تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَ لا تُطِعِ الْکافِرِينَ وَ الْمُنافِقِينَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِيماً حَکِيماً «1» وَ اتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْکَ مِنْ رَبِّکَ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً «2» وَ تَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ کَفى بِاللَّهِ وَکِيلاً «3» ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَ ما جَعَلَ أَزْواجَکُمُ اللاَّئِي تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهاتِکُمْ وَ ما جَعَلَ أَدْعِياءَکُمْ أَبْناءَکُمْ ذلِکُمْ قَوْلُکُمْ بِأَفْواهِکُمْ وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ «4»
ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُکُمْ فِي الدِّينِ وَ مَوالِيکُمْ وَ لَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لکِنْ ما تَعَمَّدَتْ قُلُوبُکُمْ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً «5»
ترجمه
اى پيغمبر بپرهيز از خدا و اطاعت مکن کافران و منافقانرا همانا خدا داناى درست کردار است
و پيروى کن آنچه را که وحى ميشود بتو از پروردگارت همانا خدا بآنچه ميکنيد آگاه است
و واگذار کارت را بخدا و کافيست که باشد خدا کارگزار
قرار نداد خدا براى مردى دو دل در درونش و قرار نداد جفتهاى شما را که ظهار ميکنيد از آنها مادرانتان و قرار نداد پسر خوانده‌هاى شما را پسرانتان اين گفتار شما است بدهانهاتان و خدا ميگويد سخن راست را و ارائه ميکند راه را
بخوانيد آنانرا بپدرانشان آن راست و درست‌تر است نزد خدا پس اگر ندانيد پدرانشان را پس برادران شما در دين و دوستان شمايند و نيست بر شما گناهى در آنچه بخطا کرديد ولى هست آنچه قصد کند دلهاتان و باشد خدا آمرزنده مهربان.
تفسير
قمى ره نقل نموده از امام صادق عليه السّلام که خداوند مبعوث فرمود پيغمبر خود را بنحو تو را قصد ميکنم و بشنو اى همسايه پس مخاطبه با پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله است و مقصود مردمند حقير عرض ميکنم اين مثلى است در عرب مانند آنکه در فارسى ميگويند در بنو ميگويم ديوار تو گوش کن و حکمت آن در اينجا ظاهرا قطع طمع
جلد 4 صفحه 300
کفار از موافقت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله با آنها است و اهمّيت حکم در نظر مردم که خداوند پيغمبر معصوم خود را امر بپرهيزکارى و نهى از پيروى کفار و منافقين فرموده چه رسد بسائر خلق که بايد باو تأسّى نمايند و خداوند عالم بمصالح و مفاسد امور است و اوامر و نواهيش بر طبق مصلحت و حکمت است و در مجمع شأن نزولى ذکر فرموده که حاصلش آنستکه ابو سفيان پدر معاويه با جمعى از کفار مکه و منافقين مدينه بعد از گرفتن امان خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم رسيدند و تقاضا نمودند حضرت بتهاى آنها را واگذارد و قائل بشفاعت آنها از پرستش کنندگانشان شود آنانهم آنحضرت را واگذارند بعبادت خدايش و اين سؤال بقدرى بر حضرت گران آمد که عمر از آن سرور اجازه خواست که حکم قتل آنها را صادر فرمايد و حضرت فرمود من بآنان امان دادم و آنها را از مدينه اخراج فرمود و اين آيه نازل شد و مفادش آنستکه اطاعت آن کفار مکه و منافقين مدينه را منما که منافى با تقوى و پرهيزکارى است و بنظر حقير اطاعت کليه کفار و منافقين خواه از اهل مکه و مدينه باشند خواه از اهل بلاد ديگر و خواه تقاضاى قول بشفاعت بتها را نموده باشند خواه تقاضاى نقض امان منافات با تقوى دارد و مفاد آيه عام است اگر چه مورد خاص باشد و کافر آنستکه ظاهرا و باطنا ايمان ندارد و منافق آنستکه ظاهرا مؤمن و باطنا کافر است و آن بدتر است از کافر چون تکليف مسلمانان با کافر معلوم و با منافق نامعلوم است لذا خداوند جاى آنها را در درک اسفل از آتش قرار داده است و خداوند بعد از نهى از اطاعت خلق امر فرموده پيغمبر خود را بمتابعت و پيروى از احکام الهى که بطريق وحى بآنحضرت ميرسد و فرموده خداوند از اعمال بندگان آگاه است و در مقابل آنها پاداش خواهد داد و آنکه از مخالفت خلق بيم و هراس نداشته باش و توکّل کن و تفويض نما امرت را بخدا و اميد بغير او نداشته باش خدا کافى است که حافظ و نگهدار و معين و کارگزار تو باشد و دفع شرّ کفار را از مسلمانان بنمايد و چون اعراب بشخص خردمند زيرک که مى‌توانست با دو دسته مخالف سازگار باشد و هر دو را از خود راضى نگهدارد مرد دو دله ميگفتند و بزنى که با او ظهار نموده بودند که يک نوع جدائى مرد از زن است و احکام مخصوصى دارد مادر ميگفتند و پسرى را که مردى بفرزندى قبول نموده بود پسر او ميخواندند و اين اقوال بر خلاف حق و دور از حقيقت بود خداوند
جلد 4 صفحه 301
در دو آيه اخيره آنها را ردّ و منع فرموده و بمناسبت سبق ذکر امر بتوکل بر خدا و نهى از موافقت با کفار بدوا فرموده که قرار نداده است خدا براى مردى دو دل در جوفش تا بيکدل متوجه بحق و بيکدل متوجه بخلق و بيکدل دوست و مطيع خدا و بيکدل دوست و مطيع دشمنان خدا باشد پس اگر کسى مطيع وحى الهى و دوست خدا و اميدوار باو است نميشود مطيع دشمنان خدا و دوست آنها و متوجه بغير خدا باشد و بعدا فرموده و قرار نداده است خدا زنانى را که بصيغه ظهار و گفتن تو بر من مانند پشت مادر منى از آنها جدائى مينمائيد مادران شما و نيز قرار نداده است پسر خوانده‌هاى شما را پسران شما اين قبيل سخنان ناحق بيرون از حقيقت گفتار زبانى شما است که خودتان هم ميدانيد خلاف واقع است و خدا حق است و بحق و حقيقت و راستى سخن ميگويد و براه حق و حقيقت و راستى شما را هدايت مينمايد نسبت دهيد پسرها را بپدر حقيقى آنها آن بعدالت و حقيقت و راستى نزديکتر است نزد خدا و در حکم او و گفته‌اند اقسط در اينمقام از معناى تفضيل تجريد و در مطلق زياده استعمال شده يعنى بسيار راست و درست است نزد خدا و بنظر حقير اراده تفضيل هم مانعى ندارد چون اين نسبتها مجازا صحيح است لذا جائز است کسيرا که حق پدرى دارد پدر بخوانند مجازا ولى چون در بعضى از موارد که از آن جمله مورد نزول بوده و ذکر ميشود انشاء اللّه تعالى اين نسبتها خالى از مفسده نيست خداوند نسبت بپدران را نزديکتر بعدالت اجتماعى و صلاح واقعى در علم حق خوانده و در حکم خود از غير آن منع فرموده است در هر حال دستور فرموده که اگر پدران آنها را نمى‌شناسيد و نميدانيد کيست پس آنان برادران دينى و دوست و يا معين و ناصر و رفيق و خويش و قوم و آقا و بنده و همسايه و هم سوگند شمايند ميتوانيد آنها را برادر بخوانيد و دينى قصد کنيد و ميتوانيد مولى بخوانيد و يکى از معانى مذکوره يا غير آنها را که در لغت عرب براى مولى ثابت است قصد نمائيد و نيست گناهى براى شما هرگاه تا کنون از روى جهالت و نادانى يا بعد از اين بخطا و نسيان چنين نسبتى بکسى داده يا بدهيد بلى اگر بعد از اين کسيرا بغير پدر واقعى يا شرعى او نسبت دهيد گناهکار خواهيد بود در صورتى که قاصد بدل و عامد بزبان باشيد و خداوند آمرزنده و مهربان است بر عمد سابق و خطاى لاحق مؤاخذه نخواهد فرمود و از عمد لاحق هم بعد از
جلد 4 صفحه 302
توبه خواهد گذشت و يعملون بياء و الّلاى بدون همزه و تظاهرون بفتح تاء و بتشديد ظاء و بحذف الف و تشديد ظاء و هاء نيز قرائت شده است و راجع بشأن نزول اين آيه مجمع اقوالى نقل نموده که اجمالش آنستکه جمعى گفته‌اند نازل شده در باره ابو معمر که مردى با هوش و زيرک و پر حافظه بود و ميگفت من دو دل دارم که بهر يک از آن دو ميفهمم بيش از فهم محمد صلى اللّه عليه و اله و قريش هم او را دو دله ميخواندند و در جنگ بدر حاضر بود و بعد از هزيمت کفار ابو سفيان او را ديد که يک لنگه کفش در پا و يک لنگه در دست دارد و ميدود باو گفت چرا به اين فرار ميکنى ابو معمر گفت متوجه نبودم که باينحالم تصوّر ميکردم هر دو را در پاى دارم پس مردم دانستند که او دو دل نداشته و بعضى گفته‌اند مردم پيغمبر صلى اللّه عليه و اله را بواسطه کثرت عقل و هوش داراى دو دل ميدانستند و او را باين عنوان ميخواندند و بعضى گفته‌اند مردى مدّعى بود که من دو نفس دارم که يکى امر ميکند مرا و ديگرى نهى ميکند و آيه در ردّ او است و اقوال ديگرى هم که حاجت بذکر آنها نيست نقل نموده و آيه اخيره مسلّما ناظر و راجع بزيد بن حارثه کلبى است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم قبل از بعثت در بازار عکاظ او را خريده بود و بعد از بعثت مسلمان شد و چون پدرش خبر دار شد بمکه آمد و از حضرت رسول بتوسط حضرت ابو طالب خواهش نمود که او را بپدرش بفروشد يا آزاد کند و حضرت او را آزاد کرد و پدرش خواست او را با خود ببرد حاضر نشد و گفت من ملازمت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله را از دست نميدهم و پدرش متغيّر گرديد و او را از پسرى خود نفى نمود و حضرت او را بفرزندى قبول فرمود و باين عنوان معروف شد و پيغمبر صلى اللّه عليه و اله او را دوست ميداشت لذا بعد از نزول بمدينه زينب بنت جحش دختر عمه خود را بعقد او در آورد و پس از چندى زيد از سوء خلق او نزد پيغمبر صلى اللّه عليه و اله شکايت کرد و طلاقش داد و حضرت او را بزنيت اختيار فرمود و ياوه گويان گفتند پيغمبر زن پسر را بر پدر حرام مؤبّد نموده و خودش زوجه پسرش را گرفته است و شرح اين قصّه بيايد در آيات اين سوره انشاء اللّه تعالى و از صادقين عليهما السلام راجع بآيه قبل رواياتى نقل شده که دلالت دارد بر آنکه مراد از قرار ندادن خداوند دو دل را در درون مرد آنستکه دو محبت متضادّ در يکدل جمع نميشود محبت پيغمبر و اهل بيت اطهارش با محبت دشمنان ايشان نمى‌سازد خدا براى کسى دو دل قرار نداده تا
جلد 4 صفحه 303
بيکى خدا و اولياء او را دوست داشته باشد و بيکى دشمنان ايشانرا محبت اولياء خدا مانند محبّت خدا بايد خالص باشد و شرکت پذير نيست اگر کسى به بيند محبت کفار و منافقين را در دل دارد بايد بداند که دوست خدا نيست و خدا و تمام ملائکه او را دشمن دارند و همچنين کسيکه دشمنان اهل بيت را دوست داشته باشد از دوستان ايشان محسوب نخواهد شد و ايشان از چنين دوستى بيزارند چون دوست دشمن و دشمن دوست دشمن است.