تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْکَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَکُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ (31) وَ إِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ ما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ کُلُّ خَتَّارٍ کَفُورٍ (32) يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا يَوْماً لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ لا يَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (33) إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (34)
ترجمه
آيا نديدى که کشتى ميرود در دريا بعنايت خدا تا بنماياند بشما از آيتهايش همانا در اين هر آينه آيتها است براى هر صبر کننده شکرگزار
و چون فرو گيرد آنان را موجى مانند سايبانهائى ميخوانند خدا را با آنکه
جلد 4 صفحه 283
خالص کنندگانند براى او دين را پس چون برهاند آنان را بسوى خشکى پس بعضى از آنها در حدّ اعتدال باقى بمانند و انکار نميکند آيتهاى ما را مگر هر مکر و غدر کننده ناسپاس
اى مردمان بپرهيزيد از پروردگارتان و بترسيد از روزى که اداء نکند پدرى از فرزندش و نه فرزندى او اداء کننده است از پدرش چيزى همانا وعده خدا راست است پس نبايد فريب دهد البته شما را زندگانى دنيا و نبايد فريب دهد شما را بخدا آن فريب دهنده
همانا خدا نزدش علم روز قيامت است و فرو ميفرستد باران را و ميداند آنچه در رحمها است و نميدانند هيچ کس که چه کسب ميکند فردا و نميداند هيج کس که در کدام زمين ميميرد همانا خداوند داناى آگاه است.
تفسير
خداوند منّان در مقام بيان قدرت و تعداد نعمت خود متذکر نموده است بنى آدم را بکشتى که جارى ميشود در دريا بوسيله باد و بادبان و ساير لوازم کشتيرانى که همه از نعم الهيّه است براى ارائه دادن به بندگان علائم وجود و قدرت و رحمت خود را از عجائب مخلوقات بحر و سير کشتى باراده ناخدا بخواست خدا و عنايات بى‌پايان او در نگهدارى آن از خطرات و رساندن اهلش را بساحل مراد ولى کسانى متوجّه باين معانى ميشوند و از ثمرات آن بهره‌مند ميگردند که صابر بر بلا و شاکر بر نعمت باشند و در مواقع خطر صبر نمايند و بعد از نجات شکر کنند خلاصه آنکه مؤمن و بين خوف و رجاء باشند و مؤثر در وجود را جز خدا ندانند در مجمع نقل نموده که ايمان دو نيمه است نيمى از آن صبر و نيمى شکر است و وقتى که فرو گيرد اهل کشتى را موجى از امواج بى‌کران دريا که در احاطه و ارتفاع و بزرگى مانند خيمه و ابر و کوهى سايه افکن شده ناچار بخوانند خدا را براى نجات خودشان از غرق با اخلاص در دين که توجّه بخداى يگانه و قطع اميد از غير او است ولى بعد از نجات و وصول بساحل و حصول اطمينان بعضى از آنها بعدل و اقتصاد در طريق صلاح و سداد بر آيند و بعهديکه با خدا در دريا نمودند وفا کنند و تجاوز از حق ننمايند و بعض ديگر نقض عهد فطرى و خلف وعد بحرى نموده بحال کفر و شرک اوّلى خود بر گردند ولى منکر آيات وحدت و قدرت و رحمت خدا نشود مگر آنکس که مکّار غدّار
جلد 4 صفحه 284
ناوفادار و بسيار نا شکرگزار باشد خصوصا بعد از فرجى که خداوند بعد از چنين شدّتى باو داده چون ختر قبيح‌ترين غدر است و بعضى گفته‌اند مراد از صبّار شکور کسى است که حبس کند نظر خود را در ملاحظه آيات خدا و صرف نمايد فکر خويش را در تصوير نعم الهى و شکر کند خدا را در برابر آنها و قمّى ره مقتصد را بصالح و ختّار را بخدّاع تفسير فرموده است و بايد مردم از مخالفت اوامر و نواهى الهى بپرهيزند و بترسند از روز که اداء و روا نکند هيچ پدرى از فرزندش دينى و حاجتى را و هيچ فرزندى اداء و روا کننده نباشد از پدرش دينى و حاجتى را خلاصه آنکه در آنروز هر کس بفکر خويش است نه قوم و خويش و دوست و رفيق و کسى نميتواند از کسى دستگيرى کند مگر باراده و اذن الهى و لا يجزى از باب افعال نيز قرائت شده يعنى بى‌نياز نميکند احدى احدى را از چيزى و تبديل جمله فعليّه باسميّه و تغيير بعضى از الفاظ ظاهرا براى تفنّن در کلام و تأکيد مرام در ظرف تجدّد و حدوث بافاده ثبوت و دوام است و چنين روزى که قيامت کبرى است خواهد آمد و همانا وعده خداوند حقّ و محقّق است و تخلّف پذير نيست پس نبايد زندگى محدود دنيا و لذائذ فانيه آن شما را فريب دهد و بخود مشغول و سر گرم نمايد و از نعيم نامحدود آخرت باز دارد و يا شيطان و نفس امّاره بسوء شما را مغرور بکرم خدا و وعده مغفرت و تحصيل وسائل آن در ظرف مهلت نمايد چون بسا باشد که اجل برسد و مهلت از دست برود و معصيت بتدريج شخص را از قابليّت مغفرت بيندازد و موفق بتوبه نشود و بر حسب روايات متعدّده که بطرق معتبره از ائمه هدى عليهم السلام نقل شده پنج علم است که بطور تحقيق و تفصيل مخصوص بذات اقدس الهى است اوّل علم بوقت قيامت کبرى است دوم علم بوقت نزول باران و محلّ آن سوم علم بذکور و اناث بودن طفل در رحم مادر و خوشگلى و زشتى و سخاوت و بخل و سعادت و شقاوت و جهنّمى و بهشتى بودن او چنانچه در نهج البلاغه است چهارم علم بآنکه شخص در آتيه چکار ميکند از خير و شرّ و چه بدست مى‌آورد از مال و ثروت پنجم علم بآنکه در چه سرزمينى خواهد مرد و اينکه فرموده‌اند بطور تحقيق و تفصيل نميداند جز خدا شايد براى آن باشد که گاهى اين علوم از خدا افاضه ميشود باولياء ولى نه در همه وقت و همه جا و
جلد 4 صفحه 285
بدون تغيير و بداء و خداوند عالم بتمام اشياء است و آگاه از ظاهر و باطن آنها اختصاص باين امور ندارد در ثواب الاعمال و مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که کسيکه تلاوت نمايد سوره لقمان را در شب خداوند ملائکه را موکّل او فرمايد که حفظ نمايند او را از شيطان و لشگريانش تا صبح و چون در روز تلاوت نمايد ملائکه حفظ نمايند او را از آنملعون و اعوانش تا شام خداوند توفيق عنايت فرمايد انشاء اللّه تعالى.
جلد 4 صفحه 286