آیه ۷ سوره حشر

سوره حشر(الحشر)، آیه ۷ · جزء ۲۸ · صفحه ۵۴۶

مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَ مَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

آنچه را خداوند از اهل این آبادیها به رسولش بازگرداند، از آن خدا و رسول و خویشاوندان او، و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است، تا (این اموال عظیم) در میان ثروتمندان شما دست به دست نگردد! آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید (و اجرا کنید)، و از آنچه نهی کرده خودداری نمایید؛ و از (مخالفت) خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است!

معنی کلمات و عبارات
«أَهْلِ الْقُری»: اهالی آبادیها. «فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ ...»: (نگا: انفال / ). «دُولَةً»: چیزی را که مردمان میان خود دست بدست می‌گردانند. با واژه (تداول) همریشه و تقریباً هم‌معنی است.
نزول
نکات آیه
۱ - «فىء» غنیمتى قرار داده شده از سوى خداوند در اختیار پیامبر(ص)، براى مصارف ششگانه «ما أفاء اللّه على رسوله من أهل القرى فللّه و للرسول» ۲ - حکم «فىء» شامل همه غنایم به دست آمده بدون جنگ و نبرد، و غیر مختص به غنیمت هاى بنى نضیر «ما أفاء اللّه على رسوله من أهل القرى» جمع آمدن واژه «قرى»، مى رساند که حکم «فىء» اختصاص به غنایم بنى نضیر ندارد. ۳ - به کارگیرى «فىء» در احیاى دین و راه خدا، از جمله مصارف آن است. «ما أفاء اللّه على رسوله ... فللّه» برداشت یاد شده، بر این مبنا است که ذکر «فللّه» براى بیان موارد مصرف «فئ» باشد و نه تیمن و تبرک (چنان که برخى برآنند). ۴ - پیامبر خدا و «ذى القربى»، هر یک داراى سهمى جداگانه از سهام «فىء» «ما أفاء اللّه على رسوله ... و للرسول و لذى القربى» ۵ - یتیمان، بینوایان و در راه ماندگان (ابن السبیل) از جمله سهم بران «فىء» «ما أفاء اللّه على رسوله ... فللّه ... و الیتمى و المسکین وابن السبیل» ۶ - تعیین مصارف ششگانه براى «فىء»، به منظور تعدیل ثروت و تمرکز نیافتن آن در میان ثروتمندان «و ما أفاء اللّه ... فللّه ... کى لایکون دولة بین الأغنیاء» ۷ - اهتمام دین به برقرارى عدالت اجتماعى، از طریق تشریع قوانین «ما أفاء اللّه على رسوله ... کى لایکون دولة بین الأغنیاء منکم» ۸ - وجود افرادى غنى و توانگر در میان مسلمانان مدینه، در سال هاى نخست هجرت * «کى لایکون دولة بین الأغنیاء منکم» برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «أغنیاء»، غنى نسبى نباشد; بلکه به معناى افرادى باشد که در جامعه آن عصر، توانمند به حساب مى آمدند. ۹ - فرمان الهى، به تسلیم بودن مؤمنان در برابر صلاحدید پیامبر(ص) در چگونگى تقسیم «فئ» «و ما ءاتیکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا» با توجه به نزول آیه در مورد تقسیم فىء مطلب بالا قابل برداشت است. ۱۰ - پیامبر(ص) صاحب اختیار مصرف فىء در موارد تعیین شده از جانب خدا «و ما ءاتیکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا» از تعبیر «و ما آتاکم...» استفاده مى شود که «فىء» نخست در اختیار پیامبر قرار مى گیرد و او است که بر اساس موازین عطا مى کند و یا دریغ مى دارد. ۱۱ - رأى و تشخیص پیامبر(ص)، ملاک تعیین سهم مستحقان فىء «و ما ءاتیکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا» با توجه به این که آیه شریفه، در مورد تقسیم «فىء» است، مطلب بالا استفاده مى شود. ۱۲ - «فىء»، در اختیار حکومت اسلامى، براى به کارگیرى در مصارف تعیین شده آن* «و ما ءاتیکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا» برداشت یاد شده بدان احتمال است که پیامبر(ص)، در این آیه به عنوان رهبر جامعه اسلامى، صاحب اختیار «فىء» شناخته شده باشد; زیرا عمر شخص پیامبر(ص) محدود است; ولى مسأله «فىء» همچنان استمرار دارد. پس باید تفویض اختیار به منصب باشد (کسانى که اهلیت حکومت را دارند). ۱۳ - ضرورت پیروى بى چون و چرا، از پیامبر(ص) «و ما ءاتیکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا» ۱۴ - لزوم رعایت تقواى الهى و بیم داشتن از مخالفت با او «و اتّقوا اللّه» ۱۵ - اطاعت بى چون و چرا از برنامه هاى پیامبر(ص)، نمودى از تقواى الهى «و ما ءاتیکم الرسول فخذوه ... و اتّقوا اللّه» از ارتباط «اتقوا اللّه» با «ما آتاکم...» مطلب یاد شده استفاده مى شود. ۱۶ - کیفر و مجازات الهى، سخت و سهمگین است. «إنّ اللّه شدید العقاب » ۱۷ - بى تقوایان و مخالفت کنندگان با پیامبر(ص)، داراى کیفرى شدید «و ما ءاتیکم الرسول فخذوه ... و اتّقوا اللّه إنّ اللّه شدید العقاب » ۱۸ - توجه به کیفرهاى شدید الهى، زمینه ساز گرایش به تقوا و عدم مخالفت با خدا و رسول او «و ما ءاتیکم الرسول ... و اتّقوا اللّه إنّ اللّه شدید العقاب» از این که خداوند پس از «اتّقوا اللّه» شدت عقاب خویش را یادآور شده است; نکته بالا استفاده مى شود.
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۱۹ - «عن أبى عبداللّه(ع) ... ان جمیع ما بین السماء و الأرض للّه عزّوجلّ و لرسوله و لأتباعهما من المؤمنین فما کان من الدنیا فى أیدى المشرکین و الکفار... ظلموا فیه المؤمنین و غلبوهم علیه فما أفاء اللّه على رسوله، فهو حقّهم أفاء اللّه علیهم و ردّه إلیهم ... فما رجع إلى مکانه ... فقد فاء; [منبع: کافى، ج ۵، ص ۱۶، ح ۱; نورالثقلین، ج ۵، ص ۲۷۴- ، ح ۱۱.] از امام صادق(ع) روایت شده ... تمام آنچه بین آسمان و زمین هست، از آنِ خداى عزّوجلّ و رسول او و پیروان مؤمنشان است ... پس هر چه از [اموال] دنیا در دست مشرکان و کافران هست ... ظلمى است که آنان بر مؤمنان روا داشته و [در استیلا بر آن اموال] بر مؤمنان غلبه کرده اند ... پس آنچه را خداوند به رسول خود برگردانده، حق آنها بوده که او به آنها رد کرده است ... چیزى را که به مکان خود برگردد [مى گویند] «قد فاء»». ۲۰ - «عن فضیل بن یسار، قال: سمعت أباعبداللّه(ع) یقول: ...ان اللّه عزّوجلّ أدّب نبیّه ... ثمّ فوّض إلیه أمر الدین و الاُمّة لیسوس عباده فقال عزّوجلّ: «ما آتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا...»; [منبع: کافى، ج ۱، ص ۲۶۶، ح ۴; نورالثقلین، ج ۵، ص ۲۸۰- ، ح ۳۲.] فضیل بن یسار گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود: خداوند عزّوجلّ، رسول خود را به صفات نیک آراست... سپس امر دین و امت را به او واگذار کرد تا سیاست اداره امور امت را بر عهده گیرد. پس خداى عزّوجلّ فرمود: ما آتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا...».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۰۶)
  • اواره شدگان از وطن، مستحقّ استفاده از اموال فیء+۱ آیه
  • توزیع عادلانه ثروت، فلسفه اختصاص یافتن حقّی از فیء برای در راهماندگان
  • ادای حق ابنسبیل از ذرّیّه پیامبر(صلی الله علیه واله) از فیء، مصداق تقواپیشگی
  • در راهماندگان از ذرّیّه پیامبر(صلی الله علیه واله)، برخوردار از حقِّفیء
  • گردش ثروت در دست طبقه ثروتمند، سبب محرومیّت فقیران و پیدایش نظام طبقاتی
  • تامین حقوق محرومان و نیازمندان، از مسایل اساسی اقتصاد+۴ آیه
  • ممنوعیّت انحصار و تمرکز اموال در دست ثروتمندان
  • مالکیّت عمومی، اصلی معتبر در اقتصاد اسلامی+۲ آیه
  • ایجاد عدالت اقتصادی از برنامههای اصلی پیامبران
  • لزوم جلوگیری از ثروت اندوزیهای بیمورد
  • «فیء» در اختیار امامان معصوم(علیهم السلام)
  • جلوگیری از گردش ثروت میان عدّهای از مردم ثروتمند، فلسفه صاحباختیار بودن امامان(علیهم السلام)در اموال «فیء»
  • سهیمبودن انصار در فیء+۲ آیه
  • گذشت انصار از حقّ خود در فیء به نفع مهاجران+۲ آیه
  • اجتناب از بخل نفس، از اثار تقواپیشگی+۱ آیه
  • توجّه به کیفر سخت الهی، زمینهساز تقواپیشگی+۱ آیه
  • لزوم عمل و پایبندی به تکالیف تشریعی پیامبر(صلی الله علیه واله)
  • اوارهشدگان به ناحق از وطن، به سبب اخراج و تبعید، مستحقّ استفاده از اموال فیء+۱ آیه
  • انصار، دارای حق و سهم از «فیء»+۲ آیه
  • گذشت انصار از حق خود، در «فیء» به نفع مهاجران+۲ آیه
  • مهاجران نیازمند، از جمله صاحبان حق و سهم بران از «فیء»+۱ آیه
  • سنّت نبوی(صلی الله علیه واله)، از منابع احکام+۳ آیه
  • لزوم عمل به احکام صادره از سوی خدا و پیامبراسلام(صلی الله علیه واله) و اجتناب از مخالفت با ان+۱ آیه
  • تقوای الهی، زمینه ساز رعایت احکام
  • لزوم پرداخت (بخشی از) فیء به در راه ماندگان
  • لزوم تقوا پیشگی و اجتناب از مخالفت با دستورهای خداوند+۳ آیه
  • جواز استفاده از فیء، برای پیامبراکرم(صلی الله علیه واله)+۲ آیه
  • «فیء» غنیمتی قرار داده شده از سوی خداوند، در اختیار پیامبر(صلی الله علیه واله) برای مصارف ششگانه+۱ آیه
  • پیامبر خدا و ذی القربی هر یک دارای سهمی جداگانه از سهام فیء+۱ آیه
  • یتیمان، مستمندان و در راه ماندگان از اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه واله) از جمله سهم بران فیء
  • لزوم تامین یتیمانِ از نسل پیامبر از فیء
  • «فیء» در اختیار حکومت اسلامی، برای به کارگیری در مصارف تعیین شده ان
  • صاحب اختیار بودن پیامبر(صلی الله علیه واله) در مصرف «فیء»، در موارد تعیین شده از جانب خدا+۱ آیه
  • غنایم به دست امده، بدون جنگ و خونریزی (فی)، از حقوق خداوند
  • مالکیّت اراضی به دست امده از راه تسلیم و مصالحه کافران و اهل کتاب با مسلمانان (بدون جهاد سپاه اسلام)، مخصوص پیامبر(صلی الله علیه واله) و حاکم اسلامی+۳ آیه
  • مالکیّت اراضی (اراضی فیء) به دست امده بدون جنگ و یا از راه مصالحه کافران و اهل کتاب با مسلمانان، مخصوص پیامبر(صلی الله علیه واله) و حاکم اسلامی+۳ آیه
  • لزوم پیروی از سنّت و سیره پیامبر(صلی الله علیه واله)+۳ آیه
  • حجّیّت سنّت پیامبر(صلی الله علیه واله)، برای همگان+۳ آیه
  • سؤال اعتراض امیز برخی مؤمنان از پیامبر(صلی الله علیه واله)درباره تقسیم نکردن اموال فیء
  • سؤال اعتراض امیز برخی مؤمنان از پیامبر(صلی الله علیه واله)درباره تقسیم نکردن اموال فی
  • عدالت، بنیان وضع قوانین در اسلام
  • تعیین مصارف ششگانه برای «فیء»، به منظور تعدیل ثروت و عدالت اقتصادی
  • خویشاوندی علی(علیه السلام) با پیامبر(صلی الله علیه واله)+۳ آیه
  • محلّ سکونت یهودیان بنی نضیر، در منطقه اباد و معمور شهر+۲ آیه
  • فاطمه(علیها السلام) از خویشاوندان و ذی القربای پیامبر+۳ آیه
  • فقر و تنگدستی، شرط برخورداری ذوی القربی از فیء+۱ آیه
  • ثروتمندان تارک تامین حقوق مالی مساکین از فیء، مورد تهدید خداوند به عقوبتی شدید
  • تامین مساکین از طریق فیء، هدفی ارزشمند و مورد توصیه خداوند
  • مساکین، از جمله سهم داران از فیء
  • پرداخت فیء به مساکین، عاملی برای گردش پول و ثروت، در دست همه مردم، نه تنها ثروتمندان
  • فقرای انصار مانند مهاجران فقیر، از جمله سهم بران فیء+۲ آیه
  • اعطای بخشی از فیء به فقرای مهاجران، از جانب پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
  • لزوم تامین یتیمان، مستمندان و در راه ماندگان، از اموال فیء
  • حلّیّت فیء برای فقیران، یتیمان، در راه ماندگان و خویشاوندان پیامبر(صلی الله علیه واله)
  • قرار گرفتن اموال و داراییهای (فیء) اهل کتاب، در اختیار پیامبر(صلی الله علیه واله)+۲ آیه
  • دستیابی مسلمانان به فیء بنی نضیر+۱ آیه
  • فیء، در اختیار امامان معصوم(علیهم السلام) پس از پیامبر(صلی الله علیه واله)
  • لزوم تامین در راه ماندگان، از حق فیء
  • امامان معصوم(علیهم السلام)، دارای سهمی از اموال فیء
  • فقرای انصار، از جمله سهم بران فیء+۱ آیه
  • رضایت و ایثار انصار، از واگذاری سهم فیء خود به مهاجران+۱ آیه
  • خویشاوندان محمّد، دارای سهمی از اموال فیء
  • پیامبر(صلی الله علیه واله) دارای سهمی در غنایم فیء و اموال به دست امده از دشمن
  • افراد تهیدست و مسکین، دارای حقّی از اموال فیء
  • مهاجران تنگدست و نیازمند، از جمله سهم بران فیء+۱ آیه
  • یتیمان، دارای حقّی از اموال فیء
  • تعیین مصارف برای «فیء»، با هدف تعدیل ثروت و تمرکز نیافتن ان در میان ثروتمندان
  • کودکان یتیم، دارای حق و سهم از فیء، برای تامین نیازهای ضروری خود
  • لزوم خشنود بودن به عطایای پیامبر صلی الله علیه و اله از بیتالمال+۱ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله صاحب اختیار مصرف فی، از اموال بیتالمال، در موارد تعیین شده از جانب خداوند
  • تعیین مصارف ششگانه راه خدا، پیامبر صلی الله علیه و اله، ذیالقربی، یتیمان، بینوایان، و در راه ماندگان، برای فی، از اموال بیتالمال
  • تعیین مصارف ششگانه برای فی از اموال بیتالمال، به منظور تعدیل ثروت و تمرکز نیافتن ان در میان ثروتمندان
  • فی، در اختیار خدا و پیامبر صلی الله علیه و اله و ذویالقربی و در جهت تامین یتیمان، فقیران و در راه ماندگان+۱ آیه
  • تمرکز نیافتن اموال در دست ثروتمندان، دلیل تعیین مصارف ششگانه برای فیء
  • پیامبر خدا و ذیالقربی هر یک دارای حق و سهم از فیء
  • قرار دادن سهمی از فی، برای احیای دین و راه خدا
  • خداوند، قراردهنده سهم و حقّی از فیء، برای خویشاوندان، یتیمان و درماندگان از خاندان پیامبر
  • انصار، دارای حق و سهم از فیء+۱ آیه
  • یک ششم از مصارف فیء، از اموال امام علیه السلام
  • یک ششم مال فیء، سهم پیامبر صلی الله علیه و اله
  • اموال به دست امده از مشرکان با عنوان فیء، در اختیار پیامبر صلی الله علیه و اله+۲ آیه
  • اموال گرفته شده از مشرکان با عنوان فیء، در اختیار پیامبر صلی الله علیه و اله برای مصارف ششگانه+۱ آیه
  • مالکیّت بر فیء، از انِ خداوند، پیامبر صلی الله علیه و اله و جانشینان او+۱ آیه
  • مالکیّت ذویالقربی بر اموال فیء+۱ آیه
  • صاحب اختیار بودن پیامبر صلی الله علیه و اله، در تقسیم فیء+۱ آیه
  • نیل به تقوا، در گرو اطاعت از دستورات محمّد صلی الله علیه و اله
  • اختصاص بخشی از فیء و اموال به دست امده از دشمن، (بدون خونریزی) به پیامبر صلی الله علیه و اله+۱ آیه
  • بخشی از فیء، حق پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و در اختیار ان حضرت+۱ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، دارای حق ولایت و حکومت بر مسلمانان+۴ آیه
  • بنیهاشم، از ذیالقربی و خویشانِ پیامبر صلی الله علیه و اله و صاحب سهم (خمس) از غنایم و فیء+۲ آیه
  • در راه ماندگان از ذریّه پیامبر، برخوردار از حق فیء
  • ادای حق «ابنسبیل» از ذریّه پیامبر از فِیء، مصداق تقواپیشگی
  • حق ولایت و اطاعت پیامبر صلی الله علیه و اله، ناشی از مقام رسالت ان حضرت+۲ آیه
  • حجیّت سنّت پیامبر صلی الله علیه و اله برای همگان+۳ آیه
  • لزوم روی اوردن و عمل به سنّت پیامبر صلی الله علیه و اله+۳ آیه
  • مخالفت با سنّت پیامبر صلی الله علیه و اله، مورد تهدید خداوند
  • لزوم خشنود بودن مسلمانان به عطای محمّد صلی الله علیه و اله و طمع نداشتن به بیش از حق خود+۱ آیه
  • مالکیّت محمّد صلی الله علیه و اله بر فیء+۱ آیه
  • اظهار بیزاری از رفتار شرکامیز خویشان در صورت مخالفت و عصیان در برابر پیامبر صلی الله علیه و اله فرمان خدا به ان حضرت+۱ آیه
  • مخالفتکنندگان با پیامبر صلی الله علیه و اله، گرفتار کیفری شدید
  • وجوب اطاعت از اوامر و نواهی محمّد صلی الله علیه و اله
  • افرادی غنی و توانگر در میان مسلمانان مدینه، در صدر اسلام
  • سهیم بودن مهاجران در فیء+۱ آیه
  • نهی از منکر، از نشانههای پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله در تورات و انجیل
  • وجوب تامین نفقه یتیمان از نسل پیامبر از فی+۱ آیه
  • لزوم تامین یتیمان از نسل پیامبر، از فیء
واژه‌ها