تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوى آتَيْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذلِکَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ «14» وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ «15» قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ «16» قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ «17» فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسى إِنَّکَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ «18»
فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يا مُوسى أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلاَّ أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَ ما تُرِيدُ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ «19»
ترجمه
و چون رسيد بکمال قوّتش و معتدل شد عقل و ادراکش داديم او را فرمان و دانش و اينچنين جزا دهيم نيکوکاران را
و داخل شد در شهر در وقت غفلتى از اهل آن پس يافت دو مرد را که کار زار ميکردند که اين از پيروان او است و اين از دشمنان او پس بيارى طلبيد او را آنکه بود از پيروانش بر ضرر آنکه بود از دشمنانش پس مشت زد او را موسى پس کشت او را گفت اين بود از کار شيطان همانا او است دشمنى گمراه کننده آشکار
گفت پروردگار من همانا من ستم کردم بر خود پس بيامرز مرا پس آمرزيد او را همانا او است آمرزنده مهربان
گفت پروردگار من بسبب آنچه انعام فرمودى بر من پس نشوم پشتيبان گناهکاران
پس گشت در آنشهر ترسان و منتظر مى‌بود پس در اين هنگام آنکه بيارى طلبيده بود او را ديروز بفرياد رسى خواست او را گفت باو موسى همانا توئى گمراه آشکار
پس چون خواست که حمله کند بآنکه او دشمن آن دو بود گفت اى موسى آيا ميخواهى بکشى مرا همچنانکه کشتى نفسى را ديروز نميخواهى جز اينکه باشى ستمکار در زمين و نميخواهى که باشى از اصلاح کنندگان
تفسير
و چون حضرت موسى بکمال قوّت بدنى و رشد عقلى رسيد خداوند او را بمنصب نبوّت فائز و از علم و حکمت بهره‌مند فرمود و بناء خداوند بر اين است که کليه نيکوکاران را بپاداش لايق خودشان برساند و کلمه اشدّ که بمعناى قوت و توانائى است يا مفردى است بصورت جمع يا جمعى است که مفرد ندارد يا مفردش شدّت است و مراد از استواء اعتدال قوى و کمال عقل و ادراک است و در معانى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اشدّ هجده سال و استواء ملتحى شدن است و بعضى اشدّ را سى سال و استواء را چهل سال گفته‌اند و در هر حال مقدمات نيل آنحضرت باين سعادت عظمى بر حسب روايات ماثوره از ائمه اطهار و ظاهر اين آيات شريفه آنستکه او با عزّت و احترام نزد فرعون زيست فرمود تا بالغ شد و چون با فرعون در باب توحيد خداوند صحبت ميفرمود آن ملعون عازم قتل او گشت و حضرت از منزل او بيرون آمد و بنى اسرائيل سؤالاتى از او مينمودند و بتدريج معرفت بمقام او پيدا ميکردند تا يکى از مشايخ آنها که داراى
جلد 4 صفحه 177
کتاب بود علائم و اوصاف منجى بنى اسرائيل را که از اولاد لاوى بن يعقوب عليه السّلام است با آنحضرت تطبيق نمود و اسم او و پدرش را سؤال کرد و چون گفتند موسى بن عمران است از جاى جست و دست آنحضرت را بوسيد و مردم از او تبعيّت نمودند و بقدمهاى حضرت افتادند و بوسيدند و گرد او جمع شدند و شيعه او گشتند و اين خبر بگوش فرعون رسيد و او ميان بنى اسرائيل تفرقه انداخت و منع نمود آنها را از آنکه در اطراف آنحضرت باشند و او از مرکز خارج و شبانه بهمان شهر يا بشهر ديگرى از شهرهاى فرعون وارد گرديد در بين نماز مغرب و عشاء يا در روز عيدى که مردم مشغول بلهو و لعب بودند در هر حال وقتى بود که مردم از حال او غفلت داشتند و ديد يکنفر از شيعيان اسرائيلى او با يکنفر قبطى از اتباع فرعون مشغول نزاعند و آن اسرائيلى استغاثه نمود از حضرت براى اعانت او بر دفع دشمن مهاجم خود و آنجناب اجابت فرمود و او را منع از تعرّض بشيعه خود کرد و او ممتنع نشد و حضرت خواست او را باز دارد در حاليکه غضب و تعصّب دينى بر او استيلا يافته بود مشتى باو زد که فى الحال جان داد و حياتش بپايان رسيد و حکم خدا را بر او جارى فرمود چون کافر و مهاجم بمؤمن بود و فرمود اين تعرّض بمؤمن از عمل شيطان است که مرتکب آن مستحق قتل ميشود و او دشمن اهل ايمان است و گمراه کننده آشکار بنى آدم و بعد روى نياز بدرگاه کار ساز آورده عرضه داشت که من بخود ستم نمودم که وارد اين شهر شدم و اين قتل خطائى از من سر زد مرا از ديده دشمنان بپوشان که بر من ظفر نيابند و خداوند اجابت فرمود و او را از ديده دشمنان مستور داشت چون ذات اقدس او خطا پوش بندگان و مهربان بايشان است و اينکه از اين قتل تعبير بخطا شد باعتبار آن بود که حضرت قصد قتل او را نداشت و آلت قتّاله استعمال ننمود و چنين قتلى عمدى نيست نه آنکه العياذ باللّه پيغمبر که معصوم است خطا کار بوده بلکه او بوظيفه خود که دفاع از نفس مؤمن بوده قيام فرموده حتى ميتوان گفت ترک اولى هم از او صادر نشده بلى محتمل است که در دفع تعرّض قبطى ضرب کافى بوده و قتل از استيلاى غضب و تعصب دينى و قوّت بازوى حضرت ناشى شده باشد و او احتمال قصورى از خود در تحفّظ داده لذا چنانچه رسم بزرگان و اولياء خدا است در پيشگاه الهى اعتراف
جلد 4 صفحه 178
بتقصير و طلب مغفرت نموده و بنابراين جاى احتمال صدور ترک اولى است نه تحقّق آن آنهم خارج از اختيار و مستند بقوّه الهى و تعصب دينى که عين مزيّت و فضيلت است و اقرار بگناه از آداب دعا و شعار عبوديّت در پيشگاه الهى و از لوازم قصور ممکن در مقابل واجب الوجود است و بهيچ وجه منافاتى با عصمت انبياء که مختار اماميّه است ندارد و بعدا شکر خدا را بجا آورده براى آنکه نعمت قوّت و قدرتيکه باو داده صرف نموده و مينمايد در دفاع از اهل ايمان و جهاد در راه خدا نه پشتيبانى از مجرمان و کمک با ستم کاران و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه عرضه داشت پروردگارا براى نعمت قوّتى که بمن عنايت فرمودى متعهد شدم که هرگز کمک با گنه‌کاران ننمايم و بنظر حقير حسنى ندارد يا آنچه ذکر شد احسن است و در هر حال مشعر است بحسن اعانت مؤمنين و قبح معاونت ظالمين و در همان روز اين خبر منتشر در شهر شد که موسى يکنفر از فرعونيان را کشت و فرداى آنروز در حاليکه حضرت خائف و مترصّد بود که فرعونيان براى دستگيرى او و قصاص مقتولشان بيايند همان اسرائيلى ديروزى با قبطى ديگرى نزاع کرد و بحضرت استغاثه نمود و از او کمک خواست و آنجناب متغير شد و فرمود تو گمراهى هستى که واضح است دورى تو از راه صواب چون اکنون که غلبه با فرعونيان است نبايد هر روز با يکى از آنها مخاصمه نمود و با وجود اين بحال او رقت فرمود و خواست حمله کند بقبطى که دشمن آنحضرت و اسرائيلى بود اسرائيلى براى آنکه حضرت او را غوىّ مبين خوانده بود تصوّر کرد ميخواهد باو حمله کند گفت ميخواهى مرا بکشى چنانچه ديروز يکنفر را کشتى معلوم ميشود تو ميخواهى ستمکار باشى در زمين بر مردم و نميخواهى از اصلاح کنندگان باشى در ميان آنها و بعضى گفته‌اند اين کلام را آن قبطى گفت چون واقعه ديروز را شنيده بود و فرار کرد و در حديث قمى ره از امام باقر عليه السّلام اينمعنى تأييد شده و اظهر از معناى سابق است ولى در حديث عيون از امام رضا عليه السّلام که بيشتر معانى مذکوره در اين آيات از آن مستفاد است اشاره بمعناى اول شده بود و در مجمع آنرا باکثر مفسّرين نسبت داده است لذا قبلا ذکر شد و اللّه اعلم.
جلد 4 صفحه 179