سوره محمد، آیه ۳۸ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۱۰
هَا أَنْتُمْ هٰؤُلاَءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِيُ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَ لاَ يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ
آری، شما همان گروهی هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت میشوید، بعضی از شما بخل میورزند؛ و هر کس بخل ورزد، نسبت به خود بخل کرده است؛ و خداوند بینیاز است و شما همه نیازمندید؛ و هرگاه سرپیچی کنید، خداوند گروه دیگری را جای شما میآورد پس آنها مانند شما نخواهند بود (و سخاوتمندانه در راه خدا انفاق میکنند).
معنی کلمات و عبارات
«هَآ أَنتُمْ هؤُلآءِ»: (نگا: آلعمران / و نساء / . «عَن نَّفْسِهِ»: در حق خود. «أَمْثَالَکُمْ»: همچون شما. همسان شما. (نگا: معارج / ).
نزول
سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- هجرت پیامبر از مکه به مدینهمرتبط با نزول
۱ هجرت · مکه - مدینه - اجازه جهاد دفاعیمرتبط با نزول
13 بعثت · مدینه - جنگ بدرمرتبط با نزول
۲ هجرت · بدر - پیمان برادری میان مهاجران و انصار
13 بعثت · مدینه - اختفا در غار ثور هنگام هجرت
13 بعثت · غار ثور، نزدیک مکه - تدوین پیماننامه مدینه
13 بعثت · مدینه - نخستین نماز جمعه در رانونا
13 بعثت · بنی سالم / مدینه - بنای مسجد قبا
13 بعثت · قبا، نزدیک مدینه - پیمان دوم عقبه
13 بعثت · عقبه، منی
نکات آیه
۱- دعوت الهى از مؤمنان، به انفاق، مواجه با بخلورزى برخى از آنان «هأنتم هؤلاء تدعون لتنفقوا ... فمنکم من یبخل»
۲- دعوت الهى از مؤمنان، به انفاق در مسیر جهاد * «تدعون لتنفقوا فى سبیل اللّه»
با توجه به این که آیات پیشین درباره جهاد مى باشد; ممکن است مراد از «فى سبیل اللّه» نیازهاى مالى جهاد باشد.
۳- بخلورزى مردم از انفاق داوطلبانه، گواه ناخشنودى عمیق آنان از موظّف شدن به پرداخت قهرى اموال * «إن یسئلکموها فیحفکم ... و یخرج أضغنکم . هأنتم هؤلاء تدعون لتنفقوا فى سبیل اللّه فمنکم من یبخل»
از ارتباط این آیه با آیه قبل، این معنا استفاده مى شود که خداوند، بخل مردم را از انفاق داوطلبانه در راه او، نمونه اى از موضع گیرى مردم در برابر پرداخت مال از روى ناگزیرى و در پى اصرار دانسته است. در این صورت واژه «تدعون» اشاره به دعوت و ارشاد خواهد بود و «یسئلکموها فیحفکم» اشاره به طلب مصرانه و قهرى.
۴- ارزش انفاق و پرداخت مال، در گرو در راه خدا بودن آن است. «تدعون لتنفقوا فى سبیل اللّه»
۵- بخلورزى انسان از انفاق هاى اندک، گواه بخلورزى عمیق تر وى از انفاق کل اموال حتى با فرمان أکید الهى «إن یسئلکموها فیحفکم تبخلوا ... تدعون لتنفقوا فى سبیل اللّه فمنکم من یبخل»
برداشت بالا بنابراین نکته است که تمایز «تدعون لتنفقوا» با «إن یسئلکموها» در این باشد که در اولى، بعضى از اموال، مورد نظر و در تعبیر دوم کل اموال لحاظ شده باشد.
۶- بخل از انفاق در راه خدا، دامنگیر برخى از مؤمنان و مورد نکوهش الهى «هأنتم هؤلاء تدعون لتنفقوا فى سبیل اللّه فمنکم من یبخل»
از لحن نکوهش آمیز این آیه، مطلب بالا برداشت مى شود.
۷- بخل از انفاق در راه خدا، مایه خسارت خود انسان «و من یبخل فإنّما یبخل عن نفسه»
۸- خداوند، بى نیاز مطلق و خلق، سراپا نیاز به درگاه او «و اللّه الغنىّ و أنتم الفقراء»
۹- انفاق هاى خلق در راه خدا، سودمند به حال خود ایشان و بى تأثیر در ذات بى نیاز یگانه معبود هستى «تدعون لتنفقوا فى سبیل اللّه ... و اللّه الغنىّ»
۱۰- تشریع انفاق از سوى خداوند، صرفاً در جهت منافع خود انسان ها است. «تدعون لتنفقوا ... و من یبخل فإنّما یبخل عن نفسه و اللّه الغنىّ و أنتم الفقراء»
۱۱- قوانین شریعت، در جهت رفع نیازهاى واقعى خود مردم و بى تأثیر در ذات بى نیاز خداوند «و اللّه الغنىّ و أنتم الفقراء»
با توجه به این که «واللّه الغنىّ و أنتم الفقراء» در بیان غناى الهى و نیز فقر خلق مطلق است; این نکته استفاده مى شود که همه دستورات دین براى رفع نیازهاى خلق است; و نفعى براى ذات خدا ندارد.
۱۲- منافع همه طبقات جامعه، حتى ثروتمندان، در گرو انفاق و نوعى تعدیل ثروت* «تدعون لتنفقوا ... و اللّه الغنىّ و أنتم الفقراء»
تعبیر «و أنتم الفقراء» ممکن است هم شامل نیاز انسان به پاداش الهى و هم شامل نوعى نیاز طبیعى و اجتماعى انسان ها باشد; یعنى، اصولاً جامعه بدون انفاق، دوام نمى یابد و تشریع انفاق از سوى خداوند، در واقع تضمینى بر ثبات و پایدارى جوامع بشرى است.
۱۳- گروه هاى ثروت اندوز و بى توجه به احتیاج نیازمندان، در معرض نابودى و جایگزین شدن گروه هاى دیگر به جاى ایشان «و إن تتولّوا یستبدل قومًا غیرکم»
۱۴- ملت هاى روى گردان از قوانین الهى، محکوم به زوال * «و إن تتولّوا یستبدل قومًا غیرکم»
بنابر این که متعلق «تتولّوا»، مطلق قوانین شرع باشد و تعبیر «یستبدل» نظر به زوال و اضمحلال داشته باشد، برداشت بالا به دست مى آید.
۱۵- نقش ثروت اندوزى و عدم انفاق، در زوال جامعه و پیدایش تحولات ویرانگر اجتماعى* «تدعون لتنفقوا ... و إن تتولّوا یستبدل قومًا غیرکم»
برداشت یاد شده بدان احتمال است که تعبیر «یستبدل قوماً غیرکم» اشاره به یکى از سنت هاى اجتماعى خداوند داشته باشد; زیرا امت هاى گرفتار در انحرافات اقتصادى، از درون پوسیده و یا به وسیله ملتى دیگر مقهور مى شوند.
۱۶- اراده الهى، حاکم بر تحولات تاریخى و اجتماعى بشر «و إن تتولّوا یستبدل قومًا غیرکم»
استناد فعل «یستبدل» به خداوند، بیانگر مطلب بالا است.
۱۷- قدرت خداوند بر از میان بردن یک قوم و جایگزین ساختن قومى دیگر، به جاى ایشان دلیل بى نیازى مطلق او از خلق «و اللّه الغنىّ ... و إن تتولّوا یستبدل قومًا غیرکم»
از این که جمله «و إن تتولّوا ...» به دنبال «واللّه الغنىّ و أنتم الفقراء» آمده است; محتواى آن «و إن تتولّوا» را دلیل و مؤید بى نیازى خداوند دانست.
۱۸- شرافت پاسدارى از دین، شایسته ملت هاى مجاهد و انفاقگر و نه بخلورزان دنیاگرا «و إن تتولّوا یستبدل قومًا غیرکم ثمّ لایکونوا أمثلکم»
با توجه به این که آیات پیشین در زمینه جهاد و انفاق و نیز روى گردانان از جهاد و انفاق بود; این آیه مى تواند خطاب به جامعه مسلمین عصر پیامبر(ص) باشد که اگر آنان از جهاد و انفاق روى گردانند، خداوند شرافت پاسدارى از دین را از آنان سلب کرده و به امتى خواهد داد که این چنین نباشند.
۱۹- خالى نشدن صحنه جهان، از حاملان دین و وفاداران به قوانین الهى «و إن تتولّوا یستبدل قومًا غیرکم ثمّ لایکونوا أمثلکم»
خداوند به روى گردانان از دین و انفاق، صرفاً نفرموده است که شما را از میان مى بریم; بلکه فرموده است: ملتى جز شما روى کار خواهیم آورد تا چون شما با دین و احکام الهى مقابله نکنند. از این مطلب، برداشت بالا استفاده مى شود.
۲۰- دین الهى براى بقا و استمرار خود، وابسته به هیچ گروه و قوم خاصى نیست. «و إن تتولّوا یستبدل قومًا غیرکم ثمّ لایکونوا أمثلکم»
امکان جایگزینى قومى به جاى قومى دیگر، براى پاسدارى از دین، مى رساند که شرافت پاسدارى از دین، از آنِ کسانى است که به قوانین آن عمل کنند; چه آنان از عرب باشند یا عجم.
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار اجتماعی ترک انفاقآثار اجتماعی ثروت اندوزیآثار تعدیل ثروتابقای دینبخل در انفاقبی لیاقتی بخیلانبی لیاقتی دنیاطلبانتأمین منافع جامعهتداوم دیندارانفضیلت محافظت از دینمؤمنان و بخلناخشنودی از اجبار در انفاقهلاکت معرضان از انفاقهلاکت معرضان از دینهلاکت ثروت اندوزانفلسفه انفاقانفاق برای جهادسرزنش بخیلانعوامل تأمین نیازهادعوت به انفاقتأمین منافع انسانآثار اجتماعی انفاقفضایل انفاقگراننیازمندی موجوداتسرزنش بخلدلایل بی نیازی خداجهاد مالیجایگزینی اقوامملاک ارزش انفاقآثار فردی انفاقدعوت از مؤمنانفضایل مجاهداناخلاص در انفاقمحدوده انفاقآثار بخلزیان به خودعوامل انحطاط جامعهعوامل زیانبی نیازی خداآسیب شناسی اجتماعیآثار قدرت خدادعوتهای خدامنشأ تحولات تاریخحاکمیت اراده خدافلسفه احکامسرزنشهای خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۱)
- امور اقتصادی و معیشتی مردم، دارای جایگاهی مهمّ در حدّ مسایل اعتقادی و عبادی+۱ آیه
- انسان، نیازمند به خداوند+۱ آیه
- انفاق در راه خدا، موجب بازگشت سود ان به انسان+۲ آیه
- تشویق و ترغیب مردم به انفاق مال خود در راه خدا+۶ آیه
- بخل، از موانع انفاق مال+۲ آیه
- بخل، زمینهساز بروز کینه، حتی در برابر دعوت خداوند به انفاق+۱ آیه
- توجّه به غنای مطلق خدا، راهی برای دور ماندن از بخل
- توجّه انسان به بازگشت زیان بخلورزی به خودش، راهی برای اجتناب از بخل
- بیتوجّهی به مالکیّت و بینیازی مطلق الهی از عوامل بخلورزی+۲ آیه
- وابستگی همیشگی خلایق، در وجود و بقا به خالق خویش (دلیل وجود صانع)+۲ آیه
- اعراض از تعالیم الهی، زمینهساز تحوّل تاریخ با جایگزین کردن قومی به جای قوم دیگر+۱ آیه
- خداوند، منشا تحوّلات تاریخ بشری+۱ آیه
- تهدید قوم عرب به جایگزین شدن قومی دیگر به جای انان، در صورت اطاعت نکردن از خدا و پیامبر(صلی الله علیه واله)
- حرمت ثروتاندوزی و انفاق نکردن ان در راه خدا+۲ آیه
- لزوم پرهیز از ریاکاری، در انفاق
- حرمت خودداری از انفاق در راه خدا+۱ آیه
- انفاق مال در راه خدا، امری مطلوب و مورد توصیه خداوند+۷ آیه
- خبر غیبی خداوند، درباره روی اوردن ایرانیان به اسلام+۳ آیه
- خداوند، غنی و بی نیاز از انفاق و مال دیگران+۲ آیه
- خداوند، بی نیازکننده ادمیان از فقر و نیاز+۲ آیه
- تحوّلات و جایگزینی انسانها، نشانه غنا و بی نیازی خداوند+۲ آیه
- بی نیازی خداوند، موجب زیان ندیدن او از کفر و اعراض مردم+۸ آیه
- دین اسلام، از موارد راه خدا+۲ آیه
- توجّه به غنای مطلق خداوند، زمینه ساز سخاوت
- ثروت اندوزان بی توجّه به فقرا و نیازمندان، در معرض نابودی و جایگزین شدن گروههای دیگر به جای ایشان
- بی نیازی خداوند، موجب زیان ندیدن او از کفر و اعراض مردم+۷ آیه
- گروههای ثروتاندوز و بیتوجّه به احتیاج نیازمندان، در معرض نابودی و جایگزین شدن گروههای دیگر به جای ایشان
- نقش ثروتاندوزی و عدم انفاق، در زوال جامعه و پیدایش تحوّلات دیگر اجتماعی
- بخل ورزی ادمی در معاشرتهای خود با دیگران، امری ناپسند+۲ آیه
- گزارشهای غیبی از گذشته و اینده، جلوهای از اعجاز قران+۲ آیه
- بخلورزی مؤمنان از انفاق در راه خدا، مورد نکوهش الهی