تفسیر المیزان

بیان چند دلیل گوناگون، بر اثبات یگانگی خداى تعالى و جمله «وَ مَا مِن إله إلّا اللّه» - تا آخر دو آيه - «توحيد» را با حجتى که آن را اثبات کند، يعنى آنچه از اسماء و صفات خدا بر توحيد دلالت مى کند را، ابلاغ مى دارد. پس جمله «وَ مَا مِن إله إلّا اللّه»، الوهيت را - که عبارت است از معبوديت به حق - از تمامى آلهه نفى مى کند. و اما اثبات «ألوهيت» براى خداى تعالى، امرى است که بعد از انتفاى الوهيت از غير خدا، قهرا و خود به خود، حاصل است. چون بين اسلام و وثنيّت در اصل اين که معبود به حقى وجود دارد، اختلاف و نزاعى نيست. نزاعى که هست، در اين است که آن اله و معبود به حق، «اللّه» تعالى است، و يا غير اوست؟ هرچند که گفتيم اسماء و صفاتى که در آيه آمده، خود دليل اثبات الوهيت خدا نيز هست، و تنها الوهيت غير خدا را نفى نمى کند. «الوَاحِدُ القَهّار» - اين دو اسم، وحدانيت خدا را در هستى و قهرش بر هر چيز اثبات مى کند. به اين بيان که مى فرمايد: خداى تعالى، موجودى است که هيچ موجودى، وجودش مانند او نيست، و چون او کمالى لايتناهى دارد - کمالى که عين وجود اوست - پس او، غنىّ بالذات و على الاطلاق است، و غير از او، هرچه باشد، فقير و محتاج به او است. آن هم نه تنها از يک جهت، بلکه از تمام جهات. از جهت وجود، و از جهت آثار وجود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۹ غير او، هرچه دارند، همه نعمت و افاضۀ خداى سبحان است. پس خدا، قاهر بر هر چيز است، بر طبق اراده خويش. و هر چيزى مطيع است، در آنچه خداوند اراده کند و خاضع است، در برابر آنچه او بخواهد. و اين خضوع ذاتى که در هر موجود است، همان حقيقت عبادت است. پس اگر جايز باشد براى چيزى در عالَم هستى، عملى به عنوان عبادت انجام داد، عملى که عبوديت و خضوع آدمى را مجسّم سازد، همان عمل «عبادت» خداى سبحان است. چون هر چيز ديگرى به غير از او فرض شود، مقهور و خاضع براى اوست، و از خود، مالک هيچ چيز نيست. نه مالک خويش است و نه مالک چيزى ديگر. و در هستى خودش و غير از خودش، و نيز در آثار هستى استقلال ندارد. پس نتيجه مى گيريم که تنها خداى سبحان معبود، به حق است، و نه ديگرى. و جمله «رَبّ السّماوَاتِ وَ الأرضِ وَ مَا بَينَهُمَا»، حجت ديگرى را بر وحدانيت خدا در «الوهيت» افاده مى کند. به اين بيان که نظام تدبيرى که در سراسر جهان جريان دارد، نظامى است واحد و متصل. نظامى که هيچ ناحيه اش، از ناحيه ديگر جدا نيست، و ممکن نيست. مثلا، نظام در آسمان هايش را از نظام در زمين جدا کرد. قبلا هم مکرر گفته بوديم که: خلقت و تدبير، از يکديگر جدا نيستند، بلکه «تدبير»، عبارت از آن است که موجودات را رديف و پشت سرِ هم، و هر يک را در جايى که بايد باشد، خلق کند. پس «تدبير»، به يک معنا همان «خلقت» است، همچنان که «خلقت» به معنايى ديگر، همان «تدبير» است. و چون مشرکان هم اعتراف دارند بر اين که پديد آورنده و خالق آسمان ها و زمين، کسى جز خداى سبحان نيست، پس تنها او، «ربّ» و «مدبّر» عالَم است، و در نتيجه، او إله و معبودى است که بايد مورد عبادت قرار گيرد - چون عبادت، عملى است که عبوديت و مملوکيت عابد را در برابر معبود و مالک خود مجسّم مى سازد. و نيز، تصرف مالک، و افاضه نعمت به مملوک، و دفع نقمت از او را ممثّل مى کند - پس خداى سبحان، تنها إله در آسمان ها و زمين و مابين آن دو است، و إله ديگرى، جز او نيست - دقت فرماييد. و ممکن هم هست بگوييم: جملۀ «رَبّ السّماوات وَ الأرض وَ مَا بَينَهُمَا»، بيان است براى کلمه «القَهّار»، و يا براى دو کلمۀ «الوَاحِدُ القَهّار». و دو کلمه «العَزِيزُ الغَفّارُ» نيز، حجتى ديگر بر يگانگى خدا در «الوهيت» را افاده مى کند. به اين بيان که: خداى تعالى، «عزيز» است. يعنى: هيچ چيز بر او غالب نمى آيد، تا او را بر خلاف خواسته و اراده اش مجبور کند، و يا از آنچه که خواسته و اراده کرده، جلوگير شود. پس او، عزيز على الاطلاق است، و هر عزيزى ديگر، در برابر او، ذليل و مطيع و فرمانبر است. عبادت هم که گفتيم چيزى جز اظهار ذلت نيست، و اين اظهار ذلت، جز در برابر عزيز معنا ندارد، و به جز خدا هم، کسى عزيز نيست. چون هر عزيزى، عزّتش، از اوست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۰ اين، آن حجتى است که از کلمه «عزيز»، براى يگانگى خدا در «الوهيت» استفاده کنيم. و اما استفادۀ آن از کلمه «غفّار»، بيانش اين است که: «عبادت»، عبارت از عملى است که عبوديت و تقرب به معبود را مجسّم نموده، و دورى بنده را از مالک برطرف کند و اين، همان مغفرت گناه است. و چون يگانه کسى که مستقل به رحمت رساندن بر خلق است، و هرچه رحمت مى رساند، خزينه هايش تهى نمى گردد، خداست، و او، کسى است که بندگان عابد خود را در آخرت به دار کرامت خود مى برد، پس يگانۀ غفّار هم، که به طمع آمرزش سزاوار عبادت است، او است. ممکن هم هست دو کلمۀ «عزيز» و «غفّار»، اشاره باشد به علت دعوت به توحيد، و يا وجوب ايمان به آن دعوت. وجوبى که بر حسب مقام از جملۀ «وَ مَا مِن إله إلّا اللّهُ الوَاحِدُ القَهّار» استفاده مى شود، و معناى اين باشد که: من شما را به سوى توحيد خدا دعوت مى کنم، به دعوتم ايمان بياوريد. براى اين که خدا، عزيزى است که عزتش، آميخته با ذلت نيست. و نيز براى اين که او، «غفّار» است، و معبود هم، بايد همان کسى باشد که غفار است. «قُلْ هُوَ نَبَؤٌا عَظِيمٌ * أَنتُمْ عَنْهُ مُعْرِضونَ»: مرجع ضمير «هُوَ»، همان داستان وحدانيت خداست که جمله «وَ مَا مِن إله إلّا اللّه...»، بيانش مى کرد. بعضى از مفسران گفته اند: «مرجع آن، قرآن کريم است. مى فرمايد: قرآن، نبأ عظيم است، که مردم از آن اعراض مى کنند». و اين وجه، با سياق آيات سابق هم سازگارتر است. چون سياق همه آن ها با قرآن ارتباط داشت. و نيز با آيه بعدى هم که مى فرمايد: «مَا کَانَ لِى مِن عِلمٍ بِالمَلَأ الأعلى إذ يَختَصِمُون»، سازگارتر است. و معناى آيه مورد بحث و آيه بعدى، اين مى شود که: من از پيش خود، هيچ علمى به ملأ اعلى و تخاصم آنان نداشتم، تا آنکه قرآن، اين نبأ عظيم، مرا خبردار کرد. بعضى ديگر گفته اند: مرجع «هُوَ»، قيامت است. ولى اين وجه، از همه بعيدتر است. «مَا کانَ لىَ مِنْ عِلْمِ بِالْمَلا الاَعْلى إِذْ يخْتَصِمُونَ»: منظور از «مَلَأ أعلى»، جماعتى از ملائکه است. و گويا مراد از مخاصمۀ آنان، همان مطلبى باشد که آيه «إذ قَالَ رَبُّکَ لِلمَلَائِکة إنّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَة» - تا آخر آيات - آن را که در اوايل سوره «بقره» گذشت، حکايت مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۱ و گويا مى خواهد بفرمايد: من هيچ اطلاعى از مخاصمه ملائکه نداشتم، تا آن که خداى تعالى، آن را در کتابش به من وحى کرد. پس من همانا منذرى هستم که تابع وحى خداى تعالى مى باشم. «إِن يُوحَى إِلىَّ إِلّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُّبِينٌ»: اين آيه، تأکيد جملۀ «إنّما أنا مُنذِر» است، و به منزلۀ تعليلى است براى جمله «مَا کَانَ لِى مِن عِلمٍ بِالمَلَأ الأعلى»، و معنايش اين است که: من هرگز علمى نداشتم و نمى توانستم داشته باشم. چون علم من از جانب خودم نيست، بلکه هرچه هست، به وسيله وحى است، و چيزى به من وحى نمى شود، مگر آنچه که مربوط به انذار باشد. «إِذْ قَالَ رَبُّک لِلْمَلَائکَةِ إِنّى خَالِقُ بَشراً مِّن طِينٍ»: آنچه از سياق بر مى آيد، اين است که: آيه مورد بحث و مابعد آن، تتمۀ کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» که مى فرمود: «إنّمَا أنَا مُنذِر...» نمى باشد. و شاهد بر آن، کلمۀ «رَبُّکَ: پروردگارت» مى باشد. ناگزير بايد گفت: اين دو آيه، کلام خداى تعالى است که به زمان مخاصمه ملائکه اشاره مى کند. و ظرف «إذ»، متعلق به همان چيزى است که ظرف در جملۀ «إذ يَختَصِمُون»، متعلق به آن بود، و يا متعلق به محذوف است، و تقدير آن، «أُذکُر إذ قَالَ رَبُّکَ لِلمَلَائِکَة...» مى باشد. چون جملۀ «إنّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَة» که خطاب خدا به ملائکه است، و جملۀ «إنّى خَالِقٌ بَشَراً مِن طِين»، که آن نيز خطاب خدا به ملائکه است، دو جملۀ متقارن هستند که در يک زمان و يک ظرف واقع شده اند. بنابراين، برگشت معناى «إذ قَالَ رَبُّکَ...»، نظير اين مى شود که بگوييم: ياد بياوريد آن وقتى که پروردگارت چنين و چنان گفت و آن، همان وقتى بود که ملائکه، مخاصمه مى کردند. بعضى از مفسران، جملۀ «إذ قَالَ رَبُّکَ...» را تفسير جملۀ «إذ يَختَصِمُون» دانسته، و بعد از آن که منظور از «اختصام» را، تقاول و سؤال و جواب گرفته اند، آن را عبارت دانسته اند از مجموع کلام خدا به ايشان، در جملۀ «إنّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَة»، و کلام ملائکه در جملۀ «أتَجعَلُ...» و باز کلام خدا به آدم و کلام آدم به ملائکه، و کلام خدا به ايشان، در جملۀ «إنّى خَالِقٌ بَشَراً» و کلام ابليس با خداى تعالى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۲ و سپس گفته بنابر اين که منظور از «اختصام»، مخاصمه و گفتگوى ملائکه در بين خودشان باشد، نه بين ايشان و خداى سبحان، در اين صورت، خبر دادن خدا از اين که «إنّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَة» و نيز از اين که «إنّى خَالِقٌ بَشَراً...»، حتما به توسط فرشته اى از فرشتگان صورت گرفته است. و همچنين، خطاب خدا به آدم و ابليس، به توسط فرشته مزبور بوده است و در نتيجه، گفتار ملائکه به پروردگارشان، که گفتند: «أتَجعَلُ فِيهَا مَن يُفسِدُ فِيهَا...»، و ساير گفتارهاى ايشان، کلامى بوده از ايشان به آن فرشتۀ واسطه. آن وقت اختصام و مخاصمه در بين خود ملائکه درست مى شود. وليکن خواننده عزيز، خودش متوجه هست که هيچ يک از اين مقدمات که اين مفسّر براى اخذ نتيجه اى که منظور داشت ذکر کرد، از سياق آيات استفاده نمى شود. وجه نامگذاری انسان به «بشر»، و بيان مبدأ آفرینش انسان «إنّى خَالِقٌ بَشَراً مِن طِين» - کلمه «بَشَر»، به معناى انسان است. راغب مى گويد: «بشره»، به معناى ظاهر پوست، و «أدمه»، به معناى باطن آن است که به گوشت چسبيده. چون عموم اهل ادب، اين طور معنا کرده اند. آنگاه مى گويد: و اگر از انسان به کلمه «بَشَر» تعبير کرده، به اعتبار اين است که در بين همه جانداران، تنها آدمى است که پر و کرک و مو و پشم، ظاهر بدنش را نپوشانده. به خلاف ساير حيوانات، که يا پشم بشرۀ آن ها را پوشانده و يا کرک. و سپس مى گويد: کلمه «بَشَر»، هم در مفرد استعمال مى شود، و هم در جمع، ولى در دو نفر به صيغه تثنيه در مى آيد. مانند آيه «أنُؤمِنُ لِبَشَرَين». و در قرآن کريم، هر جا از انسان به «بَشَر» تعبير شده، منظور همان جثه و هيکل و ظاهر بدن اوست. و در آيه شريفه مورد بحث، مبدأ خلقت آدمى، گِل معرفى شده، و در سوره «روم»، مبدأ خلقتش، خاک و در سوره «حجر»، صلصالى از حمأ مسنون، و در سوره «رحمان»، صلصالى چون فخّار (سفال) آمده. و اين اختلاف در تعبير، اشکالى به وجود نمى آورد. براى اين که همان مبدأ واحد، احوال مختلفى به خود گرفته، و در هر جاى از قرآن کريم، نام يکى از آن احوال را نام برده است. «فَإِذَا سوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ»: «تسويه انسان»، به معناى تعديل اعضاى اوست، به اين که اعضاى بدنى او را با يکديگر ترکيب و تکميل کند، تا به صورت انسانى تمام عيار در آيد. و «دميدن روح در آن»، عبارت است از اين که او را موجودى زنده قرار دهد، و اگر روح دميده شده در انسان را به خود خداى تعالى نسبت داده و فرموده: «از روح خودم در آن دميدم»، به منظور شرافت دادن به آن روح است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۳ و جملۀ «فَقَعَوا»، امر و از ماده «وقوع» است، و اين امر، نتيجه و فرع تسويه و نفخ روح واقع شده. مى فرمايد: حال که از روح خودم در آن دميدم، شما ملائکه بر او سجده کنيد. «فَسَجَدَ الْمَلَائکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ»: دلالت اين جمله بر اين که تمامى فرشتگان براى آدم سجده کردند و احدى از آن تخلف نکرده، روشن است. «إِلّا إِبْلِيسَ استَکْبرَ وَ کانَ مِنَ الْکَافِرِينَ»: يعنى: ابليس تکبر کرد و از سجده براى او دريغ ورزيد، و او از سابق بر اين، کافر بود. و اين که ابليس قبل از اين صحنه کافر بوده، از آيه شريفه «لَم أکُن لِأسجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقتَهُ مِن صَلصَالٍ مِن حَمَإ مَسنُون» هم، به خوبى استفاده مى شود. «قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَک أَن تَسجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ أَستَکْبرْتَ أَمْ کُنتَ مِنَ الْعَالِينَ»: اين که در اين آيه، خلقت بشر را به دست خود نسبت داده، و فرموده: «چه مانعت شد از اين که براى چيزى سجده کنى که من، آن را با دست هاى خود آفريدم»، به اين منظور بوده که براى آن شرافتى اثبات نموده، بفرمايد: هر چيز را به خاطر چيز ديگر آفريدم، ولى آدم را به خاطر خودم. همچنان که جملۀ «وَ نَفَختُ فِيهِ مِن رُوحِى: و از روح خود در او دميدم» نيز، اين اختصاص را مى رساند. و اگر کلمۀ «يد» را تثنيه آورد، و فرمود: «يَدَىَّ: دو دستم»، با اين که مى توانست مفرد بياورد، براى اين است که به کنايه بفهماند: در خلقت او، اهتمام تام داشتم. چون ما انسان ها هم، در عملى هر دو دست خود را به کار مى بنديم، که نسبت به آن، اهتمام بيشترى داشته باشيم. پس جملۀ «خَلَقتُ بِيَدَىَّ»، نظير جمله «مِمّا عَمِلَت أيدِينَا» است. ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد از کلمۀ «يد»، قدرت است، و تثنيه آوردن آن، تنها تأکيد را مى رساند. مانند آيه «ثُمّ ارجِعِ البَصَرَ کَرّتَين». روايتى هم بر طبق اين تفسير، وارد شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۴ بعضى ديگر گفته اند: مراد از «دو دست»، نعمت هاى دنيا و آخرت است. ممکن هم هست بگوييم: منظور از آن، يکى مبدأ پيدايش بدن و يکى ديگر، مبدأ پيدايش روح است. و يا يکى صورت آدمى، و ديگر معناى اوست. و يا يکى صفات جلال خدا، و ديگرى صفات جمال اوست. وليکن همه اين ها، معانى هستند که از ناحيه لفظ آيه، هيچ دلالتى بر هيچ يک از آن ها نيست. استکبار شیطان، از سجده بر آدم و جملۀ «استَکبَرتَ أم کُنتَ مِنَ العَالِين»، استفهامى است توبيخى. معنايش اين است که: آيا سجده نکردنت از اين بابت است که عارت مى شد، و خود را از اين کار، بزرگتر مى دانستى؟ و يا اين که به راستى شأن تو، اجلّ از اين عمل بود. و تو از کسانى بودى که قدر و منزلتشان بالاتر از آن است که مأمور به سجده بر آدم شوند؟ و از همين جا، بعضى از مفسران استفاده کرده اند که: معلوم مى شود خداى تعالى، مخلوقاتى عالى دارد که مقامشان، اجلّ از آن است که براى آدم سجده کنند. بندگانى هستند مستغرق در توجه به سوى پروردگارشان، و هيچ چيزى را به جز او درک نمى کنند. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «عُلُوّ» هم، همان استکبار است، همچنان که در آيه «وَ إنّ فِرعَونَ لَعَالٍ فِى الأرض»، به همين معنا است. و اگر بگويى: معنا ندارد که بگوييم آيا تو استکبار کردى و يا از مستکبران بودى؟ مى گوييم: هيچ عيبى ندارد. چون اولى، راجع به زمان سجده است و دومى، راجع به ماقبل آن، و معنايش اين است که: «آيا از اين که امر به سجده ات کرديم، دچار استکبار شدى، و يا آن که از قبل، مستکبر بودى»؟ ليکن اين وجه صحيح نيست. چون با مقتضاى مقام نمى سازد. مقتضاى مقام، اين است که ابليس را داراى استکبار معرفى کند، نه اين که زمان استکبار او را معين کند، که قديمى است و يا تازه. بعضى ديگر گفته اند: مراد از کلمۀ «عَالِين»، ملائکه آسمان است. چون آن ملائکه که مأمور به سجده براى آدم شدند، ملائکه زمين بودند. اين هم صحيح نيست، براى اين که آيه، عموميت دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۵ دلیل سجده نکردن ابلیس: انکار مالکیت مطلقۀ خداوند «قَالَ أَنَا خَيرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنى مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِينٍ»: اين پاسخى است، که ابليس از پرسش خدا داده و علت سجده نکردن خود را بيان مى کند، و آن، اين است که: من شرافت ذاتى دارم. چون مرا از آتش خلق کرده اى، و آدم مخلوقى است از گِل. و در اين پاسخ، اشاره اى است به اين که از نظر ابليس، اوامر الهى وقتى لازم الاطاعه است که حق باشد، نه اين که ذات اوامر او، لازم الاطاعة باشد، و چون امرش به سجده کردن حق نبوده، اطاعتش واجب نيست. و برگشت اين حرف، به اين است که: ابليس، اطلاق مالکيت خدا و حکمت او را قبول نداشته، و اين، همان اصل و ريشه اى است که تمامى گناهان و عصيان ها، از آن سرچشمه مى گيرد. چون معصيت وقتى سر مى زند که صاحبش، از حکم عبوديت خداى تعالى و مملوکيت خودش براى او، خارج شود و از اين که ترک معصيت بهتر از ارتکاب آن است، اعراض کند و اين، همان انکار مالکيت مطلقۀ خدا، و نيز انکار حکمت او است. «قَالَ فَاخْرُجْ مِنهَا فَإِنَّک رَجِيمٌ * وَ إِنَّ عَلَيْک لَعْنَتى إِلى يَوْمِ الدِّينِ»: کلمه «رجيم»، از ماده «رجم»، به معناى طرد شده است. و کلمۀ «يَومَ الدّين»، به معناى روز جزاست. در اين آيه فرموده: «وَ إنّ عَلَيکَ لَعنَتِى»، و در سوره «حجر» فرموده: «وَ إنّ عَلَيکَ اللّعنَةُ». بعضى از مفسران، در وجه اين اختلاف تعبير گفته اند: اگر «لام» در «اللّعنَة»، براى عهد باشد، ديگر فرقى بين اين دو تعبير نيست. براى اين که در اولى فرموده: «بر تو باد لعنت من»، و در دومى فرموده: «بر تو باد همان لعنت». و اما اگر «لام» در آن، براى جنس باشد، باز هم فرقى نخواهد داشت. براى اين که در اولى فرموده: «بر تو باد لعنت من»، و در دومى فرموده: «بر تو باد همۀ لعنت ها». و معلوم است که لعنت غير خدا از قبيل ملائکه و مردم، معنايش دورى از رحمت خداست. اگر اين لعنت، بدون اذن خدا باشد که هيچ اثرى ندارد، و اگر به اذن خدا باشد، نتيجه اش دورى ابليس از رحمت خدا مى شود، و اين هم، همان لعنت خود خدا خواهد بود. «قَالَ رَبّ فَأَنظِرْنى إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ... إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ»: از ظاهر اين که ابليس انتهاى مهلت را «روز مبعوث شدن» انسان ها معين کرد و خداى تعالى، انتهاى آن را تا «روز وقت معلوم» مقرر داشت، بر مى آيد که اجابت خواستۀ ابليس، با خواسته اش اختلاف دارد، و عين خواسته اش اجابت نشده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۶ پس ناگزير معلوم مى شود: آن روز، يعنى روز «وقت معلوم»، آخرين روزى است که بشر به تسويلات ابليس، نافرمانى خدا مى کند و آن، قبل از روز قيامت و بعث است. و ظاهرا مراد از روز، روز معمولى نيست، بلکه مراد ظرف است، و در نتيجه، اضافه شدن کلمۀ «يَوم» به کلمۀ «وقت»، اضافه تأکيدى است. چون گفتيم که خود «يَوم» هم، به معناى وقت و ظرف است. «قَالَ فَبِعِزَّتِک لاُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلََصِينَ»: حرف «باء» در «بِعِزَّتِکَ»، براى سوگند است. ابليس به عزّت خدا سوگند ياد مى کند که به طور حتم، تمامى ابناى بشر را اغوا مى کند، آنگاه «مُخلَصين» را استثنا مى نمايد. و «مُخلَصِين»، عبارتند از: کسانى که خداى تعالى، آنان را براى خود خالص کرده، و ديگر هيچ کس در آنان نصيبى ندارد. در نتيجه، ابليس هم در آنان نصيبى ندارد. «قَالَ فَالحَْقُّ وَ الحَْقَّ أَقُولُ لاَمْلاَنَّ جَهَنَّمَ مِنک وَ مِمَّن تَبِعَک مِنهُمْ أَجْمَعِينَ»: اين آيه، پاسخى است از خداى سبحان، به ابليس که مشتمل است بر قضايى که خدا عليه ابليس و پيروانش رانده، که به زودى همه را داخل آتش خواهد کرد. پس کلمۀ «فَالحَقّ»، مبتدایى است که خبرش حذف شده، و يا خبرى است که مبتدايش حذف شده است. و کلمۀ «فاء» که در اول آن است، براى ترتيب و قرار دادن جملۀ مابعد است بعد از جملۀ ماقبل. و مراد از «حق»، چيزى است که مقابل باطل است، به شهادت اين که دوباره اين کلمه را اعاده مى کند، و با الف و لام هم اعاده مى کند. و چون به طور قطع مى دانيم منظور از «حق دومى»، چيزى است که مقابل باطل است؛ پس مراد از اولى هم، همان خواهد بود. و تقدير آيه چنين است: «فَالحَقُّ أقُسِمُ بِهِ لَأملَئَنّ جَهَنّمَ مِنکَ...». اين، در صورتى است که خبر حق را محذوف بدانيم، و اگر خود آن را خبر و مبتدايش را محذوف بدانيم، تقديرش چنين مى شود: «فَقَولِى حَقٌّ...». و جملۀ «وَ الحَقُّ أقُولُ»، جمله اى است معترضه که در وسط کلام اضافه شده، تا بفهماند که اين قضاء حتمى است. و نيز، پندار ابليس را رد کند که پنداشته بود «أنَا خَيرٌ مِنهُ: من از او بهترم». چون از اين گفتار بر مى آيد که او، امر خدا را که فرموده بود: «براى آدم سجده کن»، غير حق مى دانسته. و از اين که در اين جمله معترضه، «حق» را مقدم بر «أقُولُ» آورده و نيز کلمۀ «حق» را با الف و لام آورده، حصر فهميده مى شود. و معنايش اين است که: من به غير حق، چيزى نمى گويم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۷ و جملۀ «لَأملَئَنّ جَهَنّمَ مِنکَ وَ مِمّن تَبِعَکَ مِنهُم أجمَعِين»، متن آن قضايى است که خدا به آن حکم کرده، و گويا مراد از کلمۀ «مِنکَ»، جنس شيطان ها باشد. و در نتيجه، هم شامل ابليس مى شود، و هم ذرّيه و قبيلۀ او. و کلمۀ «مِنهُم» به «مَن تَبِعَکَ» مربوط است، و معنايش اين است که: از ذرّيه آدم، هر کس از تو پيروى کند، او نيز جهنمى است. و ما، در سابق در نظاير اين آيه، از قبيل سوره «حجر»، و در همين قصه از سوره «بقره» و «اعراف» و «إسراء»، بحث مفصلى راجع به اين قصه نموديم، بدان جا مراجعه شود. «قُلْ مَا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مَا أَنَا مِنَ المُْتَکلِّفِينَ»: در اين آيه، به مطلبى که در اول سوره و نيز در خلال آيات سوره گذشت، رجوع شده، و آن، اين بود که: قرآن کريم، ذکر است و پيامبر اسلام، به جز انذار، هيچ منصب ديگرى ندارد. و نيز رد آن تهمتى است که در اين کلام خود زدند: «امشُوا وَ اصبِرُوا عَلَى آلِهَتِکُم إنّ هَذَا لَشَئٌ يُرَادُ». پس در جملۀ «مَا أسئَلُکُم عَلَيه مِن أجر»، اجر دنيوى از مال و رياست و جاه را از خود نفى مى کند. و در جملۀ «وَ مَا أنَا مِنَ المُتَکَلِّفِين»، خود را از تصنّع و خودآرايى به چيزى که آن را ندارد، برى مى سازد. قرآن، ذکرى است جهانى و اخبار آن، اختصاص به زمان معين ندارد «إِنْ هُوَ إِلّا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِينَ»: يعنى: قرآن، ذکرى است جهانى و براى همۀ جهانيان و براى جماعت هاى مختلف و نژادها و امت هاى گوناگون. و خلاصه، ذکرى است که اختصاص به قومى خاص ندارد، تا کسى در برابر تلاوتش از آن قوم، مزدى طلب کند و يا در برابر تعليمش، پاداشى بخواهد، بلکه اين ذکر، براى همۀ عالَم است. «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينِ»: يعنى: به زودى و پس از گذشت زمان، خبر پيشگويی هاى قرآن از وعد و وعيدش و غلبه اش بر همه اديان و امثال آن، به گوشتان مى رسد. بعضى از مفسران گفته اند: منظور از «بَعدَ حِين»، روز قيامت است. بعضى ديگر گفته اند: روز مرگ هر کسى است. و بعضى ديگر، آن را روز «جنگ بدر» دانسته اند. بعيد نيست کسى بگويد: خبرهاى قرآن مختلف است، و اختصاص به يک روز معين ندارد، تا آن روز را مراد بداند، بلکه مراد از «بَعدَ حِين»، مطلق است. پس براى يک يک از اقسام خبرهاى قرآن، حينى و زمانى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۸ بحث روايتى قمى در تفسيرش، به سند خود، از اسماعيل جُعفى، از امام باقر «عليه السلام»، حديثى درباره معراج از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل کرده که در آن آمده: خداى تعالى فرمود: اى محمّد! گفتم: لبيک پروردگار من. فرمود: هيچ ميدانى «مَلَأ أعلى»، در چه چيز مخاصمه مى کردند؟ عرضه داشتم: منزّهى تو اى خدا، من هيچ چيز زائد بر آنچه تو يادم داده اى، نمى دانم. آنگاه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: پس خداى سبحان، دست خود را - يعنى دست قدرت خود را - بين دو سينه ام نهاد. و من برودت و خنکى آن را در بين دو شانه ام، احساس کردم. آنگاه فرمود: از آن به بعد، هرچه از گذشته و آينده از من پرسيد، جوابش را دانا بودم. پس مجددا از من پرسيد: اى محمّد! «مَلَأ أعلى» در چه چيز مخاصمه کردند؟ عرضه داشتم: در سه چيز: اول در آنچه که کفّاره گناهان مى شود. دوم در آنچه درجات آدمى را بالا مى برد. سوم در آنچه حسنات شمرده مى شود... و در مجمع البيان آمده که ابن عباس، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که فرمود: پروردگارم به من فرمود: هيچ مى دانى که «مَلَأ أعلى»، در چه چيز مخاصمه کردند؟ عرضه داشتم: نه. فرمود: مخاصمۀ آن ها در کفارات و درجات بود. اما کفّارات، سه چيز است: يکى: وضوى کامل گرفتن در شب هاى سرد. دوم: قدم ها را، يکى پس از ديگرى برداشتن به سوى جماعت ها. سوم: انتظار رسيدن وقت نماز بعدى، بعد از هر نماز. و اما درجات، آن نيز سه چيز است: اول: به صداى بلند و واضح سلام کردن. دوم: اطعام طعام. و سوم: نماز خواندن در تاريکى شب که همه در خوابند. مؤلف: اين روايت را، صدوق هم در خصال، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل کرده، ولى آنچه در اين جا تفسير «کفّارات» قرار گرفته، در روايت او تفسير «درجات» واقع شده و به عکس، آنچه در اين جا، تفسير «درجات» قرار گرفته، در آن روايت، تفسير «کفّارات» واقع شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴۹ و در الدر المنثور هم، حديث مجمع البيان را به طرق بسيارى، از عده اى از صحابه، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده، که البته در مضامين آن ها اختلاف مختصرى هست. به هر حال سياق آيه، با مضمون هيچ يک از اين روايات تطبيق نمى کند، و هيچ دليلى نداريم که دلالت کند بر اين که اين روايات، تفسير آيه هستند، و ممکن است مخاصمه مزبور در اين روايات، غير از مخاصمه اى باشد که آيه شريفه از آن خبر مى دهد. و در نهج البلاغه آمده که امام اميرالمؤمنين فرمود: حمد آن خدايى را سزد که عزّت و کبرياء جامۀ اوست، و آن دو را به شخص خود اختصاص داد، و نه به مخلوقاتش، و نيز آن دو را قرقگاه خويش کرد و بر غير از خودش حرام کرد. و آن دو را از بين ساير اوصاف براى جلال خود انتخاب نمود، و لعنت را براى هر کسى که بخواهد خود را در آن دو شريک خدا کند، قرار داد. آنگاه با همين عزّت و کبرياى خود، ملائکه مقرّب خود را بيازمود، تا مشخص کند کداميک، متواضع و کداميک مستکبرند؟ لذا با اين که او عالِم به سويداى دل ها و نهان هاى غيب هاست، مع ذلک فرمود: من بشرى از گِل خواهم آفريد. پس همين که خلقتش را به کمال و تمام رساندم و از روح خود در او دميدم، همه برايش به سجده بيفتيد. پس ملائکه، همه و همه، به سجده افتادند، مگر ابليس که غيرتش مانع شد و به خلقت خود که از آتش بود، بر او افتخار نمود، و به اصل و ريشه اش، بر او تعصّب کرد. حال ببينيد که خداى متعال، اين دشمن خود را که پيشواى متعصّبين و سلف مستکبرين است، و همين ابليس را که اساس عصبيت را پى ريزى کرد، و با خدا در رداى جبروتی اش، هماوردى نمود، و در لباس تعزّزش، ‍ هماهنگى کرده، زىّ تذلل و جامۀ عبوديت را کنار گذاشت، چگونه به جرم تکبرش، خوار و کوچک کرد، و به جرم بلند پروازى اش، بى مقدار ساخت. او را در دنيا طرد کرد و در آخرت هم، آتش افروخته نصيبش ‍ ساخت... و در کتاب عيون، به سند خود، از محمد بن عبيده روايت آورده که گفت: از حضرت رضا «عليه السلام»، معناى آيه «مَا مَنَعَکَ أن تَسجُدَ لِمَا خَلَقتُ بِيَدَىّ» را - که خطاب به ابليس است - پرسيدم. فرمود: منظور از کلمۀ «يَدَىّ»، قدرت و قوّت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۰ مؤلف: نظير اين روايت را، صدوق در کتاب توحيد، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده. و در اين قصه، روايات ديگرى نيز هست، که ما آن ها را در ذيل اين قصه، در سوره «بقره» و «اعراف» و «حجر» و «إسراء» آورده ايم، بدان جا مراجعه شود. و از کتاب جوامع الجامع، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت شده، که فرمود: براى متکلّف (کسى که چيزى را براى خود قائل است، که اهل آن نيست)، سه علامت است: اول آن که با مافوق خود در مى افتد. دوم اين که به کارهايى اقدام مى کند و آرزوهايى در سر مى پروراند، که هرگز به آن ها نمى رسد. و سوم اين که چيزهايى مى گويد، که علمى بدان ندارد. مؤلف: نظير اين روايت را، مرحوم صدوق، در کتاب خصال، از امام صادق «عليه السلام»، از لقمان نقل کرده که در ضمن وصيت هايش به فرزندش فرموده است. و نيز از طرق اهل سنت، نظير آن نقل شده. و در بعضى از اين روايات، به جاى «يُنَازِعُ مَن فَوقَهُ: با مافوق خود در مى افتد»، عبارت «يُنَازِلُ مَن فَوقَهُ: با مافوق خود هماوردى مى کند» آمده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۱ «سوره زمر» آيات ۱ - ۱۰ سوره زمر * سوره «زمر»، در مکّه نازل شده و هفتاد و پنج آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * تَنزِيلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الحَْکِيمِ(۱) إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْک الْکتَاب بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مخْلِصاً لَّهُ الدِّينَ(۲) أَلا للَّهِ الدِّينُ الخَْالِص وَ الَّذِينَ اتخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرِّبُونَا إِلى اللَّهِ زُلْفَى إِنَّ اللَّهَ يحْکُمُ بَيْنَهُمْ فى مَا هُمْ فِيهِ يخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى مَنْ هُوَ کَاذِبٌ کفَّارٌ(۳) لَّوْ أَرَادَ اللَّهُ أَن يَتَّخِذَ وَلَداً لاصطفَى مِمَّا يخْلُقُ مَا يَشاءُ سبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَحِدُ الْقَهَّارُ(۴) خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض بِالْحَقِّ يُکَوِّرُ الَّيْلَ عَلى النهَارِ وَ يُکَوِّرُ النَّهَارَ عَلى الَّيْلِ وَ سخَّرَ الشمْس وَ الْقَمَرَ کلُّ يجْرِى لاَجَلٍ مُّسمًّى أَلا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ(۵) خَلَقَکم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنهَا زَوْجَهَا وَ أَنزَلَ لَکم مِّنَ الاَنْعَامِ ثَمَنِيَةَ أَزْوَاجٍ يخْلُقُکُمْ فى بُطونِ أُمَّهَاتِکمْ خَلْقاً مِّن بَعْدِ خَلْقٍ فى ظلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْک لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنى تُصرَفُونَ(۶) إِن تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنىُّ عَنکُمْ وَ لا يَرْضى لِعِبَادِهِ الْکُفْرَ وَ إِن تَشکُرُوا يَرْضهُ لَکُمْ وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثمَّ إِلى رَبِّکم مَّرْجِعُکمْ فَيُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصدُورِ(۷) وَ إِذَا مَس الانسانَ ضرُّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ ثمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِّنْهُ نَسىَ مَا کانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ مِن قَبْلُ وَ جَعَلَ للَّهِ أَندَاداً لِّيُضِلَّ عَن سبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِک قَلِيلاً إِنَّک مِنْ أَصحَابِ النَّارِ(۸) أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ ءَانَاءَ الَّيْلِ ساجِداً وَ قَائماً يحْذَرُ الاَخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَستَوِى الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَکَّرُ أُولُوا الاَلْبَابِ(۹) قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِينَ أَحْسنُوا فى هَذِهِ الدُّنْيَا حَسنَةٌ وَ أَرْض اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفى الصابرُونَ أَجْرَهُم بِغَيرِ حِسابٍ(۱۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۲ «ترجمه آيات» به نام خداوند بخشنده مهربان. اين کتابى است که از ناحيه خداى عزيز و حکيم نازل شده (۱). ما کتاب را به حق بر تو نازل کرديم، پس خدا را عبادت کن، در حالى که دين را خالص براى او بدانى(۲). آگاه باش که دين خالص، تنها براى خداست و کسانى هم که به جاى خدا اوليايى مى گيرند، منطقشان اين است که ما آن ها را بدين منظور مى پرستيم، که قدمى به سوى خدا نزديکمان کنند. به درستى که خدا در بين آنان در خصوص آنچه مورد اختلافشان است، حکم مى کند. به درستى خدا کسى را که دروغگو و کفران پيشه است، هدايت نمى کند (۳). اگر خدا بخواهد فرزند بگيرد، از بين آنچه خلق کرده، هرچه را بخواهد انتخاب مى کند، اما او منزه است. او، خداى واحد قهّار است (۴). آسمان ها و زمين را به حق آفريد، و داخل مى کند شب را بر روز، و داخل مى کند روز را بر شب، و آفتاب و ماه را آن چنان مسخر کرده، که هر يک براى مدتى معين در جريان اند. آگاه باش که او، عزيز و آمرزنده است(۵). شما را از يک انسان آفريد و آنگاه همسر آن انسان را هم، از جنس خود او قرار داد، و براى شما از چارپايان، هشت جفت نازل کرد. شما و چارپايان را در شکم مادران، نسلا بعد نسل مى آفريند، آن هم در ظلمت هاى سه گانه. اين خداست پروردگار شما، که مُلک از آنِ اوست. جز او هيچ معبودى نيست، پس ديگر به کجا منحرف مى شويد (۶). اگر کفر بورزيد، خدا بى نياز از شماست و او، کفر را براى بندگان خود نمى پسندد. و اگر شکر بگزاريد، همان را برايتان مى پسندد و هيچ گناهکارى، وزر گناه ديگرى را به دوش نمى کشد، و در آخر به سوى پروردگارتان، بازگشتتان است و او، شما را به آنچه مى کرده ايد، خبر مى دهد، که او داناى به اسرار سينه هاست (۷). و چون ناملايمى به انسان برسد، پروردگار خود را همى خواند، در حالى که به سوى او برگشته باشد و چون نعمتى از خود به وى دهد، باز همان دعا و زارى قبلى خود را فراموش مى کند، و براى خدا شرکایى مى گيرد تا مردم را از راه خدا گمراه کند. به او بگو سرگرم کفر خود باش و به اين بهره اندک دلخوش باش، که تو از اهل آتشى (۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۳ آيا کسى که در اوقات شب، در حال سجده و ايستاده به عبادت مشغول است و از آخرت مى ترسد و اميدوار رحمت پروردگار خويش است، مانند از خدا بی خبران است؟ بگو آيا آن ها که مى دانند و آن ها که نمى دانند، يکسان اند؟ هرگز، ولى تنها کسانى متذکر مى شوند، که داراى خرد باشند (۹). بگو اى بندگان من که ايمان آورده و از پروردگارتان مى ترسيد، آن هايى که در اين دنيا نيکى مى کنند، پاداشى نيک دارند و زمين خدا هم گشاده است، کسانى که خويشتندار باشند، اجرشان را بدون حساب و به طور کامل درخواهند يافت (۱۰). رده:تفسیر المیزان