سوره سبأ(سبإ)، آیه ۳ · جزء ۲۲ · صفحه ۴۲۸
وَ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاَ تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لاَ يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَ لاَ فِي الْأَرْضِ وَ لاَ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَ لاَ أَكْبَرُ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ
کافران گفتند: «قیامت هرگز به سراغ ما نخواهد آمد!» بگو: «آری به پروردگارم سوگند که به سراغ شما خواهد آمد، خداوندی که از غیب آگاه است و به اندازه سنگینی ذرّهای در آسمانها و زمین از علم او دور نخواهد ماند، و نه کوچکتر از آن و نه بزرگتر، مگر اینکه در کتابی آشکار ثبت است!»
معنی کلمات و عبارات
«بَلی»: آری. این حرف برای ابطال نفی ماقبل است. «وَ رَبّی»: به پروردگارم سوگند. «عَالِمِ»: بدل یا صفت (رَبّ) است. «لا یَعْزُبُ»: (نگا: یونس / ). «أَصْغَرُ»: مبتدا و (أَکْبَرُ) عطف بر آن است، (فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ) خبر. «کِتَابٍ مُّبِینٍ»: لوح محفوظ. علم خدا. جهان پهناور هستی. (نگا: انعام / ، یونس / ، هود / نمل / ).
نزول
سال ۱۶ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- جنگ خندق (احزاب)مرتبط با نزول
۵ هجرت · مدینه - کشته شدن ابورافع
16 بعثت · خیبر - واقعه الرجیع
16 بعثت · الرجیع - نبرد حمراءالاسد
16 بعثت · حمراءالاسد - فاجعه بئرمعونه
16 بعثت · بئرمعونه - سریه زید به قرده
16 بعثت · قرده - سریه قطن
16 بعثت · قطن - اخراج بنینضیر از مدینه
16 بعثت · مدینه - پیمانهای خویشاوندی برای تحکیم روابط قبایل
16 بعثت · مدینه
نکات آیه
۱ - کافران، مدعى تحقق پیدا نکردن روز قیامت اند. «و قال الذین کفروا لاتأتینا الساعة»
۲ - کافران، وعده تحقق روز قیامت را وعده اى نادرست مى دانستند. «و قال الذین کفروا لاتأتینا الساعة»
لازمه انکار قیامت از سوى کافران، این است که به آنان وعده اى مبنى بر وقوع قیامت داده شده باشد.
۳ - «الساعة»، از نام هاى قیامت است. «و قال الذین کفروا لاتأتینا الساعة»
۴ - کافران، وقوع قیامت را امرى مسخره دانسته و آن را به استهزا مى گرفتند. «و قال الذین کفروا لاتأتینا الساعة»
تعبیر به نیامدن قیامت (لاتأتینا) یا به جهت این است که قیامت از جمله امور زمانى است و یا به جهت به سخره و استهزا گرفتن آن مى باشد. برداشت یاد شده، براساس احتمال دوّم است.
۵ - پیامبر(ص)، مأمور پاسخ گویى به کافران درباره وقوع حتمى قیامت «و قال الذین کفروا لاتأتینا الساعة قل بلى»
۶ - سوگند پیامبر(ص) به پروردگار، مبنى بر آمدن و تحقق قطعى روز قیامت «قل بلى و ربّى لتأتینّکم»
۷ - تحقق روز قیامت، مقتضاى ربوبیت خداوند است. «و ربّى لتأتینّکم»
۸ - کافران، مردمانى ناخوشایند خداوند «قال الذین کفروا ... قل»
از این که خداوند، خود به جواب مستقیم به کافران اقدام نکرده و به پیامبر(ص) دستور داده است تا آن حضرت جواب بگوید، به دست مى آید که خداوند خوش ندارد با آنان سخن بگوید.
۹ - فرمان خداوند به پیامبر(ص) مبنى بر اعلام این که او تحت ربوبیت خدا قرار دارد. «قل بلى و ربّى»
۱۰ - سخن گفتن همراه با اداى سوگند، داراى تأثیرى قابل توجه حتى در دیدگاه کافران «قل بلى و ربّى»
این که خداوند به پیامبر(ص) دستور مى دهد که آن حضرت سخن خود را همراه با سوگند به کافران بگوید، به خاطر تأثیر زیاد آن است.
۱۱ - کمترین ذره ها، چه در آسمان ها باشند و چه در زمین، از خداوند پنهان نیستند. «لایعزب عنه مثقال ذرّة فى السموت و لا فى الأرض»
«عزب» در لغت به معناى دور و غایب بودن آمده است (مفردات راغب).
۱۲ - خبر وقوع قطعى قیامت، خبرى غیبى و در اختیار خدا است. «قل بلى ... لتأتینّکم علم الغیب»
۱۳ - خداوند، «عالم الغیب» (آگاه به غیب ها) است. «علم الغیب»
۱۴ - ربوبیت خداوند، مقتضى داشتن علم غیب و احاطه علمى بر همه موجودات «و ربّى ... علم الغیب لایعزب عنه مثقال ذرّة ... و لا أصغر من ذلک و لا أکبر»
۱۵ - احاطه علمى خداوند به ذرات پراکنده در زمین، پشتوانه تحقق معاد و حیات مجدد انسان ها «یعلم ما یلج فى الأرض ... و قال الذین کفروا لاتأتینا الساعة قل بلى و ربّى لتأتینّکم ... لایعزب عنه مثقال ذرّة»
توجه دادن به این حقیقت که خداوند از اجزاى پراکنده اطلاع دارد، اشعار به امکان تحقّق معاد است.
۱۶ - علم خداوند به ذرات ریز دوردست، ناشى از غیب دانى او است. «علم الغیب لایعزب عنه مثقال ذرّة فى السموت و لا فى الأرض»
۱۷ - در عالم، آسمان هاى متعددى وجود دارد. «السموت»
۱۸ - اشیاى بزرگ و کوچک عالم، در کتاب مبین الهى ثبت اند. «و لا أصغر من ذلک و لا أکبر إلاّ فى کتب مبین»
۱۹ - کوچکى و بزرگى و ریزى و درشتى اشیا، تفاوتى در تعلق علم خدا به آنها ندارد. «لایعزب عنه مثقال ذرّة ... و لا أصغر من ذلک و لا أکبر»
۲۰ - «کتاب مبین»، مرکز اطلاعات همه موجودات است. «و لا أصغر من ذلک و لا أکبر إلاّ فى کتب مبین»
۲۱ - اطلاعات موجود در «کتاب مبین» اطلاعاتى واضح و روشن است. «إلاّ فى کتب مبین»
«مبین» (صفت «کتاب») به چیزى گفته مى شود که خالى از هرگونه ابهام باشد. ذکر این صفت براى کتاب، مى تواند از این جهت باشد که آنچه در کتاب هست، روشن و واضح مى باشد.
تفسیر (۷)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
استهزاگران قیامتزمان برپایی قیامتسخن نقش سوگند در سخنسوگند بر حتمیت قیامتعالم الغیبموجودات اطلاعات موجوداتوضوح کتاب مبینپاسخ شبهات مکذبان قیامتمغضوبیت کافرانثبت موجودات در کتاب مبینسوگند محمدپاسخ شبهات کافرانمنشأ علم خدانقش کتاب مبینآثار احاطه علمی خداادعای کافرانتجدید حیات انسان هاویژگیهای علم خداآثار علم غیب خدادلایل قیامتاحاطه علمی خدااستهزاهای کافرانسوگند به خدامربی محمدمکذبان قیامتبینش کافرانحتمیت قیامتنامهای قیامتدلایل معادتعدد آسمان هارسالت محمدعلم غیب خداآثار ربوبیت خدااوامر خدااختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۲)
- عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۱ آیه
- عالمالغیب
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۳ آیه
- جهان افرینش، در احاطه علم گسترده خداوند+۵ آیه
- تحقّق روز قیامت، از اثار ربوبیّت خداوند+۱ آیه
- پاداش دادن خداوند، به ذرّه های اعمال انسان+۳ آیه
- ثبت کوچکترین ذرّه اعمال، در لوح محفوظ+۱ آیه
- ثبت کوچکترین ذرّه اعمال، در لوح محفوظ، جهت پاداش دادن به انها+۱ آیه
- احاطه علمی و اگاهی کامل خداوند، به ذرّه های اعمال+۷ آیه
- احاطه علمی خدا به همه موجودات، حتّی موجودات ذرّه ای در زمین و اسمان+۲ آیه
- خداوند عالم و اگاه بر اشیا و موجودات کوچکتر از ذرّه+۱ آیه
- داوری خداوند در قیامت نسبت به عذاب بندگانش براساس عدل و داد+۵ آیه
- احاطه علمی خداوند بر ذرّات پراکنده در اسمان و زمین، پشتوانه برپایی قیامت و حیات مجدّد انسانها
- زمان برپایی قیامت، از امور غیبی و علم ان، تنها در اختیار خداوند
- علم غیب به تمام موجودات، در انحصار خدا+۲ آیه
- علم خداوند، به ذرّات ریز و پنهان اسمانها و زمین+۱ آیه
- علم خداوند به ذرّات ریز در اسمانها و زمین، از اثار علم غیب او
- ربوبیّت خدا، مقتضی داشتن علم غیب و احاطه علمی بر همه موجودات
- اگاهی خداوند از مردگان و اجزای انان، در دل زمین+۱ آیه
- همه مخلوقات و اشیا، در قلمرو علم و اگاهی خدا+۳ آیه
- علیم / اسماوصفات+۲ آیه
- قسم پیامبر(صلی الله علیه واله) به پروردگار، برای حتمیّت تحقّق روز قیامت+۱ آیه
- انکار قیامت، از جانب مشرکان و کافران+۱ آیه
- پاداش دادن به مؤمنان دارای عمل صالح، از فلسفه های برپایی قیامت+۱ آیه
- قیامت، دارای زمان معیّن شده (ساعت) نزد خداوند و از نامهای قیامت+۲ آیه
- وعده قیامت، حق، حتمی و تخلّف ناپذیر+۲ آیه
- کافران، تکذیب کننده قیامت+۲ آیه
- کافران، منکر برپایی قیامت و معاد+۲ آیه
- جامعیّت لوح محفوظ، در مورد حقایق اسمانها و زمین+۱ آیه
- قسم خوردن محمّد صلی الله علیه و اله به خدا برای تاکید بر حقّانیّت قیامت+۱ آیه
- پنهان و مخفی نبودن هر نوع عملی در نزد پروردگار، هرچند به اندازه وزن مورچه کوچک+۱ آیه
- برپایی قیامت، وعده حتمی الهی+۲ آیه