است که با مهاجرين و انصار در حرکت است. ابوسفيان گفت: اى اباالفضل! سلطنت برادرزاده ات عظيم شده! گفتم: واى بر تو، سلطنت و پادشاهى نيست؛ بلکه نبوّت است. گفت: بله حالا که چنين است.
حرکت لشکر اسلام به سوى مکّه و فتح مکّه
حکيم بن حزام و بديل بن ورقا، نزد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» آمدند و اسلام را پذيرفته، با آن جناب بيعت کردند. وقتى مراسم بيعت تمام شد، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» آن دو را پيشاپيش خود به سوى قريش روانه کرد، تا ايشان را به سوى اسلام دعوت کنند و اعلام بدارند: «هر کس به خانۀ ابوسفيان - که بالاى مکّه است - داخل بشود، ايمن است؛ و هر کس داخل خانۀ حکيم - که در پايين مکّه - است بشود، او نيز ايمن خواهد بود؛ و هر کس هم، دربِ خانۀ خود را به روى خود ببندد و دست به شمشير نزند، ايمن است».
بعد از آن که ابوسفيان و حکيم بن حزام، از نزد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» بيرون آمدند و به طرف مکّه روانه شدند، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم»، زبير بن عوام را به سرکردگى جمعى از سواره نظام مهاجرين مأمور فرمود تا بيرق خود را در بلندترين نقطۀ مکّه - که محلّى است به نام حجون - نصب کند و فرمود: از آن جا حرکت نکنيد تا من برسم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۰
و وقتى خود آن جناب به مکّه رسيد، در همين حجون خيمه زد، و سعد بن عباده را، به سرکردگى کتيبه انصار در مقدمه اش ، و خالد بن وليد را با جمعيتى از مسلمانان قضاعه و بنى سليم را دستور داد تا به پايين مکّه بروند، و پرچم خود را در آن جا، نرسيده به خانه ها نصب کنند.
و به ايشان دستور داد که: به هيچ وجه متعرّض کسى نشوند و با کسى نجنگند، مگر آن که ابتدا به جنگ کرده باشد. و دستور داد: چهار نفر را هرجا ديدند: به قتل برسانند:
۱ - عبد الله بن سعد بن أبى سرح. ۲ - حُوَيرث بن نفيل. ۳ - ابن خطل. ۴ - مقبس بن ضبابه.
و نيز، دستورشان داد که: دو نفر مطرب و آوازه خوان را هرجا ديدند، بکشند و اين ها، کسانى بودند که با آوازه خوانی هايشان، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» را هجو مى گفتند. و فرمود: حتّى اگر ديدند دست به پردۀ کعبه دارند، در همان حال، به قتلشان برسانند.
طبق اين فرمان، على «عليه السلام»، حُوَيرث بن نفيل و يکى از دو آوازه خوان ها را کشت، و آن ديگرى متوارى شد. و نيز، «مقبس بن ضبابه» را در بازار به قتل رسانيد؛ و «ابن خطل» را در حالى که دست به پرده کعبه داشت، پيدا کردند، و دو نفر به وى حمله کردند. يکى سعيد بن حريث، و ديگرى عمّار بن ياسر. سعيد از عمّار سبقت گرفت و او را به قتل رسانيد.
ابوسفيان، خود را با شتاب به رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» رسانيده، رکاب مرکب آن جناب را گرفت و بدان بوسه زد. آنگاه گفت: پدر و مادرم به قربانت! آيا نشنيدى که سعد گفته:
* اليومَ، يومُ المَلحَمَة * اليومَ تُسبَى الحَرَمَة
حضرت، به على «عليه السلام» دستور داد: به عجله خود را به سعد برسان، و پرچم - که همواره به دست فرمانداران سپرده مى شد - را از او بگير و تو خودت، آن را داخل شهر کن؛ اما با رفق و مدارا. و على «عليه السلام»، پرچم انصار را از «سعد بن عباده» گرفت، و انصار را همان طور که فرموده بود، با رفق و مدارا داخل شهر کرد.
خطبه پيامبر «ص»، بعد از فتح مکّه
پس از آن که خود رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» وارد مکه شد، صناديد (بزرگان) قريش، داخل کعبه شدند و - به اصطلاح - بست نشستند. چون گمان نمى کردند - با آن همه جنايات که کرده بودند - جان سالم به در ببرند. در اين هنگام، رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم»، وارد مسجدالحرام شد و تا جلوی درب کعبه پيش آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۱
در آن جا ايستاده، سخن آغاز کرده، فرمود:
«لا إلهَ إلّا الله، وَحدَهُ وَحدَهُ، أنجَزَ وَعدَهُ وَ نَصَرَ عَبدَهُ وَ هَزَمَ الأحزَابَ وَحدَهُ»:
معبودى نيست به جز الله، تنها او، تنها او، که وعدۀ خود به کرسى نشاند و بندۀ خود را يارى داد، و يک تنه همه حزب هاى مخالفش را از ميدان به در برد.
هان اى مردم! هر مال و هر امتياز موروثى و طبقاتى، و هر خونى که در جاهليّت محترم بود، زير اين دو پاى من. (من امروز همۀ آن ها را لغو اعلام مى کنم)، مگر پرده دارى کعبه و سقايت حاجيان؛ که اين دو امتياز را به صاحبانش - اگر اهليت داشته باشند - بر مى گردانم.
هان اى مردم! مکّه، همچنان بلدالحرام است، چون خداى تعالى، آن را از ازل حرمت داده، براى احدى قبل از من و براى خود من، کشتار در آن حلال نبوده، تنها براى من پاسى از روز حليّت داده شده. از آن گذشته، تا روزى که قيامت بپا شود، اين بلد، بلدالحرام خواهد بود. گياه و رویيدنی هايش - مادامى که سبز باشد - کنده نمى شود، و درختانش قطع نمى گردد، و شکارش مورد تعرّض احدى قرار نمى گيرد (و با اشاره دست و يا سر و صدا، فرارى نمى شود)، و کسى نمى تواند گمشده اى را بردارد، مگر به منظور اين که صاحبش را پيدا کند، و گمشده اش را بدو بدهد!
آنگاه فرمود: هان اى مردم مکّه! براى پيامبر خدا، همسايگان بسيار بدى بوديد. نبوّت و دعوتش را تکذيب کرديد، و او را از خود رانديد، و از وطن مألوفش، بيرون کرديد و آزارش داديد، و به اين اکتفا نکرديد، حتى به محل هجرتم لشکر کشيديد و با من به قتال پرداختيد. با همۀ اين جنايات، برويد که شما آزاد شدگانيد.
وقتى اين صدا و اين خبر به گوش کفّار مکّه - که تا آن ساعت در پستوى خانه ها پنهان شده بودند - رسيد، مثل اين که سر از قبر برداشته باشند، همه به اسلام گرويدند؛ و چون مکّه با لشکرکشى فتح شده بود، و قانونا تمامى مردمش غنيمت و بردگان اسلام بودند، ولى رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم»، همه را آزاد کرد. از اين جهت، از آنان تعبير کرد به «طُلَقا».
پس از آن، «ابن الزبعرى» حضور رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» شرفیاب شد، و اسلام آورد و اشعار زير را انشا نمود:
* يَا رسُولَ الله إنّ لِسانى * رَاتقٌ ما فَتَقتَ إذ أنا بُورٌ
* إذ أُبارِى الشّيطانَ فى سُنَن * الغَىِّ وَ مَن مَالَ مَيلَهُ مَثبُورٌ
* آمَنَ اللَّحُمُ و العِظَامُ لِرَبّى * ثُمّ نَفسِى الشهيدُ أنتَ نَذِيرٌ
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۲
مجمع البيان، سپس اضافه مى کند: از ابن مسعود روايت شده که گفت: رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» در روز فتح داخل مکّه شد، در حالى که پيرامون خانۀ کعبه، سيصد و شصت بت، کار گذاشته بودند. رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم»، با چوبى که در دست شريف داشت، به يک يک آن بت ها مى زد و مى خواند:
«جاء الحَقّ و ما يبدئ الباطل و ما يعيد: حق آمد، ديگر باطل را آغاز نمى کند و بر نمى گرداند».
و نيز مى خواند: «جاء الحَقّ و زَهَقَ البَاطِل إنّ البَاطِلَ کَان زَهُوقا».
و نيز، از ابن عبّاس روايت شده که گفت: وقتى رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» وارد مکّه شد، حاضر نشد داخل خانه شود، در حالى که معبودهاى مشرکان در آن جا باشد و دستور داد قبل از ورود آن جناب، بت ها را بيرون ببرند.
و نيز، مجسمّه اى از ابراهيم و اسماعيل «عليهماالسلام» بود که در دستشان چوبۀ «ازلام» - که وسيله اى براى نوعى قمار بود - وجود داشت. رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» فرمود: خدا بکشد مشرکان را، به خدا سوگند که خودشان هم مى دانستند که ابراهيم و اسماعيل «عليهما السلام»، هرگز مرتکب قمار «ازلام» نشدند.
مؤلّف: روايات پيرامون داستان فتح مکّه بسيار زياد است. هر کس بخواهد به همۀ آن ها واقف شود، بايد به کتب تاريخ و جوامع اخبار مراجعه کند. آنچه ما آورديم، به منزله خلاصه اى بود.
* * *
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۳
«سوره تبّت»
آيات ۱ - ۵ سوره تبّت
* سوره «تبّت»، مکّى است و پنج آيه دارد.
بِسمِ اللهِ الرَّحمَان الرَّحِیم *
تَبَّت يَدَا أَبى لَهَبٍ وَ تَب (۱)
مَا أَغْنى عَنْهُ مَالُهُ وَ مَا کَسَب (۲)
سيَصلى نَاراً ذَات لهََبٍ(۳)
وَ امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطبِ(۴)
فى جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن مَّسدِ(۵)
«ترجمه آیات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
بريده باد دو دست ابى لهب (مرگ بر او باد). (۱)
مال وى و آنچه را به دست آورده، دردى را از او دوا نکرد. (۲)
به زودى وارد آتشى شعله ور شود. (۳)
با زنش که بارکش هيزم است. (۴)
و طنابى تابيده (از ليف خرما) به گردن دارد. (۵)
«بیان آیات»
اين سوره، تهديد شديدى است به ابو لهب. تهديدى است به هلاکت خودش و عملش. تهديدى است به آتش جهنّم، براى خودش و همسرش. و اين سوره در مکّه نازل شده است.
«تَبَّت يَدَا أَبى لَهَبٍ وَ تَب»:
«تب» و «تباب»: بنابر آنچه جوهرى معنى کرده، به معناى خسران و هلاکت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۴
و «راغب» آن را به دوام خسران معنا کرده. بعضى هم گفته اند: به معناى خيبت و نوميدى است. بعضى ديگر آن را به معناى تهیدستى از همه خيرها دانسته اند، ولى - به طورى که ديگران هم گفته اند - همه اين معانى نزديک به هم اند.
بنابراين، کلمۀ «يد» در آيه نيز به معناى لغويش نيست، بلکه کنايه است از قدرت آدمى. چون دست در انسان، عضوى است که مقاصدش به وسيله آن انجام مى شود، و بيشتر کارهاى آدمى را به دست او نسبت مى دهند. و «تباب» و خاسر شدن دست، به معناى بى نتيجه شدن اعمال آدمى، و بلکه نتيجه معکوس دادن آن است.
و يا به عبارت ديگر، به معناى باطل شدن اعمال او و به نتيجه نرسيدن آن است، به طورى که زحماتش هدر رود و مورد استفاده اش قرار نگيرد. اين معناى «تباب دست» انسان بود. و معناى «تباب خود آدمى»، خسران او در نفس و حاق ذاتش است، به طورى که از سعادت دائمی اش محروم شود و اين، همان هلاکت دائمى اوست.
پس اين که فرمود: «تبّت يَدَا أبِى لَهَبٍ وَ تَبّ»، معنايش در حقيقت «تَبَّ أبُولَهَب» است، و اين نفرينى به او، به هلاکت خودش و بطلان و بى اثر گشتن توطئه هايى است که به منظور خاموش کردن نور نبوت مى کرد. و يا قضايى است از خداى تعالى به اين هلاکت و بطلان توطئه ها.
و اين «أبولهب» که مورد نفرين و يا قضاى حق تعالى قرار گرفته، فرزند عبدالمطلب و عموى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» است، که سخت با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» دشمنى مى کرد و در تکذيب گفته ها و دعوت او و نبوتش و در آزار و اذيّتش اصرار مى ورزيد، و در اين راه از هيچ گفته و عملى فروگذار نمى کرد.
و او، همان کسى بود که وقتى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» او و ساير «عشيرۀ اقربين» خود را براى اولين بار دعوت کرد، با کمال بى شرمى در پاسخش گفت: «تبّا لَکَ: خسران و هلاکت بر تو باد»؛ و اين سوره نازل شد و گفتار او را به خودش رد کرد که خسران و هلاکت بر او باد.
وجه اين که در اين نفرين از «أبولهب»، به کنيه ياد شده
بعضى ها گفته اند: نام او همين أبولهب بوده، هرچند که به شکل کُنيه است. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «أبولهب»، کنيه او بوده و نامش عبدالعزّى بوده.
بعضى ديگر گفته اند: عبد مناف بوده. و از همه اقوالى که در پاسخ اين سؤال (چرا اسم او را نياورد) گفته شده، اين قول است که: خواسته است او را به آتش نسبت دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۵
چون أبولهب، اشعارى به انتساب به آتش دارد. وقتى مى گويند: فلانى أبوالخير است، معنايش اين است که: با خير رابطه اى دارد. و همچنين أبوالفضل و أبوالشرّ؛ و چون در آيات بعد مى فرمايد: «سَيَصلَى نَاراً ذَاتَ لَهَبٍ: به زودى در آتشى زبانه دار مى سوزد»، از آن فهميده مى شود که معناى «تَبَّت يَدَا أبِى لَهَب» هم اين است که: از کار افتاده باد دو دست مردى جهنمى، که هميشه ملازم با شعله و زبانۀ آن است.
بعضى ديگر گفته اند: نام او، «عبدالعُزّى» بوده، و اگر قرآن کريم نامش را نبرده، بدين جهت بود که کلمۀ «عبدالعُزّى» به معناى بندۀ «عُزّى» است، و عُزّى، نام يکى از بت هاست، خداى تعالى کراهت داشته که بر حسب لفظ، نام عبدى را ببرد که عبد او نباشد، بلکه عبد غير او باشد.
و خلاصه با اين که در حقيقت عبدالله است، عبدالعُزّى اش بخواند. اگرچه در اسم اشخاص، معنا مورد نظر نيست، ولى همان طور که گفتيم، قرآن کريم خواست از چنين نسبتى حتى بر حسب لفظ خوددارى کرده باشد.
«مَا أَغْنى عَنْهُ مَالُهُ وَ مَا کَسَب»:
در اين آيه، کلمۀ «ما» دو بار آمده. اوّلى، نافيه است و دوّمى، مى تواند موصوله باشد، و معناى «مَا کَسَب»، «آنچه با اعمالش به دست آورده» بوده باشد؛ و مى تواند مصدريه باشد، و معنايش کسب کردن به دست خود باشد، و کسب کردن به دست خود، همان عمل اوست. و معناى آيه به فرض دوم اين است که: عمل او دردى از او دوا نکرد.
و معناى آيه به هر حال، اين است که: مال أبولهب و عملش و يا اثر عملش، دردى از او دوا نکرد و به نفرين خدا و يا قضاى او، هم دچار تباب و خسران نفس شد و هم تباب و خسران دو دستش.
«سيَصلى نَاراً ذَات لهََبٍ»:
يعنى: به زودى داخل آتشى زبانه دار خواهد شد. و منظور از اين آتش، آتش دوزخ است که جاودانى است. و اگر کلمۀ «نار» را نکره و بدون الف و لام آورد، براى اين بود که عظمت و هولناکى آن را برساند.
«وَ امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطبِ»:
اين آيه، عطف است بر ضمير فاعلى که در جملۀ «سَيَصلى» مستتر است، و تقدير کلام «سَيَصلَى أبُولَهَب وَ سَيَصلَى امرَأتَهُ» است. يعنى به زودى ابولهب داخل آتشى زبانه دار مى شود، و به زودى همسرش نيز داخل آن خواهد شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۶
و کلمۀ «حمّالَة» - به فتحه آخر - در جمله «حمّالة الحطب» از اين جهت فتحه به خود گرفته که به اصطلاح، وصفى است که به منظور مذمت موصوف آن از وصفيّت افتاده و در اين جا، به عنوان نام آن زن آمده، و در نتيجه چنين معنا مى دهد: من مذمت مى کنم حمّالة الحطب را.
ولى بعضى گفته اند: منصوب شدن «حَمَّالة» به خاطر آن است که حال از کلمۀ «امرأه» است، و اين معناى لطيفى مى دهد که به زودى مى آيد.
«فى جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن مَّسدِ»:
کلمۀ «مَسَد»، به معناى طنابى است که از ليف خرما بافته شده باشد، و اين جمله، بنابر اين که کلمۀ «حَمَّالة» حال باشد، حال دوم از کلمه «امرأة» است.
و ظاهرا مراد از اين دو آيه، اين باشد که: همسر ابولهب به زودى در آتش دوزخ در روز قيامت به همان هيأتى ممثّل مى گردد که در دنيا به خود گرفته بود. در دنيا، شاخه هاى خاربن و بته هايى ديگر را با طناب مى پيچيد و حمل مى کرد و شبانه، آن ها را بر سرِ راه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» مى ريخت تا به اين وسيله، آن جناب را آزار دهد. در آتش هم با همين حال، يعنى طناب به گردن و هيزم به پشت، ممثّل گشته عذاب مى شود.
توضيحى درباره نفرين به أبولهب و اين که فرمود: «سَيَصلَى نَاراً...»
در مجمع البيان مى گويد: اگر کسى سؤال کند: بعد از اين نفرين که خدا در حقّ أبولهب کرده، آيا جهنمى بودن او جبرى نيست و آيا او باز هم مى توانسته ايمان بياورد، و آيا اگر ايمان مى آورد، نفرين خدا تکذيب نمى شد؟
در پاسخ مى گوييم: باز هم ايمان آوردن، تکليف أبولهب بوده، چون نفرين، تکليف ثابت را بر نمى دارد، و نفرين خداى تعالى بر او، در حقيقت تهديد اوست. خواسته است بفرمايد: اگر ايمان نياورى، چنين و چنانت مى کنم.
مؤلّف: اشکال مذکور ناشى از غفلت است. غفلت از اين حقيقت که تعلّق قضاى حتمى الهى به فعلى از افعال اختيارى انسان، باعث بطلان اختيار انسان نمى شود.
چون فرض اين است که: ارادۀ الهى - و همچنين فعل خداى تعالى - تعلّق گرفته به فعل اختيارى انسان، بدان جهت که فعل انسان است. يعنى اختيارى است، و اگر فعل انسان و به عبارتى فعل ابولهب به اختيار خود او صادر نشود، باعث مى شود که ارادۀ خدا از مرادش تخلّف کند و اين محال است. و وقتى فعلى که متعلّق قضاء موجب است، اختيارى شد، ترکش هم اختيارى خواهد بود، هرچند که آن ترک واقع نمى شود (دقت بفرماييد)؛ و ما در چند مورد از مباحث گذشته اين کتاب، در اين باره بحث کرديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۷
پس روشن شد که: أبولهب مى توانسته ايمان بياورد و از آتش نجات پيدا کند، آتشى که در صورت کافر مردن وى حتمى بوده، و قضايش رانده شده بود.
و از اين باب است همۀ آياتى که در باره کفّار قريش نازل شده و خبر مى دهد به اين که: اينان ايمان نخواهند آورد؛ نظير آيات زير که مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُون».
و نيز مى فرمايد: «لَقَد حَقَّ القَولُ عَلَى أکثَرِهِم فَهُم لَا يُؤمِنُون». و نيز از همين باب است آياتى که سخن از مُهر زدن بر دل ها دارد. هيچ يک از آن آيات و اين آيات، مستلزم جبر نيست.
رده:تفسیر المیزان