آیه ۷۲ سوره ص

«فَإِذَا سَوَّیْتُهُ ...»: (نگا: حجر / ).

۱ - اندام انسان، برخوردار از اعتدال، تناسب و هماهنگى «فإذا سوّیته» «سوّیته» به معناى «اعتدلته» (آن را معتدل و متناسب ساختم) مى باشد. ۲ - دمیده شدن روح الهى در آدم، پس از سامان یافتن و تکمیل شدن اندام او «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى» ۳ - روح دمیده شده در کالبد آدم، برخوردار از شرافت و ارزش ویژه «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى» اضافه در «روحى» اضافه تشریفى است و مى رساند که روح آدمى در مقایسه با دیگر ارواح موجود در عالم، از شرافت و ارزش ویژه و بالایى برخوردار است. ۴ - انسان، موجودى مرکب از جسم و روح «خلق بشرًا من طین . فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى» ۵ - گِل و روح، آغاز و پایان سیر تکوین انسان «خلق بشرًا من طین . فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى» ۶ - روح بشر، پدیده اى لطیف «و نفخت فیه من روحى» از تعبیر «نفخ» که به معناى وارد کردن باد و هوا در داخل اجسام است، مى توان برداشت یاد شده را به دست آورد. ۷ - فرمان خداوند به فرشتگان براى سجده بر آدم(ع) پس از آفرینش او «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى فقعوا له سجدین» ۸ - دمیده شدن روح الهى در انسان، موجب شایستگى وى براى مسجود فرشتگان بودن «خلق بشرًا من طین . فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى فقعوا له سجدین» برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که فرمان خداوند به سجده بر آدم(ع)، پس از دمیده شدن روح الهى در او صادر گردید و این مى رساند که آنچه موجب شایستگى آدم براى سجده شد، روح الهى وى بود; نه جسم و کالبدش. ۹ - انسانیت، هویت و شخصیت انسان به روح الهى او بستگى دارد; نه به جسم و کالبدش. «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى فقعوا له سجدین» برداشت یاد شده از آن جا است که سجده فرشتگان بر آدم(ع) - که نشانه شخصیت و هویت ارزشمند انسانى او است - پس از دمیده شدن روح الهى در وى بود. ۱۰ - انسان، در مجموعه نظام آفرینش، از مقام، شرافت و جایگاه ویژه برخوردار است. «فإذا سوّیته ... فقعوا له سجدین» برداشت یاد شده از سجده همه فرشتگان بر آدم، قابل استفاده است. ۱۱ - انسان، داراى مقام و شرافتى فراتر و برتر از فرشتگان * «فإذا سوّیته ... فقعوا له سجدین» برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند در ضمن چهار آیه قبل فرشتگان را از «ملأ أعلى» (موجودات برین) معرفى کرده است; ولى در این آیه به آنان فرمان داد که باید در برابر آدم سجده کنند. ناگفته نماند مقصود از آدم و انسان همه انسان ها نیست; بلکه افرادى اند که در پرتو ایمان و عمل صالح، سیر کمال را پیموده و به خدا نزدیک شده اند. ۱۲ - جواز سجده و خضوع در برابر غیر خدا، با اذن الهى «فإذا سوّیته ... فقعوا له سجدین» ۱۳ - سجده، نماد و مظهر بزرگداشت و تکریم «فقعوا له سجدین» از این که خداوند براى بزرگداشت انسان و تبیین جایگاه برتر او در میان سایر موجودات، به فرشتگان فرمان داد تا در برابر او به سجده بیفتند - با آن که امکان تکریم به صورت دیگر وجود داشت - مى رساند که سجده، رمز و مظهر تعظیم و بزرگداشت است. ۱۴ - اهمیت آفرینش انسان در مجموعه نظام هستى «إذ قال ربّک للملئکة إنّى خلق بشرًا من طین ... فقعوا له سجدین» در میان گذاشتن و به اطلاع رساندن آفرینش انسان به ملائکه - پیش از آفرینش آدم(ع) - مى تواند گویاى برداشت یاد شده باشد.

۱۵ - «عن الأحول . قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن الروح التى فى آدم(ع) قوله: فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى» قال: هذه روح مخلوقة...; [منبع: کافى، ج ۱، ص ۱۳۳، ح ۱; نورالثقلین، ج ۳، ص ۱۱- ، ح ۳۰.] احول گوید: از امام صادق(ع) از روح آدم(ع) در آیه «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى» سؤال کردم، فرمود: این روح مخلوق و آفریده خدا است; [نه این که از خدا جدا شده باشد]».