«رزق» در لغت به معنای بخشش مستمر و متداوم است، اعم از مادّی یا معنوی، بنابراین، هر گونه بهره ای را که خداوند نصیب بندگان می کند، از مواد غذایی، مسکن و پوشاک، و یا علم و عقل و فهم و ایمان و اخلاص، به همه اینها «رزق» گفته می شود، و آنها که مفهوم این کلمه را محدود به جنبه های مادی می کنند، توجّه دقیق به موارد استعمال آن ندارند، و از آنجا که بخشنده تمام مواهب در حقیقت خدا است، «رازق» و «رزّاق» به معنای حقیقی، تنها بر او اطلاق می شود.
=== قاموس قرآن ===
روزی. [بقره:60]. راغب گوید: رزق گاهی به عطاء دائمی اطلاق میشود خواه دنیوی باشد یا اخروی و گاهی به نصیب و بهره و گاهی به غذائی که وارد جوف میشود گویند: شاه رزق لشکر را داد و دانش روزی من شده. طبرسی ذیل آیه 3 بقره رزق را عطای دائمی گفته و گوید آن نقیض حرمان است. صحاح آن را عطا و آن چه از آن نفع بده میشود معنی کرده و گوید و گاهی بباران رزق اطلاق میشود. خلاصه آن که رزق عطائی است که از آن منتفع میشوند خواه طعام باشد یا علم و یا غیر آن. در قرآن مجید گذشته از معنای مشهور به نبوّت و علم رزق گفته شده نحو [هود:88]. و ایضاً به باران نحو [غافر:13]. و گاهی فقط به خوراک اطلاق شده مثل [بقره:233]. چنان که میبینیم کسورات را از رزق جدا کرده است. رازق تمام مخلوق اوّلا و بالذّات خداوند است چنان که فرموده [ذاریات:58]. مقدّم شدن «هو» دلیل حصر است و ایضاً فرموده [هود:6]. وانگهی چون آفریننده هر چیز خداست قهر" رازق همه مخلوق اوست و رازق از اسماء حسنی است که مخصوص خدا میباشد و اگر به غیر از خدا اطلاق شود بالعرض و بواسطه است مثل [نساء:5]. ایضاً [نساء:8]. ایضاً از جمله «هُوَ خَیْرُ الرَّازقینَ» که در سورههای حج:58، مؤمنون:72، سباء:39 و از جمله [مائده:114]. نیز این مطلب روشن میشود که خدا رازقان را بسیار شمرده و خود را بهترین آنها خوانده است. تشریح قرآن توسعه و تنگی روزی در دست خداست [اسراء:30]. از ذیل آیه بدست میآید که قبض و بسط روی عللی است و جزافی نیست که خدا ببندگان دانا و به صلاح آنها عالم است [رعد:26]. همچنین است آیات قصص:82، عنکبوت:62، سباء:36، زمر:52 و غیره. همین طور است آیه [نحل:71]. تأثیر تلاش انسان و وارد شدن از راههای صحیح را در کثرت روزی نمی شود بی تأثیر دانست ولی جزء العلة و یا از آن هم کمتر است. آنکه یک لیوان آب از شیر لوله کشی شهر پر میکند نمیتوان بگویید من در این کار مستقلّم زیرا آن شیر به لوله و آن به لوله بزرگ و آن به تصفیه خانمه و آن به کانال و آن به رود خانه و آن به کوه متّصل است باران و برف به وسیله ابرها به کوه میبارند و دریاها به وسیله حرارت افتاب تبخیر میشوند پس پر کردن یک لیوان آب متصل به خورشید است چطور میشود گفت این کار را من انجام دادم بلکه باید گفت خدا شرایط را جور آورده و من در برداشت آب جزءالعلّه بودهام. همچنین است در هر کار میلیونها شرائط و مقدّمات لازم است که جور کردن همه آنها در اختیار بشر نیست لذا قبض و بسط در دست خدا است گر چه کار و تلاش بشر نیز بیتأثیر نیست[زخرف:32] روشن میشود. * [بقره :25].آیه درباره بهشت است که جون میوهای به دست آنها برسد گویند این همان است که در دنیا به ما داده شد توضیح اینکه ما مثلاً وقتی اناری میخوریم در وجود ما مبدّل به مادّه میشود و اگر بعد از آن دو رکعت نماز بخوانیم همان ماده مبدّل بهنیرو شده به صورت نماز از وجود ما خارج میشود و حقیقت نماز جز مقداری نیرو نیست که در اثز ذکر و حرکت از بدن ما میریزد. این نیرو روز قیامت مجسّم شده و به اناره بهشتی مبدّل میگردد و تحویل انسان میشود و انسان چون آن را دید گوید: این همان میوه است که در دنیا داشتم و چون میوه بهشتی دائمی و بهتر از میوه دنیا است لذا بعد از «هذَا الَّذی رُزِقنا مِن قَبلُ وَ اُتُوابِهِ مُتَشابِهاً» آمده است یعنی در عین آن که هر دو یکیاند متشابهاند که میوه بهشتی بهتر از میوه دنیا است. * [نحل:71]. بنظر میآیدکه ضمیره فیه به «رزق» راجع است یعنی مفضل و مفضل علیهم در روزی برابراند و ظاهر آیه آن است که به همه خدا روزی میدهد بعضی را به واسطه استقلال و حرّیت و وسائلی که دارند و بعضی را که غلامان و غیر هم باشند به واسطه اربابان و پدران. لذا پدران و اربابان حق ندارند بگویند: ما به غلامان و فرزندان روزی میدهیم بلکه رازق همه خدا است و این که روزی آنها به واسطه بزرگان است این فضیلتی است برای مولی هاو پدران مثلاً. بعضیها گفتهاند اگر مراد آن باشد که همه در روزی برابراند این نقض صدر آیه است که فرموده «وَاللَّهُ فَضَّل بَعضُکُم عَلی بغضٍ» ولی واسطه بودن آنها در اثبات فضیلت کافی است. بعضی از بزرگان فرموده مراد آن است که: خدا بعضی را در روزی بربعضی برتری داده و برتران حاضر نیستند روزی خود را به دیگران بدهند تا همه با هم مساوی باشند و آنها مساوی نیستند بلکه فضیلت در رزق مخصوص به آنهاست آیا نعمت خدا را انکار میکنند؟! نا گفته نماند فهم این معنی از آیه بسیار مشکل است و مشکلتر از آن فهم «فیه سواء» است که میگوئیم یعنی مساوی نیستند [شوری:27]. در المیزان میگوید: چون خاصیت وسعت مال تکبر و خود پسندی و طغیان است چنانکه فرموده «اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغی اَن رَاهُ استَغنی» لذا اگر خدا همه را سیر میکرد ستم میکردند علی هذا خدا استحقاق هر شخص را میداند و رزق را به اندازه نازل میکند. نگارنده فکر میکنم مراد آن است که اگر خداوند به همه روزی را بسط میکرد همه دارا و غنی میشدند، و در اثر رفع احتیاج، امتیازات و قوی و ضعیف بودن از بین میرفت و مردم در اثر ثروت تجاوز شده و از یکدیگر تمکین نمیکردند و جوامع بشری متلاشی میگردید.ولی حکمت بالغه اقتضاء میکند که بسط در کار نباشد و مردم یکدیگر را در کار تسخیر کنند چنانکه فرموده [زخرف:32]. آری استعدادات بشری مختلف است هر یک کاری پیش گرفته و همه به یکدیگر مسخراند تا کار زندگی پیشرفت کند. مراد از آیه آن نیست که خداوند خواسته مردم گرسنه شوند بلکه غرض آن است که خدا خواسته مردم در کارهای دنیادر اثر احتیاج به وسائل به یکدیگر محتاج باشند و در این باره طغیان نکنند. * [ذاریات:22]. گفتهاند مراد از رزق باران است و باران را رزق گفتهاند که سبب رزق است و گفتهاند در آن مضاف مقدّر است یعنی «فی السماء سبب رزقکم» گفتهاند: مراد اسباب رزق است که کواکب و اختلاف فصول و پی در پی بودن شب و روز و تقدیر آن «اسباب رزقکم» است. و گفتهاند: تقدیر ارزاق در سماء است و یا این که ارزاق در لوح محفوظ نوشته شده است و گفتهاند: مراد از «وَ ما تُوعَدُونَ» بهشت است و گفتهاند بهشت و آتش ویا ثواب و عقاب است هیچ یک از این اقوال برای من قانع کننده نیست خود نیز چیزی که آرام کننده وجدان باشد نمیدانم. در بعضی آیات هست که خدا به شما از آسمان و زمین روزی میدهد نحو [یونس:31] همچنین است آیه 62 نمل، 24 سباء،3 فاطر. با ملاحظه این آیات و آیه ما نحن فیه میشود بدست آورد که مراد عوامل آسمانی و زمین و مواد آنهاست که مبدل برزق میشوند و آنها مواد اولیه رزق هستند. * [واقعة:81-82]. گویند مراد از رزق نصیب آنهاست از خیر یعنی نصیب خود را از خیری که باید از قرآن بردارید تکذیب آن قرار میدهید و تکذیب را جای خیر و فایده میگذارید و گویند مراد از رزق قرآن است یعنی تکذیب را به عوض این قرآن میگیرید. و گویند کلمه شکر از آن محذوف است یعنی «و تجعلون شکر رزقکم انکم تکّذبون» قول اول بهتر بنظر میرسد و اللّه اعلم.
و (به یاد آورید) زمانی را که موسی برای قوم خویش، آب طلبید، به او دستور دادیم: «عصای خود را بر آن سنگ مخصوص بزن!» ناگاه دوازده چشمه آب از آن جوشید؛ آنگونه که هر یک (از طوایف دوازدهگانه بنی اسرائیل)، چشمه مخصوص خود را میشناختند! (و گفتیم:) «از روزیهای الهی بخورید و بیاشامید! و در زمین فساد نکنید!»
و آنها که ایمان آوردند و هجرت نمودند و در راه خدا جهاد کردند، و آنها که پناه دادند و یاری نمودند، آنان مؤمنان حقیقیاند؛ برای آنها، آمرزش (و رحمت خدا) و روزی شایستهای است.
بگو: «آیا روزیهایی را که خداوند بر شما نازل کرده دیدهاید، که بعضی از آن را حلال، و بعضی را حرام نمودهاید؟!» بگو: «آیا خداوند به شما اجازه داده، یا بر خدا افترا می بندید (و از پیش خود، حلال و حرام میکنید؟!)»
و هرگز چشمان خود را به نعمتهای مادّی، که به گروههایی از آنان دادهایم، میفکن! اینها شکوفههای زندگی دنیاست؛ تا آنان را در آن بیازماییم؛ و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است!
زنان ناپاک از آن مردان ناپاکند، و مردان ناپاک نیز به زنان ناپاک تعلّق دارند؛ و زنان پاک از آن مردان پاک، و مردان پاک از آن زنان پاکند! اینان از نسبتهای ناروایی که (ناپاکان) به آنان میدهند مبرّا هستند؛ و برای آنان آمرزش (الهی) و روزی پرارزشی است!
برای قوم «سبا» در محل سکونتشان نشانهای (از قدرت الهی) بود: دو باغ (بزرگ و گسترده) از راست و چپ (رودخانه عظیم با میوههای فراوان؛ و به آنها گفتیم:) از روزی پروردگارتان بخورید و شکر او را بجا آورید؛ شهری است پاک و پاکیزه، و پروردگاری آمرزنده (و مهربان)!
و نیز در آمد و شد شب و روز، و رزق (و بارانی) که خداوند از آسمان نازل کرده و بوسیله آن زمین را بعد از مردنش حیات بخشیده و همچنین در وزش بادها، نشانههای روشنی است برای گروهی که اهل تفکّرند!