سوره فاطر، آیه ۱ · جزء ۲۲ · صفحه ۴۳۴
الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلاَئِكَةِ رُسُلاً أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَ ثُلاَثَ وَ رُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَ اللَّهَ عَلَى كُلِ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ستایش مخصوص خداوندی است آفریننده آسمانها و زمین، که فرشتگان را رسولانی قرار داد دارای بالهای دوگانه و سهگانه و چهارگانه، او هر چه بخواهد در آفرینش میافزاید، و او بر هر چیزی تواناست!
معنی کلمات و عبارات
«فَاطِرِ»: مُخترع. مُبدِع. آفریننده بدون مُدل و اُلگو (نگا: انعام / ، یوسف / ابراهیم / ). «جَاعِلِ»: سازنده. قراردهنده. (نگا: بقره / و آلعمران / ، قصص / . «أُوْلِی»: دارندگان. صاحبان. «أَجْنِحَةٍ»: جمع جناح، بالها. بال و پر نماد سرعت و قدرت است و میتواند معنی کنائی داشته باشد. «مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُبَاعَ»: (نگا: نساء / . «یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ»: بر آفرینش میافزاید. مراد افزایش اندامهایی همچون بال و پر فرشتگان یا حسن و زیبائی مردمان و غیره. یا این که: خدا هر چه بخواهد میآفریند و بر مخلوقات و موجودات فعلی عالَم میافزاید. در صورتی که جز او کسی نمیتواند حتی ذرّهای را از عدم بیافریند و بر ذرّات هستی بیفزاید. «رُسُلاً»: فرستادگان. مراد گمارده شدن فرشتگان برای اجرای مأموریّتهای مختلف است (نگا: یونس / ، انعام / ، عنکبوت / ).
نزول
سال ۲۲ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۲۰ رویداد)
- تخریب مسجد ضرارمرتبط با نزول
22 بعثت · مدینه - بخشش سه تنِ بازمانده از تبوکمرتبط با نزول
22 بعثت · مدینه - حج ابوبکر و ابلاغ برائت
22 بعثت · مکه - اعزام علی به یمن
22 بعثت · یمن - هیئت مسیحیان نجران
22 بعثت · مدینه - وفد عبدالقیس
22 بعثت · مدینه - آمدن عدی بن حاتم
22 بعثت · مدینه - وفد اشعریان
22 بعثت · مدینه - وفد بنی حنیفه
22 بعثت · مدینه - وفد بنی تمیم
22 بعثت · مدینه - وفد همدان
22 بعثت · مدینه - وفد کنده
22 بعثت · مدینه - وفد ثقیف
22 بعثت · مدینه - وفد تجیب
22 بعثت · مدینه - اعزام خالد به بنی حارث نجران
22 بعثت · نجران - اعزام خالد به دومةالجندل
22 بعثت · دومةالجندل - اعزام معاذ و ابوموسی به یمن
22 بعثت · یمن - مباهله با مسیحیان نجران
22 بعثت · مدینه - پیمانهای ایله و جربا و اذرح
22 بعثت · ایله / جربا / اذرح - عامالوفود: سال هیئتها
22 بعثت · مدینه
نکات آیه
۱ - همه ستایش ها، از آنِ خداوند است. «الحمد للّه»
«ال» در «الحمد للّه» جنسیه و مفید استغراق است; یعنى، «کلّ حمد للّه».
۲ - خداوند، سرچشمه و منشأ همه کمال ها و زیبایى ها است. «الحمد للّه»
حمد در برابر زیبایى ها و کمال ها است و به مقتضاى جمله «الحمد للّه» هر ستایشى از آنِ خدا است. بنابراین هر کمالى و زیبایى، از او نشأت مى گیرد.
۳ - تنها خداوند، شایسته و بایسته ستایش است. «الحمد للّه»
۴ - خداوند، خالق آسمان ها و زمین است. «فاطر السموت و الأرض»
۵ - جهان طبیعت، پدیده اى نو و بى مانند، پیش از آفریده شدنش «فاطر السموت و الأرض»
برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که «فطرت» (مصدر «فاطر») به معناى «ابتدا» و «اختراع» است (لسان العرب); یعنى، ساختن چیزى بدون داشتن سابقه و الگویى از پیش.
۶ - اختراع و نوآفرینى جهان از سوى خداوند، دلیل اختصاص همه ستایش ها به او است. «الحمد للّه فاطر السموت و الأرض»
توصیف خداوند به «فاطر» - پس از اختصاص دادن حمد به او - در واقع توجیهى براى این اختصاص است.
۷ - جهان طبیعت، داراى آسمان هاى متعدد «السموت»
۸ - ملائکه، رسولان و کارگزاران خداوند در امور تکوین و تشریع جهان اند. «جاعل الملئکة رسلاً»
اطلاق کلمه «رُسلاً» مى رساند که قلمرو رسالت فرشتگان، شامل تمامى امور تکوین و تشریع مى شود و اختصاص به امور تشریعى (همچون ابلاغ وحى و دین به پیامبران) ندارد.
۹ - فرشتگان الهى سه دسته اند: دسته اى داراى دوبال، دسته اى داراى سه بال و دسته اى داراى چهاربال اند. «أُولى أجنحة مثنى و ثلث و ربع»
۱۰ - توانایى و نقش آفرینى ملائکه در جهان متفاوت است. «أُولى أجنحة مثنى و ثلث و ربع»
برداشت یاد شده، مبتنى بر این احتمال است که پروبال فرشتگان، کنایه از توانایى و قدرت جولان آنان در جهان باشد. در مَثَل مى گویند: فلانى پروبالش سوخته و یا شکسته شده; کنایه از این که نیروى حرکت و توانایى از او سلب گردیده است.
۱۱ - خداوند، توانا بر آفرینش پدیده هاى دیگرى طبق مشیت خویش «یزید فى الخلق ما یشاء»
۱۲ - جهان، با مشیت الهى در حال توسعه و گسترش است. «یزید فى الخلق ما یشاء»
۱۳ - قدرت و نقش آفرینى ملائکه در جهان، با مشیت الهى در حال گسترش و توسعه است. «جاعل الملئکة رسلاً أُولى أجنحة ... یزید فى الخلق ما یشاء»
برداشت یاد شده مبتنى بر این احتمال است که مقصود از «الخلق» فرشتگان و مراد از «ازدیاد» زیاد کردن بال هاى آنان باشد (بال ها کنایه از قدرت است).
۱۴ - قدرت خداوند، مطلق بوده و بر انجام هر کارى توانا است. «إنّ اللّه على کلّ شىء قدیر»
۱۵ - توانایى مطلق خداوند بر انجام هر کارى، دلیلِ امکان آفرینش پدیده هاى نو و توسعه جهان طبیعت «یزید فى الخلق ما یشاء إنّ اللّه على کلّ شىء قدیر»
برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که جمله «إنّ اللّه على کلّ شىء قدیر»، تعلیل براى جمله «یزید فى الخلق ما یشاء» مى باشد.
تفسیر (۸)
روایات و احادیث
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار قدرت مطلق خدااقسام ملائکهتعداد بال ملائکهتفاوت ملائکهدلایل خلقت موجوداتدلایل گسترش آفرینشمنشأ گسترش آفرینشگسترش قدرت ملائکهقدرت مطلق خداابداع آفرینشقدرت ملائکهدلایل حمد خداعدد دوعدد سهعدد چهارمنشأ کمالمنشأ زیباییویژگیهای قدرت خداخالق آسمان هاخالق زمیننقش ملائکهحمد خداتعدد آسمان هانقش خداآثار مشیت خداخالقیت خداقدرت خدااختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۴)
- عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۹ آیه
- خدا، پدید اورنده اسمان به صورتی ابتکاری و بدون سابقه+۶ آیه
- خدا، پدید اورنده اسمانها+۸ آیه
- افرینش دو بال برای برخی از فرشتگان از سوی خدا
- افرینش سهبال برای برخی فرشتگان،ازسوی خدا
- فرستادن فرشتگان در دستههای سه تایی از سوی خداوند
- افرینش چهارتا بال برای برخی فرشتگان از سوی خدا
- جاعل / اسماوصفات
- جهان افرینش در احاطه قدرت خداوند+۵ آیه
- خداوند، افریننده جهان، بدون الگویی از پیش+۱۱ آیه
- گسترش جهان، با مشیّت الهی
- لزوم اختصاص همه حمدها به خداوند+۱ آیه
- استحباب حمد خدا، در شروع کارها+۱ آیه
- اختصاص همه حمدها و ستایشها به خداوند+۱ آیه
- افرینش اسمانها و زمین، ملاک اختصاص ستایشها به خداوند+۱ آیه
- افرینش فرشتگان و قرار دادن انان در جایگاه کارگزاران خداوند، یکی از ملاکهای اختصاص ستایشها به او
- افرینش و ایجاد، امری دایم و مستمرّ، از سوی خداوند+۴ آیه
- افرینش و تداوم خلقت، براساس خواست و مشیّت الهی+۴ آیه
- اراده خداوند، حاکم بر عوامل طبیعی در افرینش+۴ آیه
- خداوند، پدیداورنده زمین، به صورتی ابتکاری و بدون سابقه+۶ آیه
- خداوند، خالق و پدیداورنده زمین+۸ آیه
- فرشتگان الهی، برخوردار از توان و قدرت مخصوص
- تفاوت ملایکه، در توان و قدرت
- قدرت ملایکه، برخاسته از قدرت مطلق خداوند
- برخورداری ملایکه از قدرت، شایسته حمد و ستایش خداوند
- گسترش قدرت و نقش افرین ملایکه در جهان، با مشیّت الهی
- خداوند، توانا بر اجرای هر کاری+۲ آیه
- همه اشیای جهان، در قبضه قدرت خداوند+۲ آیه
- توجّه به قدرت مطلق خداوند بر خلقت موجودات، مقتضی اجتناب از شرک و افترا به خدا
- اعطای رحمت به بندگان و یا منع ان از ایشان، جلوه ای از قدرت الهی و دلیلی بر عزتمندی او
- خلقت اسمانها، جلوه ای از قدرت مطلق الهی
- گسترش خلقت در موجودات از سوی خداوند، از جلوه های قدرت او بر اساس مشیّت او
- خلقت ملایکه با بالهای گوناگون، جلوه ای از قدرت الهی
- رسالت ملایکه، جلوه ای از قدرت خداوند
- خداوند، منشا اعطای توانمندی و قدرت+۲ آیه
- قدیر / اسماوصفات+۴ آیه
- جهان افرینش، در حال توسعه و گسترش به مشیّت الهی
- قدرت مطلق خداوند، منشا حاکمیّت مشیّت او+۲ آیه
- فرشتگان الهی، دارای دو، سه یا چهار بال
- تعدّد و کثرت ملایکه و فرشتگان خدا
- افرینش ملایکه، از سوی خداوند
- فرشتگان، دارای رسالت الهی
- ملایکه، دارای قدرت و سعه وجودی
- تفاوت ملایکه، از جهت مراتب