تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (71) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (72) فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (73) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِينَ (74) قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (75)
قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (76) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِيمٌ (77) وَ إِنَّ عَلَيْکَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (78) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (79) قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (80)
إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (81) قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (82) إِلاَّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (83)
ترجمه
هنگاميکه گفت پروردگارت بفرشتگان همانا من آفريننده‌ام انسانى را از گل
پس چون با تناسب بپايان رساندم پيکر او را و دميدم در او از روح خود پس درافتيد مر او را سجده‌کنان
پس سجده کردند فرشتگان تماميشان همگى
مگر ابليس که سرکشى نمود و بود از کافران
گفت اى ابليس چه بازداشت تو را که سجده کنى مر آنرا که آفريدم بدو دست خود آيا تکبر کردى يا بودى از بلند مرتبگان
گفت من بهترم از او آفريدى مرا از آتش و آفريدى او را از گل
گفت پس بيرون رو از آن همانا توئى رانده شده
و همانا بر تو است لعنت من تا روز جزا
گفت پروردگارا پس مهلت ده مرا تا روز که برانگيخته ميشوند
گفت پس همانا توئى از مهلت داده‌شدگان
تا روز آن وقت دانسته شده
گفت پس قسم بعزت تو هر آينه گمراه ميکنم آنها را همگى
مگر بندگان تو از آنها که خالص شدگانند.
تفسير
خداوند شمه‌اى از احوال اهل عالم اعلى را که در آيات سابقه اشاره بآن شده بود براى پيغمبر خود بيان فرموده تا مردم متوجّه شوند بمفاسد صفت تکبّر و تخلّف از فرمان حق از قبيل آنکه وقتى خداوند بملائکه فرمود من ميخواهم انسانى از گل خلق نمايم پس چون کالبد او را با تناسب اجزاء و صورت باتمام رساندم و دميدم در آن بافاضه از عالم قدس روان پاکى را که براى شرافت آن اضافه بخود نمودم و روح خود خواندم پس سجده کنيد براى عبادت من و شکر نعمت و تجليل و تعظيم او در برابرش چون او حامل انوار محمدى صلى اللّه عليه و آله است و اطاعت او واجب است چنانچه در سوره بقره ذيل آيه شريفه وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لآدم بيان شد پس ملائکه بتمامى سجده نمودند مگر ابليس که واقعا از جن بود ولى چون مدتها بود با ملائکه مشغول بعبادت خدا بود در ضمن آنها مأمور بسجود
جلد 4 صفحه 480
شد و بواسطه خبث ذات و صفت تکبّر از امر الهى تخلّف نمود و کفر باطنى او آشکار گشت و خداوند باو فرمود چه چيز مانع شد تو را که سجده نمائى در برابر موجوديکه خلق نمودم من او را بدو دست قدرت و قوّت خودم چنانچه در عيون و توحيد از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده و سؤال فرمود که آيا تکبّر بيجا نمودى با آنکه مستحق نبودى يا واقعا بلند مرتبه بودى و مستحق تفوّق و آنملعون جواب داد که من تفوّق ذاتى بر او دارم چون من از آتش خلق شدم که روشن و نورانى است و او از گل خلق شده که تاريک و ظلمانى است و منکر علم و حکمت خدا شد و شمه‌اى از اين مقال در اوائل سوره اعراف گذشت که اگر از جهت نورانيّت آدم عليه السّلام خبر داشت و آنکه قابل مقايسه با نورانيّت آتش نيست ميدانست برترى و فضل او را و خداوند او را از عالم اعلى مطرود و محروم از رحمت خود و هر خير و کرامت فرمود تا روز قيامت و او از خدا مهلت و عمر طولانى خواست تا آنروز و خداوند او را مهلت داد تا روز که وقت آن معلوم است بعلم الهى و ديگرى اطلاع از آن ندارد و او قسم ياد نمود بعزّت و جلال خدا که بوسوسه و مکر اغواء نمايد و فريب دهد تمام ذريّه آدم را مگر از آنها کسانيرا که خداوند خالص نموده است دلهاى ايشانرا براى محبّت خود بتوفيق طاعت و اجتناب از معصيت و شرح اين آيات و بيان وقت معلوم و ساير خصوصيّات در سوره حجر گذشته است.