قاموس قرآن:
اين كلمه و مشتقات آن در قرآن به معنى راست و متوسط و معتدل به كار رفته «قَصَدَ فِى النَّفَقَةِ: تَوَسَّطَ بَيْنَ الْاِسْرافِ وَ التَّقْصيرِ» [لقمان:19]. در راه رفتن معتدل باش و صدايت را آهسته كن [توبه:42]. اگر خواسته تو مالى زودرس و سفرى متوسط و آسان بود حتماً از تو پيروى مىكردند. * [نحل:9]. قصد چنانكه گفتهاند به معنى قاصد است يعنى هدايت به راه راست و متوسط به عهده خداست و بعضى از راهها از حق منحرف اند اگر خدا ميخواست همه شما را اجباراً هدايت ميكرد. مثل [ليل:12]. * [لقمان:32]. مقتصد كسى است كه راه راست رود و در كارش مستقيم باشد يعنى چون موجى مانند سايبانها آنها را پوشانيد خدا را در حال اخلاص بندگى مىخوانند و چون نجاتشان داد و به خشكى رسانيد بعضى از آنها در راه راست اند و در فطرت توحيد كه در دريا بيدار شده مىمانند «مِنْهُمْ» ظاهراً اشاره به قلة است مثل [مائده:66]. * [فاطر:32]. مقتصد معتدل و متوسط ميان ظالم و سابق به خيرات است اين آيه نظير تقسيم اصحاب يمين، اصحاب شمال و سابقون مىباشد. در «صفو» مشروحاً درباره آن بحث كردهايم.
و اگر آنان، تورات و انجیل و آنچه را از سوی پروردگارشان بر آنها نازل شده [= قرآن] برپا دارند، از آسمان و زمین، روزی خواهند خورد؛ جمعی از آنها، معتدل و میانهرو هستند، ولی بیشترشان اعمال بدی انجام میدهند.
(امّا گروهی از آنها، چنانند که) اگر غنایمی نزدیک (و در دسترس)، و سفری آسان باشد، (به طمع دنیا) از تو پیروی میکنند؛ ولی (اکنون که برای میدان تبوک،) راه بر آنها دور (و پر مشقت) است، (سرباز میزنند؛) و بزودی به خدا سوگند یاد میکنند که: «اگر توانایی داشتیم، همراه شما حرکت میکردیم!» (آنها با این اعمال و این دروغها، در واقع) خود را هلاک میکنند؛ و خداوند میداند آنها دروغگو هستند!
و بر خداست که راه راست را (به بندگان) نشان دهد؛ امّا بعضی از راهها بیراهه است! و اگر خدا بخواهد، همه شما را (به اجبار) هدایت میکند (؛ ولی اجبار سودی ندارد).
و هنگامی که (در سفر دریا) موجی همچون ابرها آنان را بپوشاند (و بالا رود و بالای سرشان قرار گیرد)، خدا را با اخلاص میخوانند؛ امّا وقتی آنها را به خشکی رساند و نجات داد، بعضی راه اعتدال را پیش میگیرند (و به ایمان خود وفادار میمانند، در حالی که بعضی دیگر فراموش کرده راه کفر پیش میگیرند)؛ ولی آیات ما را هیچ کس جز پیمانشکنان ناسپاس انکار نمیکنند!
سپس این کتاب (آسمانی) را به گروهی از بندگان برگزیده خود به میراث دادیم؛ (امّا) از میان آنها عدهای بر خود ستم کردند، و عدهای میانه رو بودند، و گروهی به اذن خدا در نیکیها (از همه) پیشی گرفتند، و این، همان فضیلت بزرگ است!