تفسیر المیزان

رواياتى در ذيل داستان ايّوب «ع»، و ابتلائات او مؤلف: ابن عباس هم، قريب به اين مضمون را روايت کرده. و از وهب روايت شده که همسر ايّوب، دختر ميشا فرزند يوسف بوده. و اين روايت - به طورى که ملاحظه گرديد - ابتلاى ايّوب را به نحوى بيان کرد که مايه نفرت طبع هر کسى است، و البته روايات ديگرى هم مؤيد اين روايات هست، ولى از سوى ديگر، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» رواياتى رسيده، که اين معنا را با شديدترين لحن انکار مى کند و - إن شاء اللّه - آن روايات از نظر خواننده خواهد گذشت. و از خصال نقل شده که از قطان از سکرى، از جوهرى، از ابن عماره، از پدرش، از امام صادق، از پدرش «عليهما السلام» روايت کرده که فرمود: ايّوب «عليه السلام» هفت سال مبتلا شد، بدون اين که گناهى کرده باشد، چون انبيا به خاطر عصمت و طهارتى که دارند، گناه نمى کنند، و حتى به سوى گناه - هرچند صغيره باشد - متمايل نمى شوند. و نيز فرمود: هيچ يک از ابتلائات ايّوب «عليه السلام» عفونت پيدا نکرد، و بدبو نشد، و نيز صورتش زشت و زننده نگرديد، و حتى ذرّه اى خون و يا چرک از بدنش بيرون نيامد، و احدى از ديدن او تنفّر نيافت و از مشاهده اش وحشت نکرد، و هيچ جاى بدنش کرم نينداخت. چه، رفتار خداى عزّوجلّ درباره انبياء و اولياى مکرّمش که مورد ابتلايشان قرار مى دهد، اين چنين است. و اگر مردم از او دورى کردند، به خاطر بى پولى و ضعف ظاهرى او بود. چون مردم نسبت به مقامى که او نزد پروردگارش داشت، جاهل بودند، و نمى دانستند که خداى تعالى، او را تأييد کرده، و به زودى فرجى در کارش ايجاد مى کند. و لذا مى بينيم رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرموده: گرفتارترين مردم از جهت بلاء، انبياء و بعد از آنان، هر کسى است که مقامى نزديک تر به مقام انبياء داشته باشد. و اگر خداى تعالى، او را به بلايى عظيم گرفتار کرد، بلايى که با آن در نظر تمامى مردم خوار و بى مقدار گرديد، براى اين بود که مردم درباره اش دعوى ربوبيّت نکنند، و از مشاهدۀ نعمت هاى عظيمى که خدا به وى ارزانى داشته، او را خدا نخوانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۸ و نيز، براى اين بود که مردم از ديدن وضع او استدلال کنند بر اين که ثواب هاى خدايى، دو نوع است. چون خداوند بعضى را به خاطر استحقاقشان ثواب مى دهد، و بعضى ديگر را بدون استحقاق، به نعمت هايى اختصاص مى دهد. و نيز، از ديدن وضع او عبرت گرفته، ديگر هيچ ضعيف و فقير و مريضى را به خاطر ضعف و فقر و مرضش تحقير نکنند. چون ممکن است خدا فرجى در کار آنان داده، ضعيف را قوى، و فقير را توانگر، و مريض را بهبودى دهد. و نيز، بدانند که اين خداست که هر کس را بخواهد، مريض مى کند، هرچند که پيغمبرش باشد، و هر که را بخواهد، شفا مى دهد، به هر جور و به هر سببى که بخواهد. و نيز، همين صحنه را مايه عبرت کسانى قرار مى دهد، که باز مشيّتش به عبرتگيرى آنان تعلق گرفته باشد، همچنان که همين صحنه را مايه شقاوت کسى قرار مى دهد که خود خواسته باشد، و مايه سعادت کسى قرار مى دهد که خود اراه کرده باشد، و در عين حال، او در همه اين مشيّت ها، عادل در قضا، و حکم در افعالش است. و با بندگانش هيچ عملى نمى کند، مگر آن که صالح تر به حال آنان باشد، و بندگانش هر نيرو و قوتى که داشته باشند، از او دارند. و در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ وَهَبنَا لَهُ أهلَهُ وَ مِثلَهُم مَعَهُم...» آمده که: خداى تعالى، آن افرادى را هم که از اهل خانه ايّوب قبل از ايام بلاء مُرده بودند، به وى برگردانيد. و نيز، آن افرادى را که بعد از دوران بلاء مُرده بودند، همه را زنده کرد و با ايّوب زندگى کردند. و وقتى از ايّوب بعد از عافيت يافتنش پرسيدند: از انواع بلاها که بدان مبتلا شدى، کداميک بر تو شديدتر بود؟ فرمود: «شماتت دشمنان». و در تفسير مجمع البيان، در ذيل جمله «أنّى مَسّنِىَ الشّيطَانُ...» گفته: بعضى ها گفته اند دخالت شيطان در کار ايّوب، بدين قرار بود که: وقتى مرض او شدت يافت به طورى که مردم از او دورى کردند، شيطان در دل آنان وسوسه کرد که آن جناب را پليد پنداشته، و از او بدشان بيايد. و نيز، به دل هايشان انداخت که او را از شهر و از بين خود بيرون کنند، و حتى اجازه آن ندهند که همسرش که يگانه پرستار او بود، بر آنان درآيد، و ايّوب از اين بابت سخت متأذّى شد، به طورى که در مناجاتش هيچ شکوه اى از دردها که خدا بر او مسلط کرده بود، نکرد. بلکه تنها از شيطنت شيطان شکوه کرد، که او را از نظر مردم انداخت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۹ قتاده گفته: اين وضع ايّوب هفت سال ادامه داشت، و همين معنا از امام صادق «عليه السلام» هم، روايت شده. خبرى از «يَسَع» و «ذُوالکفل» خبرى از يَسَع و ذُوالکفل «عليهما السلام»: خداى سبحان، نام اين دو بزرگوار را در کلام مجيدش برده، و آن دو را، از انبياء شمرده، و بر آن دو ثنا خوانده، و آن ها را از «اخيار» معرفى فرموده، و ذُوالکفل را از «صابران» شمرده. در روايات هم، نامى از اين دو پيغمبر ديده مى شود. در بحار، از کتاب احتجاج، و کتاب توحيد، و کتاب عيون، در ضمن خبرى طولانى که حسن بن محمد نوفلى، آن را از حضرت رضا «عليه السلام» نقل کرده، آمده: آن جناب در ضمن احتجاج عليه جاثليق نصارى به اين جا رسيد که فرمود: «يَسَع»، همان کارهايى را مى کرد که عيسى «عليه السلام» مى کرد. يعنى او نيز روى آب راه مى رفت، و مُردگان را زنده مى کرد، و کور مادرزاد، و بيمار برصى را شفا مى داد، با اين تفاوت که امت او، قائل به خدايى او نشدند، و شما قائل به خدايى مسيح «عليه السلام» شديد... و از قصص الانبياء نقل شده که صدوق، از دقاق، از اسدى، از سهل، از عبدالعظيم حسنى «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: نامه اى به امام جواد «عليه السلام» نوشتم، و در آن، از ذُوالکفل پرسيدم که نامش چه بود؟ و آيا از مرسلين بود، يا خير؟ در جوابم نوشت: خداى عزّوجلّ، صد و بيست و چهار هزار پيغمبر فرستاد، که سيصد و سيزده نفر آنان، مُرسَل بودند، و ذُوالکفل، يکى از آن مرسلين است، که بعد از سليمان بن داوود مى زيست، و در ميان مردم، مانند داوود «عليه السلام» قضاوت مى کرد، و جز براى خداى عزّوجلّ خشم نکرد، و نام شريفش «عويديا» بود، و او، همان است که خداى عزّوجلّ، در کتاب عزيزش، نامش را برده و فرموده: «وَ اذکُر فِى الکِتَابِ إسمَاعِيلَ وَ اليَسَعَ وَ ذَا الکِفلِ کُلٌّ مِنَ الأخيَار». مؤلف: البته درباره ذُوالکفل و يَسَع، روايات متفرقه ديگرى درباره گوشه هايى از زندگى آن دو بزرگوار هست، که چون معتبر و قوى نبود و نمى شد بر آن ها اعتماد کرد، از ايرادش صرف نظر کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۰ آيات ۴۹ - ۶۴ سوره «ص» هَذَا ذِکْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسنََ مَئَابٍ(۴۹) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُّفَتَّحَةً لهَُّمُ الاَبْوَاب (۵۰) مُتَّکِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاکِهَةٍ کثِيرَةٍ وَ شرَابٍ(۵۱) وَ عِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطّرْفِ أَتْرَابٌ(۵۲) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الحِْسابِ(۵۳) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِن نَّفَادٍ(۵۴) هَذَا وَ إِنَّ لِلطاغِينَ لَشرَّ مَئَابٍ(۵۵) جَهَنَّمَ يَصلَوْنهَا فَبِئْس المِْهَادُ(۵۶) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَساقٌ(۵۷) وَ ءَاخَرُ مِن شکلِهِ أَزْوَاجٌ(۵۸) هَذَا فَوْجٌ مُّقْتَحِمٌ مَّعَکُمْ لا مَرْحَبَا بهِمْ إِنهُمْ صَالُوا النَّارِ(۵۹) قَالُوا بَلْ أَنتُمْ لا مَرْحَبَا بِکُمْ أَنتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْس الْقَرَارُ(۶۰) قَالُوا رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَاباً ضِعْفاً فى النَّارِ(۶۱) وَ قَالُوا مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالاً کُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ الاَشرَارِ(۶۲) أَتخَذْنَاهُمْ سِخْرِياًّ أَمْ زَاغَت عَنهُمُ الاَبْصارُ(۶۳) إِنَّ ذَلِک لحََقُّ تخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ(۶۴) «ترجمه آیات» اين داستان ها که از «أوّابين» آورديم، ثناى جميلى بود از ايشان، و مردم با تقوا، سرانجامى نيک دارند(۴۹). بهشت هايى دائمى، با درهاى گشوده و بدون مانع (۵۰). در حالى که در بهشت تکيه داده، ميوه هاى بسيار و نوشيدنى در اختيار دارند (۵۱). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۱ پرهيزکاران، همسرانى پرناز و کرشمه دارند (۵۲). اين همان پاداش هايى است که براى روز قيامت، وعده داده شده ايد (۵۳). اين همان رزق ما است، که فناپذير نيست (۵۴). اين بود آنچه مربوط به متقين است، و اما طاغيان، بدترين بازگشتگاهى دارند (۵۵). جهنمى که حرارتش را خواهند چشيد، و چه بد بسترى است جهنّم (۵۶). اين است که بايد آن را بچشند، آبى است داغ و چرکى است متعفن (۵۷). و اشباه ديگرى نظير آن (۵۸). اين فوج انبوه که با خود مى بينيد، پيروان شما پيشوايانند. در پاسخ مى گويند: مرحبا بر ايشان مباد، چون به طور قطع، داخل آتش خواهند شد (۵۹). پيروان در پاسخ گويند: بلکه مرحبا بر خودتان مباد، چون شما اين آتش را از پيش براى ما درست کرديد، که چه بد قرارگاهى است (۶۰). گفتند: پروردگارا! هر کس اين عذاب را از پيش براى ما درست کرد، عذابى دوچندان برايش در آتش بيفزاى(۶۱). و گفتند: چه مى شود ما را که نمى بينيم مردانى را که همواره از اشرارشان مى پنداشتيم؟ (۶۲) آيا آنان را به خطا مسخره گرفته بوديم، يا چشم هايمان به آنان نمى افتد؟ (۶۳) اين است به حقيقت، تخاصم اهل آتش (۶۴). «بیان آیات» اين آيات، فصل ديگرى است از کلام که در آن، سرانجام کار متقين و طاغيان را بيان نموده، متقين را بشارت داده، و کفار را انذار و تهديد مى کند. وصف حال «متقيان»، در بهشت «هَذَا ذِکْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسنَ مَئَابٍ»: کلمه «هذا»، اشاره است به داستان هايى که از «أوّابين»، از انبياى گرام نقل فرموده. و اين که مى فرمايد: «اين ذکر است»، مراد از «ذکر»، شرف و ثناى جميلى است که: از «أوّابين» کرده. و معناى جمله - به طورى که ديگران هم گفته اند - اين است که: اين داستان ها که آورديم، شرف و ذکر جميل و ثناى نيکى است براى «أوّابين» از انبياء. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۲ و خاطرات و ذکر خيرى است، که تا دنيا برقرار است، از ايشان مى ماند، همچنان که ثواب آخرت هم، برايشان آماده است، تا بازگشتگاه نيکى برايشان باشد. و بنابراين تفسير، مراد از «متقين»، يا فقط همان انبياى نامبرده شده هستند، و يا عموم اهل تقوا خواهد بود، که انبياء هم داخل آنان هستند. و در نتيجه، زمينه گفتار همان متقين هستند، و اگر در پنج آيه بعد، سخنى از طاغيان به ميان آورده، از باب استطراد مى باشد. ولى به نظر ما، اين طور نيست. چون از ظاهر آيه بر مى آيد که کلمۀ «هذا»، اشاره به قرآن باشد. مى فرمايد: قرآن، ذکر است. يعنى کتابى است مشتمل بر ذکر، و در نتيجه، از اين آيه به بعد، اجمال در آيه اول سوره که مى فرمود: «وَ القُرآنِ ذِى الذّکر»، به تفصيل بيان مى شود، و در اين آيات، خداى سبحان، «دار آخرت» را شرح مى دهد که در آن براى متقين، ثواب، و براى طاغيان، عقاب آماده شده است. «وَ إنّ لِلمُتّقِينَ لَحُسنَ مَآب» - کلمه «مآب»، به معناى «مرجع» است. و اگر آن را نکره آورده، به منظور تعظيم آن است. و معناى جمله روشن است. «جَنَّاتِ عَدْنٍ مُّفَتَّحَةً لهَُّمُ الاَبْوَاب»: يعنى: آن بازگشتگاه خوب، عبارت است از جنت هاى با استقرار و دائمى. و باز بودن درها به روى آنان، کنايه است از اين که متقين، هيچ مانعى از تنعم به نعمت هاى موجود در آن جنّات ندارند. چون جنّات، براى آن ها درست شده، و مال آنان است. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از اين جمله، اين است که: درها، به روى ايشان باز است، و احتياجى نيست که پشت در بايستند، و يا حلقه در را بکوبند، تا به رويشان باز شود. بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که: درها، بدون کليد به رويشان باز، و بدون قفل، به رويشان بسته مى شود. و به هرحال، اين آيه و چند آيه بعد، در مقام بيان «حُسن مآب» است. «مُتَّکِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاکِهَةٍ کثِيرَةٍ وَ شرَابٍ»: يعنى: در حالى که در آن جنّات نشسته باشند، و مانند اشراف و عزيزان تکيه کرده باشند. و منظور از جملۀ «يَدعُونَ فِيهَا بِفَاکِهَةٍ کَثِيرَةٍ وَ شَرَابٍ»، اين است که بفهماند اهل تقوا در بهشت، حکمشان روا است، به نحوى که بين آنان و خواسته هايشان، واسطه اى نيست. مثلا از ميوه هاى بهشتى که انواعى بسيار است، هر يک را صدا بزنند، خود آن ميوه و يا شراب نزدشان حاضر مى شود، بدون اين که احتياج باشد که کسى آن ميوه را برايشان بياورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۳ «وَ عِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطرْفِ أَتْرَابٌ»: ضمير «هُم»، به متقين بر مى گردد. و کلمۀ «قَاصِرَاتُ الطّرف»، صفتى است که در جاى موصوف خود به کار رفته، و تقدير کلام «وَ عِندَهُم أزوَاجٌ قَاصِرَاتُ الطّرف: نزد ايشان، همسرانى است قَاصِرَاتُ الطّرف» مى باشد. و منظور از صفت «قَاصِرَاتُ الطّرف»، اين است که: آن همسران، به شوهران خود راضى و قانع اند، و چشم به ديگرى ندارند. ممکن هم هست کنايه باشد از اين که همسرانى پر ناز و کرشمه اند. و کلمۀ «أتراب»، به معناى «أقران» است. مى خواهد بفرمايد: همسران بهشتى، همتاى شوهران خويش اند. نه از جهت سن با آنان اختلاف دارند، و نه از جهت جمال. ممکن هم هست مراد از «أقران»، اين باشد که مثل شوهران خويش اند. هر قدر شوهران، نور و بهاء شان بيشتر شود، از ايشان هم حُسن و جمال بيشتر مى گردد. «هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الحِْسابِ»: کلمه «هذا»، اشاره به مطالبى است که درباره بهشت و نعمت هايش بيان کرد. و خطاب در «تُوعَدُون: وعده داده شده ايد»، به متقين است. در نتيجه، در آيه شريفه، التفاتى از غيبت به خطاب به کار رفته، و نکته اش اين است که: خواسته است بفهماند صاحب سخن (خداى تعالى)، به شما اهل بهشت نزديک است، و به شما اشراف دارد، تا نعمت هاى صورى شما با اين نعمت معنوى تکميل گردد. «إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِن نَّفَادٍ»: کلمه «نفاد»، به معناى فنا، و قطع شدن جيره است. و به طورى که از سياق به دست مى آيد، آيه شريفه، تتمۀ خطاب قبلى است. وصف حال «طاغيان»، در جهنّم «هَذَا وَ إِنَّ لِلطّاغِينَ لَشَرَّ مَئَابٍ»: کلمه «هذا»، اشاره به مطالبى است که درباره متقين بيان نموده، مى فرمايد: اين ها که گفتيم، درباره بازگشتگاه متقين بود. ممکن هم هست کلمه «هذا»، اصلا اسم اشاره نباشد، بلکه اسم فعل باشد و به معناى «خُذ هَذَا». و بقيه الفاظ آيه، روشن است. «جَهَنَّمَ يَصلَوْنهَا فَبِئْس المِْهَادُ»: کلمه «يَصلَونَها»، از مصدر «الصَّلى» است، که به معناى داخل آتش شدن، و چشيدن حرارت آن است. و يا به معناى تابع آتش شدن است. کلمه «مِهَاد» - به طورى که در مجمع البيان آمده - به معناى بستر گسترده است. مثلا وقتى گفته مى شود: «مَهَّدتُ لَهُ تَمهِيداً»، معنايش، نظير معناى اين عبارت است که بگوييم: «وَطّأتُ لَهُ تَوطِيَةً». و آيه شريفه با آيه بعدش، تفسير سرانجام طاغيان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۴ «هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَساقٌ»: کلمه «حَمِيم»، به معناى حرارت بسيار زياد است. و کلمه «غَسّاق» - به طورى که در مجمع البيان آمده - به معناى چرکى است که تعفّن بسيار داشته باشد. البته به معناى ديگرى هم تفسير شده است، و دو کلمۀ «حميم» و «غسّاق»، بيان مى کنند کلمۀ «هَذَا» را. و جملۀ «فَليَذُوقُوهُ» مى فهماند که خود طاغيان نمى خواهند از «حميم» و «غسّاق» بخورند؛ ولى مجبورشان مى کنند به خوردن. چون قاعده آن است که مى فرمود: «هَذَا حَمِيمٌ وَ غَسّاقٌ فَليَذُوقُوهُ: اين، حميم و غسّاق است، که بايد بخورندش»، ولى جمله «فَليَذُوقُوهُ» را جلوتر آورد و به «حميم» و «غسّاق» اشاره کرد، تا در هنگام فرمان، نام آن ها را نبرده باشد. «وَ آخَرُ مِن شکلِهِ أَزْوَاجٌ»: شکل هر چيزى، عبارت است از چيزى که مشابه آن، و از جنس آن باشد. و کلمه «أزوَاج»، به معناى انواع و اقسام است. و معناى جمله، اين است که: اين نوع ديگرى از جنس حميم و غساق است، که انواع مختلفى دارد و بايد آن را بچشند. حکايت تخاصم و مشاجرۀ تابعان و متبوعان، در دوزخ «هَذَا فَوْجٌ مُّقْتَحِمٌ مَّعَکُمْ ... فى النَّارِ»: اين سه آيه - به طورى که از سياق بر مى آيد - تخاصم تابعان و متبوعان دوزخى را که از طاغيان بودند، حکايت مى کند. پس جمله «هَذَا فَوجٌ مُقتَحِمٌ مَعَکُم»، خطابى است از ناحيه خداى تعالى، به متبوعين، و کلمه «هَذَا»، اشاره به فوجى از تابعين است که دنبال متبوعين به دوزخ مى روند. و کلمه «مُقتَحِم»، اسم فاعل از «إقتحَام» است، که به معناى داخل شدن به سختى و دشوارى است. و جمله «لا مَرحَباً بِهِم إنّهُم صَالُوا النّار»، پاسخى است که متبوعين به گويندۀ جمله «هَذَا فَوجٌ مُقتَحِمٌ» مى دهند. و کلمه «مَرحَبا»، تحيتى است که به شخص وارد مى دهند، و در حقيقت، رحب (وسعت) خانه را تقديم آن شخص مى کنند. پس اين که پيشوايان و متبوعين ضلالت درباره تابعين خود مى گويند: «لا مَرحَباً بِهِم»، معنايش اين است که: وسعت و گشايشى براى آنان مباد. و اين که باز درباره آنان مى گويند: «إنّهُم صَالُوا النّار»، معنايش اين است که: ايشان، در آتش داخل خواهند شد، و حرارت آن را خواهند چشيد، و يا تابع آتش خواهند شد. و اين جمله، در حقيقت جمله «لا مَرحَباً بِهِم» را تعليل مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۵ و جمله «قَالُوا بَل أنتُم لا مَرحَباً بِکُم أنتُم قَدّمتُمُوهُ لَنَا فَبِئسَ القَرَارً»، حکايت جوابى است که تابعان به متبوعان داده، مى گويند: بلکه «لا مَرحَباً» به خود شما، که اين آتش را شما به جان ما افکنديد، و ما را به اين قرارگاه، که بدترين قرارگاه است، مبتلا ساختيد. «قَالُوا رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَاباً ضِعْفاً فى النَّارِ»: خداى سبحان، در اين جا ديگر نقل نمى کند که پيشوايان، در جواب پيروان که گناه را به گردن ايشان انداختند، چه گفتند، ولى در سوره «صافات» که باز تخاصم آنان را حکايت کرده، نقل مى کند که گفته اند: «بَل لَم تَکُونُوا مُؤمِنِين * وَ مَا کَانَ لَنَا عَلَيکُم مِن سُلطَانٍ بَل کُنتُم قَوماً طَاغِين». پس آيه مورد بحث که از قول پيروان نقل مى کند که گفتند: «پروردگارا! هر کس که اين سرنوشت را براى ما درست کرد، به دو برابر عذاب در آتش مبتلا کن»، در حقيقت، سخنى است که پيروان بعد از ختم تخاصم گفته اند. و جملۀ «مَن قَدّمَ»، جمله شرطيه، و جمله «فَزِدهُ عَذَاباً»، جزاى آن است. و کلمه «ضِعف»، به معناى مثل است. و «عذاب ضِعف»، به معناى عذاب داراى ضعف و مثل است، و خلاصه عذاب دو برابر است. «وَ قَالُوا مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالاً کُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ الاَشرَارِ»: گويندگان اين سخن - به طورى که از سياق بر مى آيد - عموم اهل دوزخ ‌اند، و مرادشان از رجالى که دوزخيان آنان را از اشرار مى پنداشتند، مؤمنان است که در آن هنگام که در بهشت هستند و دوزخيان دنبال آنان مى گردند، و پيدايشان نمى کنند، به يکديگر مى گويند: چه مى شود ما را که آن مردانى را که از اشرار مى دانستيم، نمى بينيم و پيدا نمى کنيم؟ «أَتخَذْنَاهُمْ سِخْرِياًّ أَمْ زَاغَت عَنهُمُ الاَبْصَارُ»: يعنى: آيا ما ايشان را در دنيا به مسخره گرفته بوديم و به خطا رفتيم، در حالى که آنان اهل نجات بودند؟ و يا آن که چشم ما، در دوزخ به ايشان نمى افتد؟ «إِنَّ ذَلِک لحََقُّ تخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ»: کلمه «ذَلِکَ»، اشاره است به همان تخاصمى که در بالا از ايشان حکايت فرمود. و بيان مى کند که اين تخاصم اهل دوزخ، امرى است ثابت و واقع شدنى، که هيچ ترديدى در وقوعش نيست. چون در حقيقت تخاصم آن روزشان، کشف و ظهور ملکاتى است که دل هايشان در دنيا، در اثر ممارست در تنازع و تشاجر کسب کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۶ آيات ۶۵ - ۸۸ سوره «ص» قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنذِرٌ وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ(۶۵) رَبّ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ(۶۶) قُلْ هُوَ نَبَؤٌا عَظِيمٌ(۶۷) أَنتُمْ عَنْهُ مُعْرِضونَ(۶۸) مَا کانَ لىَ مِنْ عِلْمِ بِالْمَلا الاَعْلى إِذْ يخْتَصِمُونَ(۶۹) إِن يُوحَى إِلىَّ إِلّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُّبِينٌ(۷۰) إِذْ قَالَ رَبُّک لِلْمَلَائکَةِ إِنّى خَالِقُ بَشراً مِّن طِينٍ(۷۱) فَإِذَا سوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ(۷۲) فَسجَدَ الْمَلَائکَةُ کلُّهُمْ أَجْمَعُونَ(۷۳) إِلّا إِبْلِيس استَکْبرَ وَ کانَ مِنَ الْکَافِرِينَ(۷۴) قَالَ يَا إِبْلِيس مَا مَنَعَک أَن تَسجُدَ لِمَا خَلَقْت بِيَدَى أَستَکْبرْت أَمْ کُنت مِنَ الْعَالِينَ(۷۵) قَالَ أَنَا خَيرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنى مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِينٍ(۷۶) قَالَ فَاخْرُجْ مِنهَا فَإِنَّک رَجِيمٌ(۷۷) وَ إِنَّ عَلَيْک لَعْنَتى إِلى يَوْمِ الدِّينِ(۷۸) قَالَ رَبّ فَأَنظِرْنى إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ(۷۹) قَالَ فَإِنَّک مِنَ الْمُنظرِينَ(۸۰) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ(۸۱) قَالَ فَبِعِزَّتِک لاُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ(۸۲) إِلّا عِبَادَک مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ(۸۳) قَالَ فَالحَْقُّ وَ الحَْقَّ أَقُولُ(۸۴) لاَمْلاَنَّ جَهَنَّمَ مِنک وَ مِمَّن تَبِعَک مِنهُمْ أَجْمَعِينَ(۸۵) قُلْ مَا أَسئَلُکمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مَا أَنَا مِنَ المُْتَکلِّفِينَ(۸۶) إِنْ هُوَ إِلّا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِينَ(۸۷) وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينِ(۸۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۷ «ترجمه آیات» بگو: من، تنها بيم رسانم و هيچ معبودى، به جز خداى واحد قهار نيست (۶۵). پروردگار آسمان ها و زمين و آنچه بين آن دو است، خدايى که عزيز و غفار است (۶۶). بگو: مسأله توحيد، خبرى است عظيم (۶۷). که شما از آن، روى بر مى گردانيد (۶۸). من هرگز علمى به گروه فرشتگان در آن روز که راجع به خلقت بشر مخاصمه مى کردند، ندارم (۶۹). چون من از ناحيه خود هيچ علمى ندارم، تنها آگهى هاى من به وسيله وحى است و وحى هم، تنها در چارديوارى مسايل مربوط به انذار است (۷۰). به ياد آور آن زمان را که پروردگارت، به ملائکه گفت: من بشرى از گِل خواهم آفريد (۷۱). متوجه باشيد که چون از اسکلتش بپرداختم و از روح خود در او بدميدم، همگى برايش به سجده بيفتيد(۷۲). پس ملائکه، همه و همه، سجده کردند (۷۳). مگر ابليس که تکبر کرد، چون از پيش کافر بود (۷۴). خداى تعالى فرمود: اى ابليس چه بازت داشت از اين که براى کسى سجده کنى، که من، خود او را به دست خود آفريدم، آيا تکبر کردى و يا واقعا بلندمرتبه بودى؟ (۷۵) گفت: آخر من از او بهترم، چون تو مرا از آتش و او را از گِل آفريدى (۷۶). گفت: پس بيرون شو از بهشت، چون که تو رانده شده اى (۷۷). و بدان، که لعنت من تا قيامت، شامل حال تو است (۷۸). گفت: پروردگارا! حال که چنين است، پس تا قيامت که همه مبعوث مى شوند، مرا زنده بدار (۷۹). گفت: باشد، تو از زندگانى (۸۰). تا روزى که آن وقت معلوم مى رسد (۸۱). گفت: پس به عزتت سوگند، که همه و همه شان را گمراه خواهم کرد (۸۲). مگر بندگان مخلصت از ايشان را (۸۳). گفت: پس حق اين است و من حق مى گويم (۸۴). که جهنم را از تو و از هر که پيرويت کند، از همه پُر مى کنيم (۸۵). بگو: من از شما در مقابل رسالتم اجرى نمى خواهم و من از آن ها نيستم که چيزى را که ندارند، به خود مى بندند (۸۶). اين قرآن، به جز تذکر براى عالَميان نيست (۸۷). و به زودى خبرش را بعد از زمانى، خواهى دانست (۸۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳۸ «بیان آیات» اين آيات، آخرين فصل از فصول سوره «ص» است، که مشتمل بر چند نکته است: اول آن که: به پيامبر «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دستور مى دهد که انذارهاى خود را و دعوت به سوى توحيد را به مردم ابلاغ فرمايد. و ديگر اين که: ابلاغ کند که اعراض از حق و پيروى شيطان، کار آدمى را به عذاب دوزخ منتهى مى سازد. عذابى که خداوند قضايش را در حق شيطان و پيروان او رانده است. در همين جاست، که اين سوره خاتمه مى يابد. «قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنذِرٌ وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ ... الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ»: در اين دو آيه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دستور مى دهد به مردم برساند که: من بيم دهنده مى باشم و خداى تعالى، يکتاى در «الوهيّت» است. پس جملۀ «إنّمَا أنَا مُنذِر»، مى خواهد غرض آن جناب را، منحصر در «إنذار» کند، و ساير اغراض را، مانند توقع مال و مقام - که چه بسا دعوت به حق، در بين مردم مشتبه به آن ها مى شود - از آن جناب نفى کند. همچنان که در آخرين آيات، باز به همين انحصار اشاره نموده مى فرمايد: «بگو من از شما هيچ اجر و پاداشى نمى خواهم، و من از متکلّفين نيستم». رده:تفسیر المیزان