«دَخَل» (بر وزن دغل) به معنای فساد و دشمنی نهانی و تقلب است، و از همان مادّه «داخل» به معنای درون گرفته شده است. توجّه به این نکته نیز لازم است که طبق آنچه در بالا تفسیر کردیم، جمله «تَتَّخِذُونَ أَیْمَانَکُم» یک جمله «حالیه» است، ولی بعضی از مفسران آن را جمله «استفهامیه» دانسته اند; تفسیر اول با ظاهر آیه سازگارتر است.
=== قاموس قرآن ===
داخل شدن. ضدّ خروج. اگر گویند: چرا آن را ورود ترجمه نکردیم؟ گوئیم: ورود با دخول فرق دارد چنانکه در «ورد» خواهد آمد انشاءاللّه. و آن در زمان و مکان و اعمال به کار میرود نحو [آل عمران:97]، [یوسف:36]. و نحو [حجرات:14]، [نصر:2]، [بقره:208] و نیز گفته میشود: به سنّ شصت مثلا داخل شدم. و ماه یا سال فلان داخل شد. * [نساء:23] دخول در این آیه و نظیر آن کنایه از مقاربت است. مدخل (به ضمّ میم و فتح خاء) مصدر است از باب افعال گفته میشود: «ادخله ادخلا و مدخلا» و نیز اسم مکان است به معنی محل دخول طبرسی رحمة اللّه در ذیل آیه 59 حج فرموده مصدر و اسم مکان بودن هر دو صحیح است و مدخل به فتح مصدر ثلاثی است و نیز اسم مکان از ثلاثی است. (اقرب). [اسراء:80]. مرخل و مخرج هر دو مصدراند یعنی خدایا مرا داخل کن دخول راست و خارج کن خروج راست و از جانب خویش مرا تسلط یاری دهنده عطا فرما. شاید مراد آن است که توفیق ده به هر کاری از روی صدق و راستی وارد شوم و به راستی و بهره خارج گردم. در آیه «اِنْ تَجْتَنِبوا کَبائرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِئاتِکُمْ وَ نُدْخِلَکُمْ مُدْخَلاً کَریماً» ظاهراً اسم مکان و مراد از آن شاید بهشت و شاید اعمّ باشد یعنی اگر از گناهان بزرگ که نهی شدهاید اجتناب کنید شما را به جای محترم و دلپسندی داخل میکنیم. ادّخال از باب افتعال وارد شدن به زور و تلاش است (راغب) [توبه:57] یعنی: اگر پناهگاهی با غارهائی یا راه فراری پیدا میکردند به سرعت بدان روی میکردند. به نظر میآید که مراد از مدّخل راه فرار باشد که شخص به آن داخل شده و فرار میکند. طبرسی نیز قریب به آن گفته است . دخل: (بر وزن فرس) کنایه از فساد و عداوت نهانی است (راغب) فسادیکه به عقل و بدن داخل میشود، حیله و مکر (اقرب) چیزی که از روی فساد و تباهی داخل شود و گفته شده دغل و مکر است (مجمع) . * [نحل:94] یعنی سوگندهای خویش را مایه فساد و فریب در میان خود قرار ندهید این کلمه فقط دو بار در قرآن یافته است [نحل:92-94]. دخان یعنی دود [فصّلت:11] ظاهراً مراد از دخان همان گازهای غلیظ است که از زمین در وقت سرد شدن برخاسته و به تدریج رقیق شده و طبقات جوّ را تشکیل داده است. مشروح این سخن در «ارض» گذشت. * [دخان:10-16]. آمدن این دخان در ظاهر آیات پیش از قیامت است زیرا فقط در آیهاخیر صحبت از قیامت است و آن بطشه کبری است ممکن است مراد از دخان بمب اتم باشد و در آینده جنگ اتمی در گیرد دخان در آیه نکره است یعنی دودی مخصوص، نیروی اتمی و اشعه آن پس از انفجار به صورت دود هوا را پر میکند. آن وقت مردم بدرگاه خدا التماس میآورند که ما را نجات یده ولی این بیداری و ناله بی اثر خواهد بود زیرا پیامبران و مخصوصاً حضرت ختمی مرتبت (ص) آمدند و مردم را به صلح و برادری خواندند ولی مردم آنها را بی دلیل دانسته و پی مادیّات رفتند تا کار بدانجا کشید سپس بقیّه مردم که از عذاب و مرگ رستهاند بتدریج روزهای مصیبت را فراموش کرده به سوی طغیان میروند «اِنّا کاشِفُوا الْعَذابِ الْعَذابِ قَلیلاً اِنَّکُمْ عائِدُونَ». بعضی دخان را به گرسنگی معنی نموده و آیات را مخصوص اهل مکّه کرده و گفتهاند که حضرت رسول صلی اللّه علیه و آله و سلم بر آنها نفرین کرد به قحطی گرفتار شده و پیش آن حضرت آمده وعده کردند در صورت دفع بلایا ایمان بیاورند. و بعضی آن را از مقدمات دانستهاند و اللّه اعلم. کلمه دخان فقط دوبار در کلام اللّه مجید آمده است.
خداوند، او [= مریم] را به طرز نیکویی پذیرفت؛ و به طرز شایستهای، (نهال وجود) او را رویانید (و پرورش داد)؛ و کفالت او را به «زکریا» سپرد. هر زمان زکریا وارد محراب او میشد، غذای مخصوصی در آن جا میدید. از او پرسید: «ای مریم! این را از کجا آوردهای؟!» گفت: «این از سوی خداست. خداوند به هر کس بخواهد، بی حساب روزی میدهد.»
و دو جوان، همراه او وارد زندان شدند؛ یکی از آن دو گفت: «من در خواب دیدم که (انگور برای) شراب میفشارم!» و دیگری گفت: «من در خواب دیدم که نان بر سرم حمل میکنم؛ و پرندگان از آن میخورند؛ ما را از تعبیر این خواب آگاه کن که تو را از نیکوکاران میبینیم.»
او به هنگامی که اهل شهر در غفلت بودند وارد شهر شد؛ ناگهان دو مرد را دید که به جنگ و نزاع مشغولند؛ یکی از پیروان او بود (و از بنی اسرائیل)، و دیگری از دشمنانش، آن که از پیروان او بود در برابر دشمنش از وی تقاضای کمک نمود؛ موسی مشت محکمی بر سینه او زد و کار او را ساخت (و بر زمین افتاد و مرد)؛ موسی گفت: «این (نزاع شما) از عمل شیطان بود، که او دشمن و گمراهکننده آشکاری است»