آیه ۷۸ سوره حج

سوره حج(الحج)، آیه ۷۸ · جزء ۱۷ · صفحه ۳۴۱

وَ جَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَ مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَ فِي هٰذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاَكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ

و در راه خدا جهاد کنید، و حقّ جهادش را ادا نمایید! او شما را برگزید، و در دین (اسلام) کار سنگین و سختی بر شما قرار ندارد؛ از آیین پدرتان ابراهیم پیروی کنید؛ خداوند شما را در کتابهای پیشین و در این کتاب آسمانی «مسلمان» نامید، تا پیامبر گواه بر شما باشد، و شما گواهان بر مردم! پس نماز را برپا دارید، و زکات را بدهید، و به خدا تمسّک جویید، که او مولا و سرپرست شماست! چه مولای خوب، و چه یاور شایسته‌ای!

معنی کلمات و عبارات
«إجْتَبَاکُمْ»: شما را برای نصرت دین و پیروزی آئین خود برگزیده است. «حَرَجٍ»: ضیق. مشقّت (نگا: مائده / اعراف / . «مِلَّةَ»: دین. آئین. برابر قاعده اِغراء، مفعول به فعل محذوفی است و تقدیر چنین است: إلْزَمُوا مِلَّةَ ... إِتَّبِعُوا مِلَّةَ. یا بدل از محلّ جار و مجرور (فِی‌الدِّینِ) است که منصوب به (مَاجَعَلَ) است. «أَبِیکُمْ إِبْرَاهِیمَ»: خدا ابراهیم را پدر امت محمّد (نامیده است با وجود این که همگان از نسل او نیستند. این بدان خاطر است که ابراهیم نیای رسول خدا بوده و او هم از لحاظ شفقت و رحمت همچون پدر امت خویش است (نگا: بقره / توبه / . «هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ»: خدا شما را مسلمان نامیده است. مراد از (هُوَ) خدا است، به دلیل این که: فی هذا، یعنی در این کتاب که قرآن است، ابراهیم کاری و دخالتی ندارد. همچنین فاعل افعال (إِجْتَبَاکُمْ) و (ماجَعَلَ) خدا است. «مِن قَبْلُ»: مراد در کتابهای آسمانی پیشین و از جمله توسّط ابراهیم. «فِی هذا»: در این کتاب که قرآن است. «لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَدَآءَ عَلَی النَّاسِ»: مراد شهادت عملی است (نگا: بقره / . یعنی: پیغمبر اسوه و الگوی شما امت محمّدی است، و شما امت محمّدی هم اسوه و الگوی مردم جهانید. چرا که محمّد پیغمبر نمونه و شما نیز با داشتن والاترین آئین مقیاس و الگوئی برای سنجش شخصیّت و فضیلت در میان همه امتها هستید. لذا پیدا است که چه مسؤولیّت بزرگ و وظیفه سترگی بر عهده ما پیروان محمّد است. پروردگارا به ما این توفیق و سعادت مرحمت فرما که سراپا تسلیم فرمان تو، و با چنگ زدن به قرآن، مردمی نمونه باشیم.
نزول
نکات آیه
۱ - جهاد خالصانه و همه جانبه (جهاد با جان و مال) در راه خدا، توصیه الهى به اهل ایمان «و جهدوا فى اللّه حقّ جهاده» تقیید «جاهدوا» به «حقّ جهاده»، ظهور در این معنا دارد که مؤمنان باید تمامى توان خود را در راه خدا به کار گیرند و هرچه دارند (جان و مال) در این راه نثار کنند. ۲ - ارزش جهاد، به در راه خدا بودن آن است. «و جهدوا فى اللّه» ۳ - امت اسلام، امتى برگزیده «هو اجتبیکم» «إجتباء» به معناى برگزیدن است. ۴ - اسلام، نعمتى خدادادى و منّتى الهى بر مؤمنان «یأیّها الذین ءامنوا ... هو اجتبیکم» تقدیر «هو اجتباکم» به قرینه جمله «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج» مى تواند «هو اجتباکم للدین» باشد; یعنى، خدا است که شما را براى دین خود برگزید و توفیق ایمان را به شما عطا کرد; وگرنه شما نیز مانند دیگران کافر و مشرک بودید. ۵ - احکام شریعت اسلام، تکالیفى آسان و پیراسته از هر گونه عسر و حرج «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج» ۶ - احکام الهى در شریعت اسلام، احکامى انعطاف پذیر است و در صورت مواجه شدن مکلف با عسر و حرج، جاى خود را به حکمى دیگر (احکام ثانوى) - که مایه عسر و حرج نباشد - مى دهد. «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج» لازمه نفى حرج از دین، این است که اگر مکلف در انجام تکلیفى مواجه با حرج شد، آن تکلیف ساقط گشته و جاى خود را به حکم دیگرى که مایه حرج نباشد بدهد. ۷ - جهاد در راه خدا، حکمى بیرون از قاعده نفى حرج «و جهدوا فى اللّه حقّ جهاده ... و ما جعل علیکم فى الدین من حرج» جمله هاى «هو اجتباکم» و «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج» ظاهراً تعلیل براى جمله «و جاهدوا فى اللّه حقّ جهاده» است; یعنى، بدان حهت که شریعت اسلام، شریعتى سهل و آسان و پیراسته از هرگونه عسر و حرج است، پس باید در راه عمل به آن نهایت کوشش را نمود و در راه حفظ آن، تمام توان خود را به کار بست و از ایثار جان و مال در پاسدارى از آن دریغ نکرد. لازمه این معنا این است که حکم جهاد همه جانبه - که قطعاً عسر و حرج آفرین است - از قانون نفى حرج بیرون باشد. ۸ - لزوم توجه به طاقت و توان مردم، در قانون گذارى و تعیین تکلیف «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج» ۹ - وحدت و یگانگى شریعت اسلام و شریعت ابراهیم(ع) «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج ملّة أبیکم إبرهیم» ۱۰ - پیوند نسبى مردم مکّه صدراسلام با حضرت ابراهیم(ع) «ملّة أبیکم إبرهیم» مخاطب ضمیر «کم» در «أبیکم»، مى تواند عموم مسلمانان و یا خصوص مردم مکّه باشد. برداشت فوق برپایه احتمال دوم است. ۱۱ - تکالیف الهى در شریعت ابراهیم(ع) تکالیفى آسان و به دور از هرگونه عسر و حرج بود. «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج ملّة أبیکم إبرهیم» ۱۲ - ابراهیم(ع)، پدر دینى امت اسلامى «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج ملّة أبیکم إبرهیم» ۱۳ - بهره گیرى از عواطف خویشاوندى براى ترغیب مشرکان مکّه به گرویدن به اسلام «و ما جعل علیکم فى الدین من حرج ملّة أبیکم إبرهیم» ۱۴ - «مسلمان»، نامى برگزیده از سوى خدا براى امت پیامبر(ص) «هو سمّیکم المسلمین» ۱۵ - امت اسلام، امتى شناخته شده در ادیان آسمانى پیشین «هو سمّیکم المسلمین من قبل» ۱۶ - «مسلمان»، نام امت پیامبر در کتاب هاى آسمانى پیشین و قرآن «هو سمّیکم المسلمین من قبل و فى هذا» ۱۷ - تسلیم بودن در برابر خدا، روح شریعت پیامبر(ص) «هو سمّیکم المسلمین من قبل و فى هذا» ۱۸ - مسلمانان، گواه بر اعمال سایر مردم و پیامبر(ص) گواه بر اعمال مسلمانان «لیکون الرسول شهیدًا علیکم و تکونوا شهداء على الناس» در این که مراد از «شهید» و «شهداء» در آیه چیست، نظراتى چند ابراز شده است که از جمله آنها «گواهى بر اعمال» مى باشد. ۱۹ - پیامبر(ص) حجت خدا بر مسلمانان و امت اسلامى حجت خدا بر دیگر مردمان «لیکون الرسول شهیدًا علیکم و تکونوا شهداء على الناس» از جمله تفسیرهایى که براى کلمه «شهید» و «شهداء» ابراز شده، «حجت» است. برداشت بالا، بر پایه همین تفسیر مى باشد. ۲۰ - لزوم بر پاداشتن نماز و پرداخت زکات «فأقیموا الصلوة و ءاتوا الزکوة» ۲۱ - ضرورت اعتصام به خداوند و پرهیز از تمسک به غیر او «و اعتصموا باللّه» ۲۲ - برپاداشتن نماز، پرداخت زکات و اعتصام به محور الهى، اساسى ترین وظایف امت اسلامى «هو سمّیکم المسلمین ... فأقیموا الصلوة و ءاتوا الزکوة و اعتصموا باللّه» ۲۳ - خدا، مولا و سرپرست امت اسلامى «سمّیکم المسلمین ... هو مولیکم» ۲۴ - اعتقاد به مولویت و سرپرستى خداوند، مقتضى اعتصام به او و پرهیز از چنگ زدن به دامن غیر او «و اعتصموا باللّه هو مولیکم» جمله «هو مولیکم» به منزله تعلیل براى «اعتصموا باللّه» است; یعنى، به خدا اعتصام کنید; زیرا او مولا و قیّم شما است. ۲۵ - لزوم اداى تکالیف الهى، برخاسته از حق ولایت خداوند بر آدمى «فأقیموا الصلوة ... هو مولیکم» ۲۶ - حق ولایت الهى، تنها مجوز براى تشریع و قانون گذارى «فأقیموا الصلوة و ءاتوا الزکوة و اعتصموا باللّه هو مولیکم» برداشت یاد شده، بدان احتمال است که «هو مولاکم» اشاره به این داشته باشد که چون خداوند بر آدمیان حق ولایت دارد، از این رو به جعل مقررات و تکالیف پرداخته است. بنابراین هر گونه تشریع و قانون گذارى، بایستى به گونه اى به ولایت الهى منتهى شود. ۲۷ - مشروعیت ولایت ها و حکومت هاى بشرى، در گرو منتهى شدن آن به ولایت الهى است. «هو مولیکم» با توجه به ظهور «هو مولاکم» در حصر، برداشت یاد شده به دست مى آید. ۲۸ - خدا، سرپرست و یاور خوب و شایسته براى امت اسلامى «هو سمّیکم المسلمین ... و اعتصموا باللّه ... فنعم المولى و نعم النصیر» ۲۹ - اقامه نماز، پرداخت زکات و اعتصام به خداوند، زمینه ساز برخوردارى از ولایت و جلب یارى و نصرت او «فاقیموا الصلوة ... فنعم المولى و نعم النصیر» برداشت فوق، بدان احتمال است که «فنعم المولى...» مترتب بر تکالیف پیشین باشد که انجام آن، موجب بهره مندى از ولایت ویژه و نصرت خداوند است. ۳۰ - ستایش خدا از سرپرستى خود نسبت به مسلمانان و یارى رساندن به آنان «هو سمّیکم المسلمین... فنعم المولى و نعم النصیر»
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۳۱ - «عن أبى عبداللّه(ع) قال: سألته عن الجنب یجعل الرکوة أو التوّر فیدخل إصبعه فیه قال: إن کانت یده قذرة فأهرقه و إن کانت لم یصبها قذر فلیغتسل منه هذا ممّا قال اللّه تعالى: «ما جعل علیکم فى الدین من حرج»; ابوبصیر مى گوید: از امام صادق(ع) سؤال کردم: شخص جُنُب ظرف آب کوچکى مى گذارد و انگشت خود را در آن مى زند [حکمش چیست؟ ]فرمود: اگر دستش آلوده به نجاست باشد، باید آن آب را بریزد و اگر آلوده به نجاست نباشد، مى تواند با آن آب غسل کند. این از مصادیق قول خدا است که فرمود: «ما جعل علیکم فى الدین من حرج» خدا در دین حرج و سختى قرار نداده است». [منبع: استبصار، ج ۱، ص ۲۰، ح ۱، ب ۱۰; نورالثقلین، ج ۳، ص ۵۲۴، ح ۲۳۳.] شاید مقصود این باشد که اگر بدن جنب به علت جنابت نجس مى شد، لازم مى آمد جُنُب هیچ وقت نتواند با آب قلیل غسل کند و این حرج است. پس به مقتضاى آیه، بدن جنب نجس نیست.

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

آثار عقیده به ولایت خدااجتناب از اعتصام به غیر خدااعراض از اعتصام به غیر خدااهمیت اعتصام به خداتوصیه به جهادتکالیف مسلمانانحجت بر امتهاحجت بر مسلمانانخویشاوندی اهل مکه و ابراهیمروش تبلیغ اسلامزمینه اسلام مشرکان مکهزمینه اعتصام به خداسهولت دین ابراهیمعواطف خویشاوندی مشرکان مکهمحدوده قاعده نفی عسروحرجمدح نصرت خدامدح ولایت خدامسلمان در قرآن مسلمانانمسلمان در کتب آسمانیمسلمانانمسلمانان در ادیانمنشأ نامگذاری مسلمانمنشاء تشریع احکاممنشاء حکومتمولای مسلمانانپدر دینی مسلمانانپدری ابراهیمیاور مسلمانانگواهی مسلمانانآثار اعتصام به خدامنشأ ولایتبرگزیدگی مسلمانانزمینه ولایت خداقاعده نفی عسروحرجهماهنگی اسلام و دین ابراهیمجهاد مالی مؤمنانآثار پرداخت زکاتاخلاص در جهادگواهان مسلماناناهمیت پرداخت زکاتانعطاف پذیری اسلامگواهان امتهانعمت اسلاممشمولان ولایت خدازمینه نصرت خدامولای انسان هانعمتهای مؤمناناحکام ثانویمشمولان نصرت خداآثار ولایت خداحقیقت اسلامحجتهای خدافضایل مسلمانانگواهی محمدسهولت اسلامشرایط قانونگذاریشرایط تکلیفمدحهای خدااهمیت برپایی نمازآثار برپایی نمازامتنان خداارزش جهاداهمیت جهادتسلیم به خداهماهنگی ادیانقدرت در تکلیفتوصیه به مؤمنانویژگیهای اسلاماهمیت نماززمینه عمل به تکلیفنقش محمدملاک ارزشهانعمتهای خداتوصیه های خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۸۳)
  • دین اسلام، دین اسان
  • شریعت ابراهیم(علیه السلام)، شریعتی اسان
  • مسلمان، نامی برگزیده از سوی ابراهیم(علیه السلام)، برای امّت پیامبر(صلی الله علیه واله)
  • ابراهیم، پدر مسلمانان
  • دین ابراهیم(علیه السلام)، شامل احکام اسان
  • هماهنگی دین اسلام با دین ابراهیم(علیه السلام) در توحید+۲ آیه
  • کوشش خالصانه، سفارش خدا به مؤمنان+۱ آیه
  • هماهنگی میان ایین ابراهیم(علیه السلام) و دین اسلام+۵ آیه
  • بهرهگیری از عواطف خویشاوندی برای ترغیب مشرکان مکّه به اسلام
  • اسلام، دارای احکامی اسان برای بندگان
  • لزوم اعتصام مؤمنان به خداوند
  • ولایت خداوند بر مؤمنان، علّت لزوم اعتصام انان به او
  • امور اقتصادی و معیشتی مردم، دارای جایگاهی مهمّ در حدّ مسایل اعتقادی و عبادی
  • خداوند، بهترین امدادگر+۱ آیه
  • اعتصام به دین خدا و پذیرش ولایت او، زمینه بهرهمندی از امداد الهی
  • اقامه نماز، زمینه برخورداری از امداد الهی+۲ آیه
  • پرداخت زکات، زمینهساز جلب امداد الهی+۲ آیه
  • پذیرش ولایت خداوند، سبب بهرهمندی از امدادهای او+۱ آیه
  • امّت اسلام، برگزیده از سوی خداوند
  • ابراهیم(علیه السلام) پدر دینی مسلمانان
  • سهولت تکالیف، در دین پدر مسلمانان (ابراهیم(علیه السلام))
  • تاثیرپذیری فرزند، از عقاید توحیدی پدران
  • اسانگیری در تکالیف، از روشهای تربیتی قران+۱ آیه
  • توصیه خداوند به اهل ایمان، برای جهاد خالصانه (با جان و مال) در راه خدا
  • جهاد و دفاع در برابر کافران و مشرکان جنگافروز و متجاوز، امری واجب بر مسلمانان
  • احکام الهی، اسان و به دور از مشقّت
  • انعطاف پذیری احکام، در صورت عارض شدن عسر و حرج
  • مطلوب بودن اخلاص، در عمل+۲ آیه
  • وجوب اعتصام و تمسّک مؤمنان، به خداوند
  • در راه خدا بودن، ملاک مشروعیّت جهاد
  • وجوب جهاد بر مؤمنان
  • وجوب پرداخت زکات+۱ آیه
  • وجوب اقامه نماز
  • دین الهی، عاری از احکام حرجی و مشقّت اور
  • اعتصام به دین خدا و پذیرش ولایت او، زمینه برخورداری از امداد الهی
  • تسلیم، روح و حقیقت دین خداوند+۱ آیه
  • پرداخت زکات، از عوامل برخورداری جامعه، از امداد و نصرت خداوند+۲ آیه
  • پرداخت زکات، زمینه بهره مندی از ولایت خدا
  • پرداخت زکات، از مهم ترین تکالیف شریعت الهی و ارکان عملی ان+۱ آیه
  • وجوب پرداخت زکات+۱ آیه
  • پرداخت زکات، از تکالیف شریعت ابراهیم(علیه السلام)
  • مشقّت و سختی، از عوامل رفع تکلیف و یا تخفیف ان
  • ابراهیم(علیه السلام)، از پیامبران صاحب شریعت+۴ آیه
  • شریعت ابراهیم(علیه السلام)، اسان و به دور از هرگونه عسر و حرج
  • شریعت محمّد(صلی الله علیه واله)، ایینی اسان و خالی از هرگونه عسر و حرج
  • پیامبر(صلی الله علیه واله)، ناظر بر اعمال امّت خویش+۴ آیه
  • گواهی گروهی از مسلمانان بر اعمال دیگر مردم، در قیامت+۱ آیه
  • مسلم، نام برگزیده ابراهیم علیه السلام برای پیروان پیامبراکرم صلی الله علیه و اله
  • پیامبراکرم صلی الله علیه و اله، حجّت خدا بر مسلمانان و امّت اسلامی+۱ آیه
  • رسالت محمّد صلی الله علیه و اله+۳ آیه
  • شریعت محمّد صلی الله علیه و اله، ایینی اسان و خالی از هر گونه هرج و مرج
  • محمّد صلی الله علیه و اله، گواه مسلمانان، در قیامت+۳ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، دارای مقام عصمت+۳ آیه
  • پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله، ناظر و گواه بر اعمال مسلمانان+۴ آیه
  • جهاد در راه خدا، از موجبات مدح و ستایش خداووند از انسان مجاهد
  • مسلمانان، امّت برگزیده خداوند
  • ابراهیم علیه السلام، پدر دینی مسلمانان+۱ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله گواه بر اعمال و کردار مسلمانان+۲ آیه
  • مسلمان، نامی برگزیده از سوی ابراهیم علیه السلام برای امّت اسلامی+۱ آیه
  • اخلاص در توبه، سفارش خداوند به مؤمنان+۱ آیه
  • مؤمنان، افرادی برگزیده و گواه انسانها+۱ آیه
  • گواهی مؤمنان، بر اعمال انسانها+۱ آیه
  • ادای نماز، از وظایف حتمی مؤمنان+۱ آیه
  • مؤمنان، تحت ولایت و نصرت الهی+۳ آیه
  • مسلمان، نامی برگزیده از سوی خداوند برای امّت پیامبر
  • نامگذاری امّت پیامبر به «مسلمانان» از سوی حضرت ابراهیم علیه السلام
  • مسلمان، نام امّت پیامبر در قران
  • مسلمان، نام امّت پیامبر، در کتابهای اسمانی
  • دستور خداوند به جهاد با نفس امّاره
  • نقش اقامه نماز، در اسوه قرار گرفتن مؤمنان برای دیگران
  • اقامه نماز، زمینه برخورداری از امداد الهی+۲ آیه
  • دعوت الهی از اهل ایمان، برای انجام دادن نماز+۱ آیه
  • وجوب اقامه نماز
  • وجوب اعتصام و تمسّک مؤمنان، به خداوند
  • وجوب جهاد، بر مؤمنان+۱ آیه
  • وجوب پرداخت زکات+۱ آیه
  • وجوب اقامه نماز
  • ولایت خدا، علت لزوم اعتصام مسلمانان به او
  • حق ولایت الهی، تنها مجوّز برای تشریع و قانونگذاری
  • ادای تکالیف الهی برخاسته از حق ولایت خداوند
  • اعتقاد به مولویّت و سرپرستی خداوند و پذیرش ان مقتضی اعتصام به او و پرهیز از غیر او
  • پذیرش ولایت خدا مقتضی اقامه نماز، پرداخت زکات و اعتصام به خدا
  • خداوند مولا و سرپرست امّت اسلامی
واژه‌ها