تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ وَ لَمْ يَتَفَکَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى وَ إِنَّ کَثِيراً مِنَ النَّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَکافِرُونَ «8» أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوها أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما کانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ «9» ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى أَنْ کَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُنَ «10»
ترجمه
آيا تفکر نمى‌کنند در پيش خودشان که نيافريد خدا آسمانها و زمين و آنچه را ميان آندو است مگر براى حکمت و مصلحت و مدتى نام برده شده و همانا بسيارى از مردم بملاقات پروردگارشان هر آينه کافرانند
آيا سير نکردند در زمين پس بنگرند چگونه بود سر انجام آنانکه بودند پيش از ايشان که شديدتر بودند از آنها در توانائى و شيار کردند زمين را و آباد کردند آنها آنرا بيشتر از آنچه آباد کردند اينها آنرا و آمد آنها را رسولانشان با معجزات روشن پس نبود خدا که ستم کند بر آنها و لکن بودند که بر خودشان ستم ميکردند
پس
جلد 4 صفحه 246
بود سر انجام آنانکه بد کردند عقوبت بد براى آنکه تکذيب کردند آيتهاى خدا را و بودند که بآنها استهزاء مينمودند.
تفسير
خداوند متعال بعد از نسبت غفلت از آخرت باکثر مردم در آيات سابقه متنبّه فرموده است آنها را بلزوم تفکّر و انديشه نمودن در پيش خودشان و مکان خلوتى يا در امر خلقت نفس خود که خالق آن کيست و صفاتش چيست تا بدانند که آن خداى عالم قادر حکيم بى‌نياز است و اين آسمانها و زمين و اهل آنرا بدون غرض عقلائى خلق ننموده و براى نفع شخصى نيست و نتيجه بگيرند که براى احسان بر بندگان بقدر قابليّت و استعداد ايشان است تا در اين سراى موّقت محدود بکوشند و در آن سراى مؤبّد نامحدود شربت مراد بنوشند و احقاق حقّ مظلوم از ظالم بشود ولى بسيارى از مردم بى‌خرد منکر معاد و دار ثواب و عقاب الهى ميباشند آيا اين اشخاص و کسانيکه از آخرت غافلند و باين جهت مرتکب معصيت خدا و تکذيب انبياء شدند سير ننمودند در زمين و قصص قرآنيّه تا به بينند و بدانند چگونه بود عاقبت اقوام سابقه که مانند آنها بودند در مخالفت اوامر خدا و تکذيب انبياء و فوق آنها بودند در قوّت و قدرت و زمين را بيشتر زير و رو نمودند براى کشت و زرع و حفر قنوات و استخراج معادن و تهيّه مساکن و قصور براى آبادى و عمران اين دار غرور و همه را گذاردند و رفتند در قبور آنهم بعذاب الهى بطوريکه موجب عبرت اقوام باقيه و امم آتيه گرديد و هنوز خرابه ابنيه و عمارات آنها در مرتى و منظر مردم باقى و برقرار است و خداوند بآنها ظلم نفرمود که بدون استحقاق عذاب فرمايد بلکه آنها بعقائد و اعمال ناشايسته خودشان خود را مستحقّ عقوبت نمودند و بر خود ستم کردند چون حجّت از طرف خداوند بر آنها تمام شد بآمدن پيغمبران با معجزات نمايان پس بود مئال امر آنانکه کار بد کردند عقوبت بسيار بدى براى آنکه انکار نمودند حشر و نشر را و تکذيب کردند انبياء و اولياء خدا را و چنين بودند که ايشانرا مسخره و استهزاء مينمودند و بنابراين السّوءى که مؤنّث اسوء است خبر کان و عاقبت اسم آن و اينکه عاقبتهم نفرموده براى دلالت بر مقتضى براى چنين عاقبتى است و أن کذّبوا بتقدير لام براى
جلد 4 صفحه 247
بيان علّت عقوبت است اين بنابر رفع عاقبت است و بعضى بنصب قرائت نموده‌اند و بنابراين خبر کان مقدّم بر اسم آن شده و مقصود توضيح و بيان حال همان کفّار سابق الذّکر است و محتمل است مقصود بيان مطلب مستقلّى باشد در تعقيب نسبت ظلم بآنها نه خدا باين تقريب که پس بود نتيجه و عاقبت امر کسانيکه مرتکب کار بد شدند آنکه تکذيب نمودند بآيات خدا و بايشان استهزاء مينمودند تا دلالت کند بر آنکه ارتکاب گناه بتدريج انسانرا بکفر ميکشاند و بنابراين جمله أن کذّبوا بآيات اللّه خبر کان است و السّوءى مفعول مطلق يا مفعول به است براى أساؤوا و بر فرض اوّل السّوءى بايد مصدر باشد و بر تقدير دوم أساؤوا بمعناى ارتکبوا است و بنظر حقير اين معنى اظهر و اوفق باستشهاد باين آيه در بعضى از روايات است ولى مفسّرين بيشتر بمعناى اوّل اعتماد نموده‌اند و در هر حال غرض تعريض باهل مکّه است که در وادى غير ذى زرع اقامت دارند و در آبادى و عمران از ساير ملل عقب مانده‌اند و با وجود اين مغرور بدنيا شدند و از دين اجداد خودشان که بحضرت ابراهيم و اسمعيل ميرسد دست برداشتند و براى منافع چند روزه بت‌پرست شدند و بزودى بسزاى اعمالشان خواهند رسيد.