تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسْکِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ ذلِکَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (38) وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (39) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ يُمِيتُکُمْ ثُمَّ يُحْيِيکُمْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِکُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ (40)
جلد 4 صفحه 258
ترجمه
پس بده بصاحب قرابت حقّش را و بمسکين و درمانده در راه اين بهتر است براى آنانکه ميخواهند جانب خدا را و آنگروه ايشانند رستگاران
و آنچه ميدهيد از پيش کشى تا افزايش يابد در مالهاى مردمان پس افزون نميشود نزد خدا و آنچه داديد از زکاتى که ميخواهيد جانب خدا را پس آنگروه ايشانند افزون کنندگان
خدا است آنکه آفريد شما را پس روزى داد شما را پس ميميراند شما را پس زنده ميکند شما را آيا از شريکان شما هست کسى که بکند از اينها چيزى منزّه است او و برتر است از آنچه شريک قرار ميدهند.
تفسير
از آيه سابقه مستفاد شد که گشايش روزى و تنگى آن از جانب خدا است و مربوط بوسائل ظاهرى نيست لذا خداوند در اين آيه شريفه فرموده پس بده اى مکلّف بخويش خود و فقير و مسافر درمانده حقّ هر يک را و از ترس فقر و سختى معاش در اداء حقوق واجبه ارحام و فقراء و درماندگان کوتاهى منما که امر توسعه و تضييق رزق با خدا است و حقوق واجبه آنها در محل خود از نفقه اقارب و مصرف زکوة معيّن شده است و در مجمع نقل نموده که چون اين آيه نازل شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فدک را بحضرت زهرا عليها سلام تمليک و تسليم فرمود ولى اشتباها آيه را و آت ذا القربى حقّه بواو نقل نموده و آن آيه در سوره بنى اسرائيل با اخبار مفسّره‌اش گذشت و منافات ندارد که در اينجا هم يکى از مکلّفين پيغمبر صلى اللّه عليه و اله باشد که بايد حقّ دختر خود را اداء نمايد ولى ظاهرا اختصاص بآنحضرت ندارد بملاحظه فاء تفريع و آنکه خداوند فرموده اين انفاق و اداء حقّ بهتر است از مال دنيا براى کسانيکه طالب خوشنودى خدا و قرب بآنحضرتند و ايشان از رستگاران و فائز شوندگان بنعيم آخرتند و نيز فرموده و آنچه بدهيد شما از هديه و پيش کشى بمردم براى آنکه زياده از آن از اموال ايشان عائد شما شود يا قرض دهيد بطمع آنکه در وقت اداء اضافه بر اصل مال بشما مسترد دارند در نزد خدا براى شما نفع و مزيّتى نخواهد بود ولى اگر قربة الى اللّه زکوة واجب يا مستحبّ خود را اداء نمائيد امثال شما مالشان در دنيا زياد شود و ثواب اخروى ايشان چندين برابر خواهد بود چون اداء زکوة مال موجب نموّ و افزايش و برکت آن است و ثواب اخروى برتر و بالاتر از هر چيز است و در اخبار ائمّه اطهار رباء در اين آيه
جلد 4 صفحه 259
بهر دو معنى که هديه باميد نفع زائد و قرض بطمع استرداد با زياده است تفسير شده و رباء حرام را مخصوص بشرط زياده فرموده‌اند و بنابراين سودى که قرض گيرنده باختيار خود بدهد اگر چه قرض دهنده باين اميد قرض بدهد اشکالى ندارد نهايت آنکه ثواب قرض الحسنه را که هجده برابر است و صدقه ده برابر نداشته باشد و روايات مفسّره شاهد بر مطالب مرقومه است و اينکه خداوند در اين آيه و آيه سابقه از خطاب عدول بغيبت فرموده شايد براى تعميم حکم باشد از حاضرين بغائبين و آنکه هر کس براى رضاى خدا انفاق کند و صدقه يا قرض دهد ببهره زائد در دنيا و آخرت خواهد رسيد و اختصاص بشخص خاص و مردم مخصوصى ندارد نهايت آنکه ايمان و اخلاص شرط قبول تمام اعمال است که در محلّ خود ذکر شده است و در خاتمه باز خداوند روى سخن را باهل شرک معطوف داشته و فرموده است خداوند است آنکه شما را وجود داد و پرورش فرمود و روزى داد که ابقاء حيات نموديد پس ميميراند شما را در وقت مقدّر پس زنده ميکند شما را در وقت مقرّر براى مجازات اعمال خوب و بد شما آيا هيچ يک از بتها که شما آنها را شريک قرار داديد براى خدا در ستايش و پرستش قادر بر اين کارهاى خدائى هستند و هيچ يک از اين افعال از آنها صادر ميگردد حاشا و کلّا منزّه است خداوند و برتر و بالاتر از آنکه اشياء و اشخاص عاجز و ناتوان با او برابر و شريک باشند و ما اتيتم بقصر و لتربوا بتاء مضمومه و سکون و او نيز قرائت شده است يعنى تا صاحبان زياده شويد در اموال مردم و بنابر قرائت مشهور يعنى تا زياد شود آنچه داديد در بين مال مردم و بشما مسترد گردد در مصباح الشريعه از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود حريص محروم است و با آنکه محروم است مذموم است در هر چه باشد و چگونه محروم نباشد با آنکه خارج شده از پابند الهى و مخالفت نموده با قول خداوند که فرموده اللّه الّذى خلقکم ثمّ رزقکم تا آخر و تشرکون بتاء خطاب نيز قرائت شده است و مضعف صاحب اضعاف مال در عاجل و اضعاف از ثواب در آجل است.
جلد 4 صفحه 260