=== قاموس قرآن ===
احتمال قوی. چنان که وهم احتمال ضعیف و شک تساوی طرفین است [انبیاء:87]. احتمال قوی داد که هرگز بر او سخت نمیگیریم. در صحاح گوید: ظنّ معروف است. گاهی به جای علم گذاشته میشود. کلام قاموس نظیر صحاح است. در اقرب گفته: ظنّ اعتقاد راجح است با احتمال نقیض و در علم و شک نیز به کار رود. طبرسی فرموده: ظّن به عقیده ابی هاشم از جنس اعتقاد است و به نظر قاضی و ابی علی جنس مستقلی است غیر از اعتقاد، چنان که سید مرتضی رحمةاللّه نیز چنین گفته. ناگفته نماند: مشکل است ظّن را جای علم بریم قرآن آن دو را از هم جدا کرده مثل: [جاثیة:32]. [جاثیة:24]. [نساء:157]. [نجم:28]. و نیز بسیار بعید است که ظّن را در قرآن به معنی شکّ بگیریم که این هر دو جنس مستقلی هستند. و قرآن به هر یک اعتناء خاصی دارد. اگر گویند: چرا در بعضی از آیات در جای علم به قیامت ظّن بکار برده مثل [بقره:45-46]. [مطفّفین:4-5]. [بقره:249]؟ گوئیم: درباره آخرت یقین لازم است نه ظّن چنان که فرمود: [بقره:4]. [آل عمران:114]. [انعام:154]. در آیات فوق علت استعمال ظّن ملاقات رب و ظّن بعثت هم در اصلاح عمل و ترس از خدا کافی است زیرا انسان ذاتاً از خطر متحمل پرهیز میکنید. مثل آیه [انعام:51]. نظر المیزان و المنار نیز نزدیک به این است. بعضی ظّن را در آیات علم معنی کردهاند ولی از ظاهر نباید عدول کرد. راغب در مفردات گوید: هرگاه ظّن قوی باشد و یا مانند قوی تصور شود با آنّ مشدّد و آن مخفف از مثّقله استعمال میشود آن گاه آیات «یَظُنُونَ اَنَّهُمْ مُلاقوا رَبِّهِمْ» «یَظُنّونَ اَنَّهُمْ مُلاقُوا اللّه» را شاهد آورده و آنها را در مقام یقین دانسته است. بنابر قول راغب میشود گفت: چوناند مشدّد و مخّف برای تحقیق است اگر بعد از ظّن بکار روند قرینه بودن ظّن به معنی یقین است مثل آیات فوق و آیه [قیامة:28]. * [احزاب:10] الف الظنونا زاید است برای رعایت آخر آیه که با آیات دیگر در یک سیاق باشد مثل باشد مثل [احزاب:67]. این الف معنائی ندارد و فقط برای اصلاح لفظ است تقدیر آیه به قولی چنین است: «وَ تَظُّنُونَ بِاللَّههِ الظُّنونَ الْمُختَلَفَةِ». آنجا که در اثر تلاش و تفکّر، یقین ممکن باشد کاری از ظّن ساخته نیست و مورد قبول نمیباشد [یونس:36].
و گفتارشان که: «ما، مسیح عیسی بن مریم، پیامبر خدا را کشتیم!» در حالی که نه او را کشتند، و نه بر دار آویختند؛ لکن امر بر آنها مشتبه شد. و کسانی که در مورد (قتل) او اختلاف کردند، از آن در شک هستند و علم به آن ندارند و تنها از گمان پیروی میکنند؛ و قطعاً او را نکشتند!
اگر از بیشتر کسانی که در روی زمین هستند اطاعت کنی، تو را از راه خدا گمراه می کنند؛ (زیرا) آنها تنها از گمان پیروی مینمایند، و تخمین و حدس (واهی) میزنند.
بزودی مشرکان (برای تبرئه خویش) میگویند: «اگر خدا میخواست، نه ما مشرک میشدیم و نه پدران ما؛ و نه چیزی را تحریم میکردیم!» کسانی که پیش از آنها بودند نیز، همین گونه دروغ میگفتند؛ و سرانجام (طعم) کیفر ما را چشیدند. بگو: «آیا دلیل روشنی (بر این موضوع) دارید؟ پس آن را به ما نشان دهید؟ شما فقط از پندارهای بیاساس پیروی میکنید، و تخمینهای نابجا میزنید.»
و بیشتر آنها، جز از گمان (و پندارهای بیاساس)، پیروی نمیکنند؛ (در حالی که) گمان، هرگز انسان را از حقّ بینیاز نمیسازد (و به حق نمیرساند)! به یقین، خداوند از آنچه انجام میدهند، آگاه است!
آگاه باشید تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند، از آن خدا میباشند! و آنها که غیر خدا را همتای او میخوانند، (از منطق و دلیلی) پیروی نمیکنند؛ آنها فقط از پندار بی اساس پیروی میکنند؛ و آنها فقط دروغ میگویند!
ای کسانی که ایمان آوردهاید! از بسیاری از گمانها بپرهیزید، چرا که بعضی از گمانها گناه است؛ و هرگز (در کار دیگران) تجسّس نکنید؛ و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟! (به یقین) همه شما از این امر کراهت دارید؛ تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبهپذیر و مهربان است!
اینها فقط نامهایی است که شما و پدرانتان بر آنها گذاشتهاید (نامهایی بیمحتوا و اسمهایی بی مسمّا)، و هرگز خداوند دلیل و حجتی بر آن نازل نکرده؛ آنان فقط از گمانهای بیاساس و هوای نفس پیروی میکنند در حالی که هدایت از سوی پروردگارشان برای آنها آمده است!