اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ «1»
الحَمدُ لِلّه‌ِ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ «2» الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ «3» مالِک‌ِ يَوم‌ِ الدِّين‌ِ «4» إِيّاک‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاک‌َ نَستَعِين‌ُ «5»
اهدِنَا الصِّراطَ المُستَقِيم‌َ «6» صِراطَ الَّذِين‌َ أَنعَمت‌َ عَلَيهِم غَيرِ المَغضُوب‌ِ عَلَيهِم وَ لا الضّالِّين‌َ «7»
سورة فاتحة هفت آيه است و در مکّة نازل شده، و سوره قسمتي از آيات قرآني است که داراي نوعي اتصال و ارتباط بوده و بنام معيني خوانده شده باشد و وجه تسميه آن بسورة ممکن است بيکي از جهات زير باشد:
1- مأخوذ از سور بمعني حصار و ديوار اطراف شهر باشد و چنانچه سور بلد، شهر را از حوالي آن جدا مينمايد، هر سوره قسمتي از آيات قرآن را از آيات ديگر مجزّا و بحدّي محدود ميکند 2- از سور بمعني قطعه از چيزي، اخذ شده باشد چون هر سوره عبارت از قطعه از قرآن است در اينصورت همزه آن بواو قلب شده است 3- از سور بمعني رفعت و منزلت و مرتبت گرفته شده باشد زيرا هر سوره از قرآن درجه و مرتبتي از آن است و براي اينکه سوره اسامي بسياري ذکر شده که برخي از آنها را متذکر ميشويم:
جلد 1 - صفحه 82
1- فاتحة الکتاب: زيرا فاتحه هر چيزي ابتداء آن است چنانچه خاتمه هر چيز پايان و انتهاء آن ميباشد بنا بر اينکه اگر مراد از کتاب سوره‌هاي آن باشد اطلاق فاتحه بر اينکه سوره، حقيقي است ولي اگر مراد از کتاب آيات قرآن باشد، فاتحه آية بسم اللّه الرّحمن الرّحيم است و اطلاق آن بر تمام سوره از قبيل اطلاق جزء بر کل ميباشد چون سوره مشتمل بر فاتحه است، و همچنين است هر گاه مراد از کتاب کلمات و حروف قرآن باشد و لفظ فاتحة يا مصدر و بمعني فتح است و يا اسم فاعل است و تاء آن براي نقل از وصفيت باسميت ميباشد و بعضي گفته‌اند باين سوره فاتحة الکتاب گفته شده زيرا اوّلين سوره بوده که بر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نازل شده، ولي مشهور اينست که سوره علق اوّلين سوره بوده که نازل شده، يا براي اينکه در مصاحف اوّلين سوره‌ايست که نوشته شده.
لکن آنچه بنظر نزديکتر است اينست که خود پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم دستور اينکه ترتيب را داده‌اند و يا اينکه در مراتب نزول اوّليّه که در مقدّمه ذکر شد باين ترتيب بوده است 2- الحمد: بواسطه اينکه مشتمل بر آيه الحَمدُ لِلّه‌ِ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ است چنان که همه سوره‌هاي قرآن بنام يکي از کلماتي که در ضمن آيات سوره مذکور است ناميده شده 3- ام‌ّ الکتاب: زيرا ام‌ّ بمعني اصل و مرجع هر چيزي است و چون اينکه سوره مشتمل بر اصول مقاصد قرآن و رؤس مطالب آن است از اينجهت آن را ام الکتاب ناميدند (چنانچه شرح آن مذکور خواهد شد) همين طور که مکّه را ام القري و مغز را ام‌ّ الرأس گويند و براي ام‌ّ الکتاب اطلاقاتي چند است: الف- لوح محفوظ چنانچه ميفرمايد يَمحُوا اللّه‌ُ ما يَشاءُ وَ يُثبِت‌ُ وَ عِندَه‌ُ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ«1» و نيز
1- سوره رعد آيه 39
جلد 1 - صفحه 83
ميفرمايد وَ إِنَّه‌ُ فِي أُم‌ِّ الکِتاب‌ِ لَدَينا لَعَلِي‌ٌّ حَکِيم‌ٌ«1» و ميفرمايد بَل هُوَ قُرآن‌ٌ مَجِيدٌ فِي لَوح‌ٍ مَحفُوظٍ«2» که از انضمام دو آيه اخير بيکديگر و اخباري که در ذيل آيه اوّل است استفاده ميشود که مراد از ام‌ّ الکتاب لوح محفوظ است«3» ب- محکمات قرآن چنانچه ميفرمايد مِنه‌ُ آيات‌ٌ مُحکَمات‌ٌ هُن‌َّ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ«4» ج- سوره حمد چنانچه گذشت 4- سبع المثاني: براي اينکه باتفاق همه مسلمين اينکه سوره هفت آيه است«5» و مثانيش گفته‌اند براي اينکه دو مرتبه نازل شده يک دفعه در مکه و دفعه ديگر در مدينه و يا براي اينکه در نمازها دو بار خوانده ميشود و يا براي اينکه کلمات مکرّر در آن ميباشد مانند «اللّه، رحمن، رحيم، ايّاک، صراط، عليهم» و اسامي ديگري نيز براي اينکه سوره ذکر کرده‌اند مانند الوافية، الکافية، الشافية، الاساس، الصلاة، و ام القرآن فضيلت سوره حمد: در کتاب لآلي الاخبار«6» از امير المؤمنين عليه السّلام از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت ميکند که فرمود
«ان‌ّ اللّه قال لي يا محمّد و لقد آتيناک سبعا من المثاني و القرآن العظيم فافرد الامتنان علي‌ّ بفاتحة الکتاب و جعلها بازاء القرآن و ان‌ّ فاتحة الکتاب اشرف ما في کنوز العرش الي ان قال: الا فمن قرأها معتقدا لموالاة محمّد و آله منقادا لامرها مؤمنا بظاهرها و باطنها
1- سوره زخرف آيه 4
2- سوره بروج آيه 22
3- چنانچه در مقدمه کتاب ص 29 گذشت
4- سوره آل عمران آيه 7
5- بنا بر مذهب اماميه و شافعيه که بسم اللّه را آيه مستقل و جزو سوره ميدانند، صراط الّذين انعمت عليهم تا و لا الضالين يک آيه محسوب ميشود و بنا بر مذهب مالک و ابو حنيفه که بسم اللّه را جزو سوره نميدانند، صراط الّذين انعمت عليهم يک آيه و ما بعد آن آيه ديگر محسوب ميگردد
6- باب 7 ص 350
جلد 1 - صفحه 84
الله‌اعطاه اللّه بکل‌ّ حرف منها حسنة کل‌ّ واحدة منها افضل له من الدنيا بما فيها من اصناف اموالها و خيراتها و من استمع الي قار يقرؤها کان له قدر ثلث ما للقاري»}
بدرستي که خداوند بمن فرمود اي محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم هر آينه محققا سبع مثاني و قرآن عظيم را بتو داديم، پس بدادن فاتحة الکتاب منت جداگانه بر من نهاده و آن را در مقابل قرآن قرار داده، و بدرستي که فاتحة الکتاب شريفترين چيزي است که در گنجهاي عرش الهي ميباشد، تا اينکه ميفرمايد:
آگاه باشيد کسي که اينکه سوره را بخواند در حالي که بولايت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آل او معتقد، و نسبت بامر اينکه سوره تسليم، و بظاهر و باطن آن مؤمن باشد خداوند در مقابل هر حرفي از آن، حسنه باو عطا کند که بهتر باشد براي او از دنيا و آنچه در آنست از انواع مالها و خوبيها، و کسي که بقرائت قاري اينکه سوره گوش- فرادهد ثلث (يک سوم) ثواب قاري براي او باشد و نيز در لآلي الاخبار«1» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«اسم اللّه الاعظم مقطّع في ام‌ّ الکتاب»
(اسم اعظم الهي در سوره حمد تجزيه شده است) و نيز در لآلي الاخبار«2» از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«لو کتبت معاني فاتحة الکتاب لصار حمل سبعين ابلا»
(اگر معاني سوره حمد را بنويسم باندازه بار هفتاد شتر شود) و در کافي«3» از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
من لم يبرئه الحمد لم يبرئه شيئي
(کسي را که سوره حمد شفا ندهد چيزي او را شفا نخواهد داد)
1- باب هفتم ص 351
2- باب هفتم ص 351
3- باب فضل القرآن حديث 22
[.....]
جلد 1 - صفحه 85
و در لآلي الاخبار«1» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«من ناله علّة فليقرء في جيبه الحمد سبع مرات فان ذهب العلّة و الّا فليقرءها سبعين مرّة و انا الضامن له العافية»
(کسي را که مرضي عارض شد سوره حمد را در گريبان خود هفت مرتبه بخواند پس اگر علت مرتفع شد و اگر بهبودي نيافت هفتاد مرتبه بخواند و من ضامن شفاي او هستم) و در کافي«2» از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«لو قرئت الحمد علي ميّت سبعين مرّة ثم‌ّ ردّت فيه الرّوح ما کان عجبا»
(اگر سوره حمد هفتاد مرتبه بر مرده‌اي خوانده شود و او زنده گردد شگفت آور نيست) و بالجمله اخبار در فضيلت اينکه سوره و تلاوت آن با سوره توحيد و قدر و آيه آمن الرسول و آية الکرسي و غير اينها، بسيار است که از خور اينکه کتاب خارج است و هر که طالب باشد بکتب اخبار مراجعه کند و ما در اينجا نکاتي چند که از مجموع اينکه اخبار استفاده ميشود تذکر ميدهيم:
اول- در حديث اول پيغمبر اکرم از اينکه سوره بفاتحة الکتاب تعبير فرموده و از آن استفاده ميشود که ترتيب قرآن بصورتي که فعلا موجود است در زمان خود حضرت و بامر او بوده است دوم- مزاياي اينکه سوره مخصوص بمؤمن و معتقد بامامت ائمه اطهار است چنانچه مزاياي ساير عبادات نيز مخصوص باين طائفه ميباشد سوم- اينکه سوره مشتمل بر اسم اعظم است چهارم- در گنجهاي عرش الهي گنجي بالاتر از سوره حمد نيست
1- باب هفتم ص 351
2- باب فضل القرآن حديث 16
جلد 1 - صفحه 86
پنجم- شفاي جميع دردهاي ظاهري و باطني از اخلاق رذيله و صفات نکوهيده و حتي عقائد باطله که بزرگترين امراض باطني است بوسيله اينکه سوره مبارکه ميباشد حتي کسي که بواسطه ابتلاي بضلالت و گمراهي روح ايمان او مرده است اگر هفتاد مرتبه اينکه سوره بر او خوانده شود و هدايت شود مورد تعجب نباشد.
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ فضائل و مثوبات بسملة: فضائل و مزاياي اينکه آيه فزون‌تر از اينست که شماره شود و ما ببرخي از احاديث که در فضيلت اينکه آيه وارد شده اشاره ميکنيم در کتاب لآلي الاخبار«1» در ضمن حديث مطوّلي که از احاديث قدسيه است روايت ميکند
«قال تعالي و عزّتي و جلالي من قال من امّة محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بسم اللّه الرحمن الرحيم اکتب له في کتاب حسناته عبادة سبعمائة سنة»
(خداوند متعال فرمود بعزّت و جلال خودم قسم کسي که از امت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بسم اللّه الرحمن الرحيم را بگويد در نامه حسناتش ثواب عبادت هفتصد سال بنويسم) و در حديث طويلي«2» از امير المؤمنين عليه السّلام از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت ميکند که در ضمن آن ميفرمايد
«ثم‌ّ يأتي امّتي يوم القيمة و هم يقولون بسم اللّه الرحمن الرحيم فاذا وضعت اعمالهم في الميزان ترجحت حسناتهم»
(سپس امّت من در روز قيامت ميآيند در حالي که بسم اللّه الرحمن الرحيم ميگويند پس وقتي که اعمال آنان در ميزان نهاده ميشود حسناتشان مي‌چربد)
1 باب 7 ص 346 در ضمن حديث خلقت قلم از نور محمّد ص
2- لالي باب 7 ص 347
جلد 1 - صفحه 87
و در لآلي«1» از حضرت رضا عليه السّلام روايت ميکند که فرمود
«انّها اقرب الي اسم اللّه الاعظم من ناظر العين الي بياضها»
(بدرستي که بسم اللّه، باسم اعظم الهي از سفيدي چشم بچشم نزديکتر است) خواص بسملة: براي آيه بسم اللّه الرحمن الرحيم خواص بسياري در اخبار ذکر شده که بپاره از آنها ذيلا اشاره ميشود 1- طرد شيطان، گفتن «بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ» در موقع غذا خوردن موجب طرد شيطان ميشود چنانچه در کافي«2» و وسائل«3» روايت ميکند که
«اذا وضعت المائده حفّها اربعة آلاف ملک فاذا قال العبد بسم اللّه قالت الملائکة بارک اللّه لکم في طعامکم ثم‌ّ يقولون للشيطان اخرج يا فاسق لا سلطان لک عليهم الحديث»
(هر گاه سفره نهاده شود چهار هزار فرشته آن را احاطه کند) .. پس وقتي که بنده بسم اللّه ميگويد ملائکه ميگويند خداوند برکت دهد براي شما در طعامتان سپس بشيطان گويند که اي فاسق بيرون شو تسلّطي براي تو بر ايشان نيست تا آخر حديث) 2- دفع مضارّ طعام، چنانچه در لآلي«4» از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«ضمنت لمن سمّي علي طعام ان لا يشتکي منه»
(ضامن شده ام براي کسي که اسم خدا را بر طعام ببرد اينکه مريض و مبتلاء نشود) 3- دفع دشمن، در لآلي«5» از حضرت صادق روايت کرده که فرمود
«کان رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم اذا دخل منزله و اجتمعت عليه قريش يجهر ببسم اللّه الرّحمن الرحيم و يرفع بها صوته فتولّي قريش فرارا»
(رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم هر گاه داخل منزل ميشد و قريش عليه او اجتماع کرده بودند بسم اللّه الرحمن الرحيم را آشکارا
1- باب 7 347
2- نقل از لالي باب 7 ص 347
3- و نيز از روضة البهيمة
4- در همين باب و همين صفحه
5- باب 7 ص 348
جلد 1 - صفحه 88
ميگفت و صداي خود را بآن بلند مينمود قريش گريزان رو برميگردانيدند) 4- جهر ببسم اللّه در نماز موجب طرد شيطان ميشود، چنانچه در لآلي«1» از حضرت سجاد عليه السّلام نقل ميکند که بابي حمزه ثمالي فرمود
«ان‌ّ الصّلاة اذا قيمت جاء الشّيطان الي قرين الامام فيقول هل ذکر ربّه فان قال نعم، ذهب و ان قال لا، رکب کتفيه و دلّي رجليه في صدره فکان امام القوم حتي ينصرفوا قال الثمالي فقلت جعلت فداک أ ليس يقرءون القرآن! قال بلي ليس حيث تذهب، انّما هو الجهر ببسم اللّه الرحمن الرحيم»
(وقتي نماز بپا شد شيطان قرين امام جماعت ميآيد و ميگويد آيا پروردگار را ياد کرده! اگر گويد آري ميرود و اگر گويد نه بر دو شانه امام سوار ميشود و دو پايش را بر سينه امام آويزان ميکند و امام مردم است تا از نماز برگردند، ثمالي گويد گفتم فداي تو شوم مگر آنان قرآن نميخوانند! فرمود بلي، ولي مقصود از ذکر پروردگار آنچه تو فکر کرده نيست همانا مراد از ذکر جهر ببسم اللّه الرحمن الرحيم است) 5- گفتن بسم اللّه در موقع جماع موجب دفع شيطان ميشود و اگر بسم اللّه نگويد شيطان در جماع و نطفه شرکت ميکند چنانچه در لآلي«2» روايت ميکند که فرمود
«ان‌ّ الرجل اذا دني من المرأة و جلس مجلسه حضره الشيطان فان هو ذکر اسم اللّه تنحّي الشيطان عنه فان فعل و لم يسم‌ّ ادخل الشيطان ذکره فکان العمل منهما جميعا و النطفة واحدة»
(انسان هر گاه با همسر خودش نزديکي کند شيطان حاضر ميشود پس اگر اسم خدا را ياد کند، شيطان از او دور ميگردد ولي اگر عمل را انجام دهد و اسم خدا را نبرد شيطان با او شرکت کند پس عمل بوسيله هر دو «انسان و شيطان» واقع شود در صودتي که نطفه يکي باشد 6- در شروع بهر کاري موجب اتمام و اکمال آن ميشود چنانچه از رسول
1- باب 8 ص 388
2- باب 7 ص 348
جلد 1 - صفحه 89
اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم«1» روايت شده که فرمود
«کل امر ذي بال لم يبدء فيه ببسم اللّه فهو ابتر و في رواية اخري لم يذکر فيه بسم اللّه الرحمن الرحيم فهو ابتر»
(هر کار مهمّي که ببسم اللّه الرحمن الرحيم آغاز نشود آنکار ناقص باشد) و در لآلي«2» از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«ان‌ّ اللّه يقول انا احق من سئل و اولي من تضرّع اليه فقولوا عند افتتاح کل امر صغير او عظيم بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
اي استعين علي هذا الامر باللّه الحديث»
(بدرستي که خداوند ميفرمايد من سزاوارتر کسي هستم که از او سؤال و درخواست شود و شايسته‌ترين کسي هستم که بسوي او تضرّع و انابت شود پس نزد آغاز هر کار کوچک و بزرگي بگوئيد بسم اللّه الرحمن الرحيم، يعني طلب ياري ميکنم در اينکه کار از خدا تا آخر حديث) 7- در هر گرفتاري موجب وصول بمقصد است چنانچه از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«3» که فرمود
«من حزنه امر يتعاطاه فقال بسم اللّه الرحمن الرحيم و هو مخلص للّه و يقبل بلبه اليه لم ينفک عن احدي اثنتين امّا بلوغ حاجته في الدنيا و امّا يعدّ له عند ربّه و يدّخر له لديه و ما عند اللّه خير و ابقي للمؤمنين»
(هر که را محزون کند کاري که مشغول بآنست پس بگويد بسم اللّه الرحمن الرحيم و حال آنکه نسبت بخدا اخلاص داشته باشد و بدل متوجه باو شود، از يکي از دو چيز منفک نشود، يا رسيدن بحاجتش در دنيا و يا اينکه مهيّا و ذخيره ميشود براي او نزد پروردگارش و آنچه نزد خداست براي مؤمنين بهتر و پايدارتر است) 8- موجب حفظ از بلاست: در لآلي«4» از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«اول کل کتاب نزل من السماء بسم اللّه الرحمن الرحيم فاذا قرأتها
«1»- لالي باب 7 ص 349
2- باب 7 ص 349
3- لالي باب 7 ص 349
[.....]
4- باب 7 ص 349
جلد 1 - صفحه 90
الله‌‌فلا تبال ان لا تستعيذ فاذا قرأتها سترتک فيما بين السماء و في الارض»}
(اول هر کتابي که از آسمان نازل شد بسم اللّه الرحمن الرحيم بود پس هر گاه بسم اللّه را قرائت کردي باکي نيست از اينکه استعاذه نکني پس هر گاه بسم اللّه را قرائت کني مانع ميشود ترا از بليّاتي که بين آسمان و در زمين است) 9- در موقع خلع لباس موجب ميشود که شياطين آن را در بر نکنند چنانچه در لآلي الاخبار«1» از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود
«اذا خلع احدکم ثيابه فليسم‌ّ لان لا يلبسه الجن‌ّ»
(هر گاه يکي از شما جامه خودش را بکند پس خدا را نام برد تا اينکه ديوان آن را در بر نکنند) 10- موقع کشف عورت باعث ستر آن از شياطين ميشود چنانچه در لآلي الاخبار«2» از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«اذا کشف احدکم لبول او لغير ذلک فليقل بسم اللّه فان الشيطان يغض‌ّ بصره عنه حتي يفرغ»
هر گاه يکي از شما عورت خود را براي بول کردن يا غير آن کشف کند سپس بسم اللّه گويد بدرستي که شيطان چشمش را از آن بپوشاند تا فارغ شود.
«و در لآلي در خاصيت هفتم فرموده است
ستر ما بين اعين الجن‌ّ و عورة بني آدم الحديث»
(بسم اللّه پرده و حجابيست بين عورة اولاد آدم و بين چشمهاي اجنة و شياطين) 11- نوشتن آن بر در خانه موجب دفع بلا ميشود و روايت شده«3» که فرعون پيش از آنکه کافر شود و دعوي الوهيت کند بر بالاي قصرش بسم اللّه الرحمن الرحيم نوشته بود و تا اينکه نوشته باقي بود عذاب بر وي نازل نشد 12- در وقت سوار شدن موجب دفع شيطان ميگردد، از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده«4» که فرمود
«اذا رکب الرجل فسمي ردفه ملک يحفظه حتّي
1- باب 7 349
2- باب 7 349
3- لالي باب 7 ص 349
4- لالي باب 7 ص 349
جلد 1 - صفحه 91
الله‌ينزل فان رکب و لم يسم‌ّ ردفه شيطان الحديث»}
(هر گاه انسان سوار شود و اسم خدا را ببرد ملکي رديف او شود و او را حفظ کند تا اينکه پياده شود پس اگر سوار شود و نام خدا را نبرد شيطان رديف او باشد تا آخر حديث) 13- در موقع دخول در خانه يا اطاق موجب فرار شيطان و نزول برکت ميشود «لآلي«1» از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«اذا بلغ احدکم باب حجرته فليسم‌ّ فانه يفرّ الشيطان و اذا دخل بيته فليسم‌ّ فانه منزل البرکة و تؤنسه الملائکة»
(هر گاه يکي از شما بدر اطاقش رسيد و خدا را نام برد پس بدرستي که شيطان ميگريزد و هر گاه داخل خانه‌اش شود خدا را نام برد تا محل نزول برکت و انس ملائکه شود) 14- در ابتداي وضوء موجب طهارت همه بدن ميگردد چنانچه ميفرمايد«2»
«من قاله في اول وضوئه طهرت جميع جسده و من لم يسم‌ّ لم يطهر الّا ما اصابه الماء»
(هر که در اول وضويش بسم اللّه گويد همه بدنش طاهر باشد و کسي که بسم اللّه نگويد بدنش طاهر نباشد مگر آن مقداري که آب رسيده است)
در بيان اينکه «بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ» آيه از قران و جزء آن است:
ميان عامّه اختلاف است که آيا بسملة جزو قرآن و آيه مستقلّي از آن است يا اينکه جزو قرآن نيست بعضي از آنها مانند ابو حنيفه و تابعين او بسم اللّه را جزو قرآن نميدانند نه در سوره حمد و نه در ساير سوره‌ها، از اينجهت آن را در نماز
1- باب 7 ص 349
2- لالي باب 7 ص 349
جلد 1 - صفحه 92
نميخوانند و فقط بسم اللّه وسط سوره نمل را جزو قرآن ميدانند و جماعتي از آنها بسم اللّه را در سوره حمد جزو دانسته و در ساير سوره‌ها جزو نميدانند و در نماز سوره حمد را با بسمله ميخوانند و برخي از آنها مانند شافعي و پيروانش بسم اللّه را در سوره حمد و در ساير سوره‌ها (غير سوره برائة) جزو قرآن ميدانند ولي شيعه اماميّه متّفقا بسم اللّه را در سوره حمد و ساير سوره‌هاي قرآن (جز سوره برائة) جزو قرآن و اعظم آيات آن ميدانند و قرائت آن را در نماز چه در حمد و چه در سوره واجب و بلند خواندن آن را در نمازهاي جهريه واجب و در نمازهاي اخفائيّه مستحب‌ّ ميدانند و پايه اينکه اتفاق اخباري است که از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار عليهم السلام رسيده مانند حديثي که در خاصيت چهارم از خواص بسمله ذکر کرديم از ابي حمزه در کتاب امالي از زين العابدين نقل کرده که فرمود
«قيل لامير المؤمنين عليه السّلام اخبرنا عن بسم اللّه الرحمن الرحيم أ هي من فاتحة الکتاب فقال عليه السّلام نعم کان رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم يقرئها و يعدّها آية منها و يقول فاتحة الکتاب هي السبع المثاني»
(بامير المؤمنين عليه السّلام گفته شد خبر ده ما را که بسم اللّه الرحمن الرحيم جزو از سوره فاتحة الکتاب است! حضرت فرمود آري، رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آن را قرائت ميفرمود و آن را آيه‌اي از فاتحة الکتاب ميشمرد و ميفرمود فاتحة الکتاب همان سبع مثاني است «هفت آيه» است) و در خصال از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«ما لهم! قاتلهم اللّه عمدوا الي اعظم آية في کتاب اللّه فزعموا انّها بدعة اذا اظهروها»
(چه شده است ايشان را! خدا بکشد آنان را، قصد کردند بطرف بزرگترين آيه در کتاب خدا، پس گمان کردند هر گاه آن را اظهار کنند بدعت است) و در بعض اخبار از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«سرقوا اکرم آية
جلد 1 - صفحه 93
في کتاب اللّه بسم اللّه الرحمن الرحيم و ينبغي الإتيان به عند افتتاح کل امر عظيم او صغير ليبارک فيه»
(بزرگوارترين آيه کتاب خدا را که بسم اللّه الرحمن الرحيم است دزديدند، و سزاوار است گفتن آن در آغاز هر کار بزرگ و کوچکي براي اينکه برکت در آن واقع شود) اعراب بسملة: مشهور بين مفسرين حتي مفسّرين شيعه مانند صاحب تبيان و مجمع البيان و غير آنها اينست که باء بسم اللّه باء ابتدائيه است و تقدير اينست که «ابتدء بسم اللّه الرحمن الرحيم» و باخبار متقدمه که ميفرمودند در ابتداء هر کاري بسم اللّه بگوئيد استشهاد کرده‌اند و گفته‌اند که باء براي استعانت نيست زيرا استعانت را در آيه شريفه بعد إِيّاک‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاک‌َ نَستَعِين‌ُ صريحا ذکر فرموده ولي آنچه بنظر ميرسد باء بسم اللّه براي استعانت است براي اينکه اوّلا در صريح اخبار باستعانت تفسير شده، چنانچه در خاصيت هشتم از خواص‌ّ بسم اللّه در ضمن حديثي که از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شد فرمود «اي استعين علي هذا الامر باللّه» و در لآلي از حضرت عسکري عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«اي استعين علي اموري کلّها باللّه»
و از حضرت صادق عليه السّلام نقل کرده که فرمود
«اي استعين علي هذا الامر باللّه»
و ثانيا اگر غرض از ابتداء، ابتداء بآيه شريفه بسم اللّه الرحمن الرحيم باشد بايديک باء بر او زياد شود و تقدير «ابتدء ببسم اللّه» باشد و اگر مقصود اينست که باء بسم اللّه باء ابتدائيّه است، اخبار از خارج است يعني کسي که در خارج در آغاز کارش گفته باشد «بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ» صدق ميکند که باسم خدا ابتداء کرده ولي باء استعانت افاده انشاء ميکند يعني گوينده طلب استعانت باسم خدا
جلد 1 - صفحه 94
ميکند و همين معني در موارد متقدمه ظاهر است بلکه مناسب با استعاذه قبل از قرائت نيز همين معني است و اسم مأخوذ از سموّ بمعني رفعت و بلندي است بدليل مشتقّات آن مانند اسماء و سمّي و تسمية و غير اينها نه اينکه مأخوذ از وسم بمعني داغ و علامت باشد چنانچه بعضي توهّم کرده‌اند، و مراد لفظي است که بر مسمّي دلالت ميکند و از براي خداوند اسمهاي بسيار است چنانچه ميفرمايد قُل‌ِ ادعُوا اللّه‌َ أَوِ ادعُوا الرَّحمن‌َ أَيًّا ما تَدعُوا فَلَه‌ُ الأَسماءُ الحُسني«1» (بگو اللّه را بخوانيد يا رحمن را بخوانيد، هر کدام را بخوانيد، براي خدا است اسمهاي نيکو) و در بعض اخبار هزار و يک اسم و در برخي ديگر سيصد و شصت اسم براي خدا ذکر شده و در قرآن مجيد هفتاد اسم مذکور است، و همه اسماء الهيّه از سه قسم بيرون نيست:
قسمت اوّل اسماء صفات است که دلالت بر وجود صفت کمالي يا سلب نقصي دارد مانند عليم و قدير «که اسماء ذات اضافه‌اش گويند» و حي‌ّ و علي‌ّ و قديم «که اسماء غير ذات اضافه‌اش نامند» و مانند سبّوح و قدّوس که دلالت بر تنزيه باري از صفات عيب و نقص دارد و اينکه صفات، صفات ذاتيّه و عين ذات است نه زائد بر ذات چنانچه اشاعره توهم کرده‌اند و تحقيق آن ذکر خواهد شد انشاء اللّه تعالي قسمت دوم اسماء افعال است که بر صدور فعلي از خداوند دلالت دارد مانند رحمن و رحيم و خالق و رازق و امثال اينها و باعتبار ديگر صفاتي که بر ثبوت کمالي در خداوند دلالت دارد صفات
«1» سوره اسري آيه 110
جلد 1 - صفحه 95
کماليه و صفاتي که بر سلب عيب و نقص دلالت دارد صفات جلاليه و صفاتي که بر صدور فعلي دال‌ّ است صفات جماليه نامند قسمت سوّم اسماء ذات است و آنها سه اسم است:
«هو» که بر مقام عيب الغيوبي ذات دلالت دارد که محال است ممکن بآن پي برد «حق» که بر وجوب وجود دلالت دارد يعني ذاتش واجب الوجود و وجود صرف و صرف وجود است و فرض عدم بر او محال است «اللّه» که علم است براي ذاتي که مستجمع جميع کمالات و منزّه از همه عيوب و نواقص باشد و لذا اينکه اسم مختص‌ّ بذات مقدّس اوست زيرا غير او نه جامع جميع کمالات است و نه منزّه از همه عيوب و نواقص است و از اينجهت اينکه اسم دلالت بر جميع اسماء الهي دارد و اسماء حق توقيفي است يعني بايد از طريق شرع رسيده باشد تا بتوان بر خداوند اطلاق نمود و اطلاق نامي بر خداوند هر چند دلالت بر کمال يا سلب نقصي داشته باشد بدون ورود از شرع جايز نيست مانند اطلاق علّت يا علّت العلل که در لسان حکما است«1» و يا اطلاق عاشق و معشوق که در لسان عرفاء است«2» «اللّه» مأخوذ از اله بمعني عبد و اله بمعني معبود است و اينکه معني اشاره بمقام معبوديّت حقّه ذات اقدس باري است که تمام ممکنات سر تعظيم و
1- زيرا علت تأثرش در معلول ذاتيست و اختياري نيست و خداوند فاعل مختار است بلکه اطلاق قدرت هم بر علت نميشود چون علت قدرت بر ترک ندارد و انفکاک محال است بين علت و معلول
2- زيرا عشق نوعي از جنونست و مخالف عقل است و لذا در دعاء کميل است
(و اجعلني بحبک متيما)
نه عاشقا
جلد 1 - صفحه 96
عبوديت در پيشگاه مقدس او فرود ميآورند و يا مأخوذ از و له بمعني تحيّر است زيرا تمام عقول حکماء و دانشمندان در ذات او متحيّر و سر گردانند و چنانچه گذشت اللّه اسم است از براي ذات واجب الوجود که مستجمع جميع صفات کمال است و در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«من قال يا اللّه عشر مرّات قيل له لبّيک ما حاجتک!»
(کسي که ده مرتبه بگويد يا اللّه باو گفته شود لبيک حاجت تو چيست!) «الرحمن الرحيم» دو صفتند که اوّلي دلالت بر عموم رحمت، و دوّمي بر ثبات و دوام و بقاء رحمت حق ميکند چنانچه ميفرمايد رَبَّنا وَسِعت‌َ کُل‌َّ شَي‌ءٍ رَحمَةً وَ عِلماً«1» و ميفرمايد وَ رَحمَتِي وَسِعَت کُل‌َّ شَي‌ءٍ«2» و در دعاي کميل عرض ميکند
«اللّهم اني اسئلک برحمتک الّتي وسعت کل شيئي»
و اينکه بعضي گفته‌اند «رحمن روزي دهنده است خلايق را در دنيا بشرط جان و رحيم ثواب دهنده است مؤمنين را در آخرت بشرط ايمان» درست نيست بلکه چنانچه در بعض ادعيه وارد شده
« يا رحمن الدنيا و الاخرة و رحيمهما»
و از آيات قرآن استفاده ميشود (مانند «إِن‌َّ اللّه‌َ بِالنّاس‌ِ لَرَؤُف‌ٌ رَحِيم‌ٌ» در سورة بقره و «إِن‌َّ اللّه‌َ بِالنّاس‌ِ لَرَؤُف‌ٌ رَحِيم‌ٌ» در سوره حج‌ّ) خداوند در دنيا و آخرت رحمن و رحيم است و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «الرّحمن اسم خاص بصفة عامّة و الرحيم اسم عام بصفة خاصّة»«
(يعني رحمن از اسماء خاصّه حق است و اطلاق آن بر غير خدا جايز نيست زيرا احدي غير از ذات حق رحمتش اينکه اندازه
1- سوره مؤمن آيه 7
2- سوره اعراف آيه 155
3- توحيد صدوق
جلد 1 - صفحه 97
توسعه ندارد که تمام اشياء را فرا گيرد و رحيم اسم عام است و اطلاق آن بر غير خدا جايز است«1» و چون دلالت بر ثبات و دوام رحمت ميکند خاص‌ّ باهل ايمان است که در دنيا و آخرت مشمول رحمت حق ميباشند ولي غير مؤمن خود را از رحمت دائمي حق بي‌نصيب ميسازد و «نکته» ذکر اينکه دو وصف «رحمن و رحيم» بعد از کلمه اللّه از قبيل ذکر خاص بعد از عام است زيرا چنانچه گذشت لفظ اللّه علم است براي ذاتي که مستجمع جميع صفات کمال باشد پس ذکر اسم اللّه بمنزله جميع اسماء الهي است که از آن جمله رحمن و رحيم ميباشد، و وجه اختصاص اينکه دو اسم بذکر اينست که خداوند بواسطه صفت رحمانيّت در جميع امور و مقاصد اعانت مينمايد و بواسطه صفت رحيميّت توفيق عبادت و بندگي عنايت ميفرمايد و اينکه مؤيّد نظر ماست که گفتيم باء بسم اللّه براي استعانت است لذا انسان بايد در همه امور دنيوي و اخروي باين اسم شريف استعانت جويد و موارد چهارده گانه که قبلا متذکر شديم از باب بيان مصداق بود نه منحصر باشد باين امور الحَمدُ لِلّه‌ِ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ (ستايش مختص‌ّ خدايي است که پروردگار جهانيان است) در اغلب کتب تفاسير و ديباچه‌ها و شروحي که بر کتب علمي نوشته شده در اطراف لفظ حمد و فرق آن با مدح و شکر و اينکه نقيض حمد، ذم‌ّ و نقيض مدح، هجا، و نقيض شکر، کفران است و اينکه نسبت بين آنها عموم من وجه يا عموم و خصوص مطلق است بحث و گفتگو کرده‌اند و احتياج ببيان ندارد و آنچه متعلّق نظر ماست موارد استعمال آن در لسان آيات و اخبار ميباشد.
حمد اطلاق ميشود بر ذات مقدّس واجب الوجود که ساحت قدسش از همه
1- چنانچه در قرآن کريم در وصف رسول ميفرمايد «بِالمُؤمِنِين‌َ رَؤُف‌ٌ رَحِيم‌ٌ» [.....]است‌‌من‌‌مع‌عيوب و نواقص منزه است چنانچه قبلا ذکر شد در شرح بسمله که اللّه اسم است از براي ذات مقدس مستجمع جميع کمالات و مبرّاي از جميع عيوب و نواقص و بر صفات کماليّه حق از علم و قدرت و عظمت و کبريايي و غير اينها چنانچه جميع اينها کمال است و سلبش نقص است و منافي با وجوب وجود است و بر افعال الهي از خلق و رزق و عطاء و منع و عفو و مغفرت و رضا و سخط و ثواب و عقاب و غير اينها، زيرا همه آنها از روي حکمت و مصلحت بوده و فعل قبيح و لغو از مقام مقدسش محال است صادر شود مثل اينکه در دعاء کميل بعد از کلمه (و اسعده علي ذلک القضاء)
ميگويد
(فلک الحمد علي‌ّ في جميع ذلک)
و بعضي توهم کرده‌اند که اينجا جاي حمد نيست و تبديل بلک الحجة کرده‌اند و غير واجب الوجود سرتاسر ممکنات، نه از جهت ذات و نه از حيث صفات و نه از جهت افعال لايق حمد نيستند، زيرا جميع ممکنات از حيث ذات فقر صرف و احتياج محض هستند و هر صفت و کمالي که در آنها يافت شود افاضة از حق است و در افعال هم استقلال ندارند و باعانت و ياري حق انجام ميدهند و از اينجهت الف و لام الحمد الف و لام جنس است و لام للّه نيز لام اختصاص ميباشد بنا بر اينکه حقيقت حمد بتمام انواع آن مختص‌ّ بواجب الوجود مستجمع جميع کمالات که مفاد کلمه اللّه است خواهد بود و اگر از اينکه مرتبه تنزل کنيم و بيک نوع عنايت و مجازي بخواهيم حمد را در ممکنات سريان دهيم، مقام مقدّس حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و خاندان نبوت سزاوار حمدند و مقام محمود که در قرآن درباره آن حضرت ذکر ميفرمايد وَ مِن‌َ اللَّيل‌ِ فَتَهَجَّد بِه‌ِ نافِلَةً لَک‌َ عَسي أَن يَبعَثَک‌َ رَبُّک‌َ مَقاماً مَحمُوداً«1» (و پاره‌اي از شب را بنافله شب به پرداز اميد است که پروردگارت ترا بمقام محمود برساند)
1- سوره بني اسرائيل آيه 79
جلد 1 - صفحه 99
اشاره بهمين معني است، زيرا هر فيضي بممکنات در دنيا و آخرت رسيده و ميرسد توسّط اينکه خانواده بوده و اينان علّت غايي موجوداتند و شفاعت کبري يکي از مصاديق مقام محمود است و از همين جهت نام مبارک آن حضرت احمد، محمود، محمّد گرديد«1» «رب‌ّ» بمعني مربّي و پروردگار است چون ذات مقدّس حق مربّي جميع موجودات است و تربيت اينست که هر چيزي را از مرتبه استعداد و قابليّت بمقام فعليّت رسانده و کمالات لائق باو بخشيده و آن بر دو نوع است، تکويني و تشريعي:
تربيت تکويني حق‌ّ عبارت از افاضه وجود بتمام ماهيات ممکنه از عالم مجردات تا ماديّات و آنها را بواسطه اسباب و مقدّماتي که بآنها احتياج دارند از مرتبه قابليّت بمقام فعليت رسانيدن است و تربيت تشريعي عبارت از تکميل نفوس انساني بواسطه معارف حقه و ملکات حسنه و اعمال صالحه است که موجب سعادت و رستگاري و نيل بفيوضات اخروي و نعم هميشگي خواهد بود و در تربيت سه چيز لازم است:
اوّل وجود مربّي (بکسر باء) يعني تربيت کننده، دوّم قابليّت مربّي (بفتح باء) يعني تربيت شده، سوّم مصادف نشدن با اموري که مربّي را از قابليّت
1- احمد يا افعل تفضيل بمعني اسم فاعلي است يعني حمدش نسبت بپروردگار از همه حمد کنندگان بيشتر است يا اسم تفضيل بمعني اسم مفعولي است يعني کمالات و صفات پسنديده‌اش از همه موجودات بيشتر است و در هر صورت دليل بر افضليت اوست و محمّد دلالتش بر اينکه معني بيشتر است زيرا اسم مفعول از باب تفعيل است و صريح در مقام محموديت حضرتش ميباشد
جلد 1 - صفحه 100
مي‌اندازد، مثل اينکه هسته خرما يک کشاورز ميخواهد که آن را بکارد و آب داده محافظت و مراقبت نمايد تا نخله خرما شود و قابليّت هم ميخواهد چه اگر هسته فاسد و گنديده باشد نخله نخواهد شد و بايد آفتي نيز در اينکه اثناء بآن نرسد که قابليّتش را از بين ببرد و در جهان هستي مربّي حقيقي و رب‌ّ علي الاطلاق تنها ذات مقدس باري است و غير او هر که و هر چه هست اسباب و معدّاتي هستند که خداوند آنها را براي تربيت موجودات و از مرتبه قابليّت بفعليت رسانيدن آنها در اينکه عالم مقرّر داشته است، چه در تربيت تکويني مانند پدران و مادران و زارعين و کشاورزان و آفتاب و ماه و هوا و باران و غير اينها چنانچه ميفرمايد أَ فَرَأَيتُم ما تُمنُون‌َ أَ أَنتُم تَخلُقُونَه‌ُ أَم نَحن‌ُ الخالِقُون‌َ«1» أَ فَرَأَيتُم ما تَحرُثُون‌َ أَ أَنتُم تَزرَعُونَه‌ُ أَم نَحن‌ُ الزّارِعُون‌َ«2» و چه در تربيت تشريعي مانند انبياء و اوصياء و حکماء و دانشمندان و غير اينها که همه اسباب و وسائط هستند إِنَّک‌َ لا تَهدِي مَن أَحبَبت‌َ وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَهدِي مَن يَشاءُ«3» بنا بر اينکه اطلاق رب بر غير ذات پروردگار بنوعي از عنايت و مجاز است و ذات مقدس حق در هر موجودي در اينکه عالم، استعداد و قابليّت تکامل و تربيت را بوديعت نهاده، و اگر موجودي طريق تکامل را نپيمود و استعداد خود را
1- سورة الواقعه آيه 58 و 59 (بس آيا ديديد آن آبي را که در رحم زنان ميريزيد (نطفه) آيا شما ميآفرينيد آن را يا ما آفرينندگانيم)
2- سورة الواقعة آيه 63 و 64 (پس آيا ديديد آنچه را کشت ميکنيد آيا شما آن را مي‌رويانيد يا ما رويندگانيم)
3- سوره قصص آيه 56 (محققا تو هدايت نميکني هر که را بخواهي بلکه خدا هدايت ميکند هر که را بخواهد)
جلد 1 - صفحه 101
بفعليّت نرسانيد بواسطه تصادف با موانعي بوده که قابليت او را از بين برده و يا مانع پيشرفت او شده است مثلا در هسته خرما قابليت نخلة شدن هست ولي هر گاه در زمين مناسب غرس نشود و يا آب بآن نرسد و يا گنديده و فاسد گردد و يا در اثناء رشد و نموّش آن را بکنند و يا ببرند و يا بسوزانند البته نخله نخواهد شد و همچنين کفار و معاندين که طريق هدايت را نمي‌پيمايند نه از جهت اينست که مربّي حقيقي نسبت بآنها کوتاهي نموده باشد يا ذاتا قابل هدايت نباشند بلکه بواسطه پيروي هواي نفس و فرو رفتن در شهوات نفساني خود را از قابليت انداخته‌اند و همين طور مجانين و قاصرين و مستضعفين نيز بعلل داخلي يا خارجي قابليّت ذاتي خود را از دست داده‌اند و بالجمله در هر نوع تربيتي تا سه امر فوق تحقق پيدا نکند تربيت و تکامل محقق نخواهد شد در کتاب کافي«1» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«من قال يا رب‌ّ يا رب‌ّ عشر مرّات قيل له لبّيک ما حاجتک!»
(هر که ده مرتبه بگويد يا رب‌ّ گفته شود مر او را لبيک، حاجت تو چيست!)«2»
1- باب من قال يا رب صفحه 520 حديث 1
2- يا رب بکسر ياء مضاف بياء متکلم است که ياء آن حذف شده و کسره باء دال بر محذوف است و اينکه اشعار بمعناي لطيفي دارد و ان اينست که وقتي گفت اي مربي من واي پروردگار من گويي تمام تربيت الهي را اختصاص بخود داده و مربي خود را منحصر باو دانسته، و در نظر دارم سفر مکه در بيابان حجاز ماشين ما قدري توقف نمود و ما از ماشين پياده شديم اعراب بياباني و زنها و بچه‌هاي آنها اطراف ما جمع شده و متصل ميگفتند «يابوي» (اي پدر من) و بچه در ميان آنها بود ميگفت «يابوي ليس الا» يعني اي پدر من و نيست کسي غير از تو پدر من و اينکه کلام در من تاثير نمود
جلد 1 - صفحه 102
«العالمين» جمع عالم «بفتح لام» است و عالم عبارت از ما سوي اللّه ميباشد و از اينجهت گفته‌اند که اگر گفته ميشد رب‌ّ العالم شامل جميع ما سوي اللّه ميگرديد پس چرا بصيغه جمع آورد! و بعضي جواب داده‌اند که بصيغه جمع آورد تا فقط ذوي العقول (ملائکه و جن و انس) را شامل شود و اينکه جواب از جهاتي تمام نيست:
1- در محل‌ّ خود ثابت و محقق است بنص‌ّ آيات شريفه و اخبار متواتره بتواتر اجمالي که جميع موجودات حتّي حيوانات و نباتات و جمادات بهره از عقل و شعور دارند و بهمان اندازه خدا بلکه اولياء حق را مي‌شناسند و تسبيح و تحميد او را مينمايند مانند آيه شريفه إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم«1» (چيزي نيست مگر اينکه تسبيح و تحميد خدا را ميکند ولي شما تسبيح آنها را نمي‌فهميد) و حمل کردن تسبيح را در اينکه آيه بر تسبيح تکويني يعني دلالت کردن وجود آنها بر علم و قدرت و حکمت حق با جمله «وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم» مناسبت ندارد، زيرا هر صاحب شعوري اينکه معني را درک ميکند و آيه مبارکه وَ لِلّه‌ِ يَسجُدُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ«2» (آنچه در آسمانها و زمين است براي خدا سجدة و نهايت خضوع را مينمايد) و غير اينها از آيات ديگر و مانند اخباري که دارد ولايت ائمه را بر تمام موجودات عرضه داشتند و اخباري که عرض حاجت موجودات را خدمت پيغمبر و امام متعرّض ميشود و اخباري که دارد ما يري و ما لا يري در مصيبت حضرت ابي عبد اللّه عليه السّلام گريه کردند که در محل‌ّ خود آنها را متذکر خواهيم شد
1- سوره اسري آيه 46
2- سوره نحل آيه 51
جلد 1 - صفحه 103
2- وجهي ندارد که ربوبيت حضرت حق را بذوي العقول اختصاص دهيم با اينکه لفظ عالم شامل جميع ما سوي اللّه ميباشد 3- بچه مناسبت مفرد شامل جميع ما سوي اللّه، و جمع مختص بذوي- العقول باشد و تحقيق در جواب اينست که شامل شدن (العالم) جميع ما سوي اللّه را بواسطه الف و لام جنس است از باب اطلاق و مقدمات حکمت و ممکن است اطلاق به بعض مصاديق چون اطلاق جنس بر مصداق حقيقت است و امّا شمول العالمين از باب وضع است چون جمع محلّي بالف و لام بالاتفاق وضع بر عموم شده و تحقيق اينکه مقام مربوط بعلم اصول است فضيلت حمد: در کافي«1» از مفضّل روايت ميکند که گفت
«قلت لابي- عبد اللّه عليه السّلام جعلت فداک علّمني دعاء جامعا فقال احمد اللّه فانّه لا يبقي احد يصلّي الّا دعا لک يقول سمع اللّه لمن حمده»
بحضرت صادق عليه السّلام عرض کردم فداي تو شوم مرا دعاي جامعي تعليم فرماي، فرمود بمن خدا را حمد کن بدرستي که احدي نميماند که نماز بگزارد جز اينکه درباره تو دعا ميکند، زيرا هر نماز گزاري ميگويد خدايا بشنو هر کسي که حمد ترا ميکند و نيز در کافي«2» از محمّد بن مروان روايت ميکند که گفت
«قلت لابي عبد- اللّه عليه السّلام اي‌ّ الاعمال احب‌ّ الي اللّه عز و جل! فقال ان تحمده»
(بحضرت صادق عليه السّلام عرض کردم کدام کارها محبوب‌تر است نزد خداي عزّ و جل‌ّ! فرمودند حمد او را بنمايي) و باز در کافي«3» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«کل دعاء
1- کتاب الدعاء باب التحميد و التمجيد حديث 1
2- کتاب الدعاء باب التحميد و التمجيد حديث 2
3- کتاب الدعاء باب التحميد و التمجيد حديث 6
جلد 1 - صفحه 104
الله‌‌لا يکون قبله تحميد فهو ابتر الحديث»}
هر دعائي که پيش از آن حمد نمودن خدا نباشد ناقص است تا آخر حديث.
«الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ» در تکرار اينکه اسم شريف در اينکه سوره وجوهي گفته‌اند:
در مجمع البيان گفته تکرار براي مبالغه است و از علي بن عيسي رمّاني نقل کرده که او گفته در بسم اللّه براي استحقاق عبادت و در اينجا براي استحقاق حمد است.
و بعضي گفته‌اند در بسم اللّه اينکه دو صفت في حدّ نفسهما اعتبار شده قطع نظر از مقام ظهور و بروز، و در اينجا باعتبار مقام ظهور و بروز آنها در مرحومين، لکن آنچه بنظر ميرسد اينست که در بسم اللّه در مقام انشاء يعني استعانت باين اسامي شريفه است و در اينجا در مقام اخبار يعني خبر دادن به اينکه پروردگار عالميان رحمن و رحيم است، و بعبارت ديگر آنجا در مقام اسامي حق تبارک و تعالي است و در اينجا در مقام توصيف حقتعالي بصفات مذکور است و وقوع اينکه دو صفت بين کلمه رب‌ّ العالمين و مالک يوم الدين اشاره باينست که تربيتش نسبت بعالمين از جهت صفت رحمانيّت اوست که سراسر موجودات را فرا گرفته و مالک روز جزا بودنش از جهت صفت رحيميّت است که نسبت بمؤمنين در روز جزا ثابت و مستمرّ است مالِک‌ِ يَوم‌ِ الدِّين‌ِ (خداوند روز جزاست) مالکيّت يعني واجد و دارا بودن چيزي و آن بر دو قسم است:
1- ملکيّت اعتباري و آن ملکيّتي است که بواسطه اعتبار دادن کسي که داراي اينکه شأن و مقام (شأنيّت اعتباري) باشد حاصل شود و اينکه نوع ملکيّت قائم بيد معتبر است يعني بستگي بدست اعتبار دهنده دارد و هر گاه آن را از اعتبار
جلد 1 - صفحه 105
بيندازد از ارزش ساقط ميشود و اعتبار نزد هر طايفه‌اي منوط و مربوط بکسي است که براي او، اينکه شأن و مرتبه را قائل باشند مثلا در نظر عرف سلطان يا دولت داراي اينکه شأن ميباشد و هر چه را اعتبار دهد مادامي که لغو نشود داراي قيمت و ملکيّت خواهد بود مانند اسکناس يا دراهم مسکوکه يا چک و سفته‌هاي بانکي و امثال اينها و در هر نظر صاحبان دين، شرع مطهّر صاحب اينکه شأن و مرتبت است که هر چه را معتبر شمرد و بيکي از اسباب ملکيّت قابل تملّک دانست در صورتي که صحّت شرعي آن رعايت شود ملکيت ميآورد 2- ملکيّت حقيقي، و آن ملکيّتي است که حقيقة در خارج چيزي محقق باشد و اينکه بر دو قسم است: ذاتي و جعلي ملکيّت ذاتي ملکيت حق است نسبت بآنچه تصور و تعقل شود مانند واجد بودن او جميع صفات پسنديده از علم و قدرت و حيات و عظمت و کبريايي و علوّ و غير اينها که همه آنها عين ذات اوست و سلبش از ذات محال است، و ملکيّت او نسبت بجميع موجودات که همه مخلوق و آفريده و مصنوع او هستند، و ملکيّت نسبت بآنچه اراده ميکند و مشيّتش تعلّق ميگيرد «يَفعَل‌ُ ما يَشاءُ و يَحکُم‌ُ ما يُرِيدُ» و ملکيّت جعلي عبارت از اعطاء چيزي بکسي بنحوي که آن کس واجد آن چيز شود مانند اعطاء کمالات بانبياء و اولياء و صلحاء و اعلي درجه اينکه اعطاء، اعطاء ولايت کليّه مطلقه به پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و خاندان عصمت و طهارت و افاضه جميع کمالات بآنان است و پس از آن اعطاء نبوّت و ولايت و علوم و کمالات بساير انبياء و اوصياء و همين طور افاضه علوم و ملکات حميده بعلماء و صلحا و مؤمنين و متّقين بدرجات متفاوت و مختلف ميباشد و از اينکه بيان معلوم ميشود که غير حق تبارک و تعالي هر چه دارند از جانب حق است و ملکيّت
جلد 1 - صفحه 106
حقيقي ذاتي مختص‌ّ باوست و بس.
و غني که بعضي به بي‌نيازي تفسير کرده و جزو صفات سلبيّه شمرده‌اند بنظر حقير از اعظم صفات ثبوتيّه و بمعني دارايي و واجد بودن ذات حقتعالي است آن دارايي که محدود بحدّي و منتهي بنهايتي نيست «يوم» عبارت از قطعه زمان محدوديست که از حرکت کره زمين بدور خود حاصل ميشود و در قيامت که تمام کرات از حرکت ميافتند زماني نيست که آن را يوم يا ليل يا ماه و سال ناميم بنا بر اينکه اطلاق يوم بر روز قيامت بر فرض تقدير است باين معني که اگر حرکتي بود و روز و ماه و سال تشکيل ميداد مقدار روز قيامت پنجاه هزار سال بود چنانچه ميفرمايد فِي يَوم‌ٍ کان‌َ مِقدارُه‌ُ خَمسِين‌َ أَلف‌َ سَنَةٍ«1» و از کافي«2» و امالي شيخ طوسي«3» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«ان‌ّ للقيمة خمسين موقفا کل‌ّ موقف مقداره الف سنة»
(بدرستي که براي روز قيامت پنجاه ايستگاه است که مقدار هر ايستگاهي هزار سال ميباشد) و سپس حضرت آيه فوق را تلاوت فرمود و براي روز قيامت اسامي بسياري در آيات و اخبار ذکر شده که دلالت بر عظمت و اهميّت اينکه روز دارد و مادر کلم الطيب مقدار کثيري از آنها را که بالغ بر هفتاد و پنج اسم ميشود نقل کرده‌ايم«4» مانند يوم القيمة، يوم البعث، يوم الجمع، يوم الحساب، يوم التلاق، يوم التناد، يوم الأزفة، يوم الفصل، يوم الموعود، يوم المشهود، يوم الحسرة، يوم عبوس قمطرير، يوم تتقلّب فيه القلوب و الأبصار، يوم تبدل الارض غير الارض، يوم نطوي السماء، يوم يکشف عن ساق، يوم تبيض وجوه و تسود وجوه، يوم يعض الظالم علي يديه، يوم الدين و غير اينها از اسامي ديگر «الدّين» براي دين در آيات قرآني چند معني ذکر شده:
1- سوره المعارج آيه 4
2- نقل از کفاية الموحدين
[.....]
3- نقل از کفاية الموحدين
4- مجلد سيم صفحه 93 الي 102
جلد 1 - صفحه 107
1- مجموع آنچه بر پيغمبران از جانب حق نازل شده إِن‌َّ الدِّين‌َ عِندَ اللّه‌ِ الإِسلام‌ُ«1» (دين در نزد خدا اسلام است) 2- اطاعت و عمل بامور ديني، أَلا لِلّه‌ِ الدِّين‌ُ الخالِص‌ُ«2» (آگاه باشيد که اطاعت و عمل خالص براي خداست) 3- حساب ذلِک‌َ الدِّين‌ُ القَيِّم‌ُ«3» (اينکه حساب راستي است) و در بعض اخبار دين در آيه شريفه مالِک‌ِ يَوم‌ِ الدِّين‌ِ بحساب تفسير شده چنانچه قمي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده«4» 4- جزاء إِن‌َّ الدِّين‌َ لَواقِع‌ٌ«5» (محققا جزاء واقع شدني است) و اکثر مفسرين دين را در آيه شريفه جزاء تفسير کرده‌اند يعني مالک روز جزاء، روزي که مردم جزاء ايمان و کفر و ملکات حسنه و سيّئه و اعمال نيک و بد خود را مي‌يابند النّاس مجزيون باعمالهم ان خيرا فخير و ان شرا فشر«6» و اصل جعل روز قيامت براي جزاء اعمال بندگان است چه آنکه در دنيا هر کسي جزاء کامل و مستوفي کردار نيک يا بد خود را نمي‌يابد و وجه تخصيص مالکيّت حق بروز جزاء (با اينکه خداوند مالک دنيا و آخرت است) شايد از اينجهت باشد که در دار دنيا سلاطين و متنفذين بحسب ظاهر مالکيّتي براي خود قائل بوده و مردم را مورد مؤاخذه قرار داده و نيک و بد آنها را بحسب قوانين موضوعه خود پاداش ميدهند و روز قيامت اينکه مالکيّتهاي اعتباري ساقط ميشود و مالکيّت مطلقه حق بروز و ظهور مينمايد و جز حضرت حق احدي مالکيّتي
1- سوره آل عمران آيه 17
2- سوره زمر آيه 3
3- سوره الروم آيه 29
4- نقل از آلاء الرحمن ص 55
5- سوره و الذاريات آيه 9
6- (مردم باعمال خود جزاء داده ميشوند اگر عملشان خوبست جزاي خوب دارند و اگر عملشان بد است جزاي بد)
جلد 1 - صفحه 108
در مورد جزاء يا غير آن ندارد لِمَن‌ِ المُلک‌ُ اليَوم‌َ لِلّه‌ِ الواحِدِ القَهّارِ«1» و هر کسي را بحسب عمل و قابليّت او جزاء و پاداش خواهد داد إِيّاک‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاک‌َ نَستَعِين‌ُ (ترا عبادت ميکنيم و از تو ياري ميجوئيم) در بيان اينکه آيه چند مطلب را بايد متذکر شويم:
مطلب اول در رجوع از غيبت بخطاب: يکي از محسنات کلام در لسان عرب رجوع از غيبت بخطاب و حضور و يا عکس آن است و اينکه در آيات قرآن و خطب و کلمات فصحاء بسيار است که براي اشعار مطلبي يا تلويح و اشاره بامري از حالت غياب بخطاب يا حضور بازگشت نموده و کلام را ادامه ميدهند يا از حالت حضور و خطاب بحالت غياب رجوع نموده و مقصودشان را بيان ميکنند.
و در آيه شريفه وجه رجوع از غيبت بخطاب اينست که چون در آيات قبل کمالات و صفات حضرت باري را ذکر نمود بمنزله علّت بود بر اينکه بنده بايد در جميع حالات متوجه باو باشد و جز او کسي را نپرستد و از غير او کمک نخواهد لذا متوجه باو شده ميگويد إِيّاک‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاک‌َ نَستَعِين‌ُ و از همين جهت کلمه اياک «مفعول» را بر نعبد و نستعين «فعل» مقدم داشت که دليل بر حصر باشد زيرا غير حق‌ّ خالي از اينکه کمالات و شئونات بوده نه سزاوار پرستش و نه قابل استعانت هستند و اينکه آيه اساس شرک را ابطال نموده و بصداي رسا و بياني مبني بر برهان بتمام مشرکين گوشزد کرده که بت و آتش و شمس و کواکب و گاو و گوساله و هر چه و هر که غير خداست چون نقص صرف و احتياج محض و خالي از هر گونه کمال ذاتي است لايق پرستش و قابل نيايش نميباشند و از اينجهت بصيغه متکلم مع الغير آورد يعني همه باتفاق متوجه بچنين معبودي بوده و دست نياز بدرگاه بي‌نياز او دراز نموده‌ايم و گويا از زبان همه ممکنات ميگويد إِيّاک‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاک‌َ نَستَعِين‌ُ و اگر زبان بعض از آنها (مانند کفار و مشرکين)
1- سوره المؤمن آيه 16
جلد 1 - صفحه 109
خلاف اينکه را گويا باشند زبان حال آنها قطعا متکلم باين مقال خواهد بود مطلب دوم در دلالت اينکه آيه بر بطلان جبر و تفويض: اينکه آيه مبارکه جبر و تفويض را صريحا رد نموده و اختيار (امر بين الامرين) را اثبات ميکند و قبل از بيان دلالت اينکه آيه بر اينکه موضوع، مختصري در اينکه باره توضيح ميدهيم:
طايفه از حکماء و بعضي از عرفاء و کثيري از عامّه (اشاعره از آنان) قائل شدند که بنده‌گان در کارهاي خود مجبور بوده و آلت بدون اراده در دست فاعل و مؤثر حقيقي عالمند زيرا هر فعلي که در اينکه عالم واقع ميشود مستند بعلّت بوده و اگر علّت آن ممکن باشد باز نيازمند بعلّت خواهد بود تا سلسله علل منتهي بعلّت العلل يعني واجب الوجود گردد و افعال بنده‌گان از امور ممکنه و نيازمند بعلّت بوده و ناچار علّت آنها منتهي باراده واجب الوجود ميشود زيرا بنده‌گان از خود اراده و اختيار ندارند، و بپاره از ظواهر آيات هم متمسک شده‌اند، اينکه طايفه را جبريّه و مسلک آنها را جبر مينامند و اينکه مذهب علاوه بر اينکه از نظر و جدان باطل است (زيرا هر کس بين کارهايي که باختيار ميکند با کارهايي که از روي جبر و اضطرار ميکند فرق ميگذارد، و ميان حرکت دست مرتعش و لرزان با حرکت دست سالم، و پائين آمدن از بام با افتادن از آن تفاوت قائل است) لازم آيد که دستگاه نبوت ارسال پيغمبران و فرود آمدن کتب آسماني و امر بمعروف و نهي از منکر و تکليف و وعد و وعيد و ثواب و عقاب و مجازات روز قيامت تماما لغو و بيهوده باشد زيرا هر که هر چه ميکند مجبور است و نميتواند غير آن کند و نه او را ملامتي و نه مثوبت يا عقوبتي است طايفه ديگر از عامّه قائل شدند که انسان در کارهاي خود مستقل است و افعال صادره از او مستند باوست و خداوند را دخالتي در آنها نيست، اينکه طايفه را
جلد 1 - صفحه 110
مفوضه و مذهب آنان را تفويض گويند، و اينکه عقيده را از يهود اخذ کرده‌اند که گفتند خداوند روز يک شنبه شروع بخلقت آسمانها و زمين و ساير مخلوقات نمود و روز جمعه تمام شد و روز شنبه استراحت نمود، و اينکه دستگاه عالم را بکار انداخت و خود از کار بر کنار شد و خداوند در مذمت آنها ميفرمايد قالَت‌ِ اليَهُودُ يَدُ اللّه‌ِ مَغلُولَةٌ غُلَّت أَيدِيهِم وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَل يَداه‌ُ مَبسُوطَتان‌ِ يُنفِق‌ُ کَيف‌َ يَشاءُ«1» (يهود گفتند دست خدا بسته است، دست آنان بسته باد و بواسطه آنچه گفتند مورد لعنت قرار گرفتند، بلکه دو دست خدا باز است و هر طوري که بخواهد انفاق ميکند) و اينکه مذهب نيز بر خلاف و جدان است زيرا مي‌بينيم چه بسيار کارهايي که انسان تمام هم‌ّ و کوشش خود را صرف ميکند و وسائل و اسباب آن را فراهم مينمايد ولي بانجام آنها موفق نميشود و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که فرمود
2» «عرفت اللّه بفسخ العزائم و نقض الهمم»«
(خدا را شناختم بواسطه فسخ کردن و بر هم زدن قصدها و شکستن اراده‌ها) و طايفه اماميّه و جماعتي از معتزله معتقدند که بنده‌گان در عين اينکه در افعال خود داراي اراده و اختيارند، اراده و اختيار آنان تحت اراده و اختيار حق تبارک و تعالي است و هر کاري که انجام ميدهند مستند باختيار خود آنهاست، از اينجهت مستحق مدح يا ذم‌ّ و ثواب يا عقاب ميباشند لکن اراده و اختيار آنان و همه اسباب و وسائل آن تحت اراده و قدرت خداوند است و اگر آني فيض خود را از آنها قطع کند اراده و اختيار بلکه نيرو و حياتي براي آنها باقي نميماند، اينکه
1- سوره المائده آيه 69
2- از حضرت صادق ع مرويست فرمود
سئل عن امير المؤمنين ع بما عرفت ربک قال ع بفسخ العزائم و نقض الهمم لما هممت فحيل بيني و بين همي و عزمت فخالف القضاء عزمي فعلمت ان المدبر غيري
جلد 1 - صفحه 111
مذهب را مذهب اختيار و امر بين الامرين گويند و اينکه آيه مبارکه اينکه مذهب را اثبات و آن دو مذهب را رد ميکند، زيرا فعل عبادت و استعانت را ببنده نسبت ميدهد ولي کمک و ياري و نيروي بر انجام فعل را از خدا ميخواهد، و تفصيل کلام را در اينکه باره در محل مناسب‌تر بيان خواهيم کرد انشاء اللّه تعالي و در مجلد اول کلم الطيب صفحه 137- 146 بيان کرده‌ايم مطلب سوم: مفاد حصري که در دو جمله إِيّاک‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاک‌َ نَستَعِين‌ُ از تقديم مفعول استفاده ميشود مختلف است در جمله اول حصر از جهت استحقاق عبوديت است که غير ذات حق تبارک و تعالي استحقاق عبوديت ندارد.
و در جمله دوم از جهت منحصر بودن احتياج بنده باعانت پروردگار و عدم احتياج او بغير حق است زيرا هر که و هر چه غير حق باشد محتاج و نيازمند بحضرت اوست و او براي بنده‌اش کافي و بس است أَ لَيس‌َ اللّه‌ُ بِکاف‌ٍ عَبدَه‌ُ«1» (آيا خدا بنده‌اش را کافي نيست!) و هر که دست احتياج و اميدش را پيش غير او دراز کند خداوند اميد او را قطع ميکند چنانچه در حديث قدسي ميفرمايد و عزتي و جلالي لا قطعن امل آمل غيري (قسم بعزت و جلالم البته اميد هر کسي که بغير من اميدوار باشد قطع خواهم کرد)«2» و اينکه خود يکي از مراتب توحيد بلکه مرتبه اعلاي آنست که از آن بتوحيد نظري تعبير ميشود يعني انسان در همه کارها نظرش بخدا باشد و بس، اميدش بغير او و خوفش از غير او و توکل و اعتمادش بر غير او نباشد، جز او نبيند و جز او نخواهد و بجز او علاقه نداشته باشد ما جَعَل‌َ اللّه‌ُ لِرَجُل‌ٍ مِن قَلبَين‌ِ فِي جَوفِه‌ِ«3»
1- سوره الزمر آيه 37
2- سندش بنظر نرسيده
3- سوره الاحزاب آيه 4
[.....]
جلد 1 - صفحه 112
مطالب چهارم در معني عبادت: اصل عبادت بمعني تذلل و خضوع و انکسار و لازمه اينکه معني اطاعت و فرمانبرداري نسبت بمولي است و اينکه داراي مراتبي است از قبيل اطاعت بنده از مولي و آقاي خود که بحکم شرع واجب است و اطاعت افراد از کساني که ولايت شرعي بر آنها دارند مانند آباء و اجداد و حکام شرع، و اطاعت از اولي الامر و صاحب اختياراتي که خدا معيّن فرموده چون پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه هدي که بنص‌ّ آيه شريفه أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُول‌َ وَ أُولِي الأَمرِ مِنکُم«1» و اطلاق عبوديت باين مراتب از همان جنبه اطاعت و فرمانبرداري است و امّا حقيقت عبوديت که غايت تذلل و انکسار و خاکساري باشد مختص‌ّ بذات واجب الوجود و مالک الرّقاب و ولي‌ّ و صاحب اختيار حقيقي و ذاتي، حضرت حق‌ّ تبارک و تعالي است و آن مراتب نيز چون در طول اطاعت حق‌ّ قرار گرفته است عين اطاعت حق محسوب ميشود و براي عبادت انواع و اقسامي است:
1- عبادتي که راجع بروح و عقل است و آن علم و تحصيل يقين بعقائد و معارف ديني ميباشد 2- عبادتي که مربوط بنفس است که عبارت از تکميل نفس و آراستن آن بملکات و صفات پسنديده و ازاله و پيراستن آن از اخلاق رذيله باشد 3- عبادت اعضاء و جوارح از قبيل زبان چشم گوش دست پا و ساير اعضاء و جوارح که براي هر کدام عبادتي مقرر است 4- عبادت مالي مانند خمس و زکاة و صدقات و انفاقات واجب و مستحب‌ّ
1- چنانچه در زيارت حضرت ابي عبد اللّه ع گفته ميشود
«عبدک و إبن عبدک و إبن امتک المقر بالرق و التارک للخلاف عليکم»
و يا از امير المؤمنين روايت شده «انا عبد من يا فرمود
«من علمني حرفا فقد صيرني عبدا»
و يا بر برده و زر خريد اطلاق عبد و بر بردگي اطلاق عبوديت ميشود
جلد 1 - صفحه 113
5- عبادت معاشرتي است که با خويشان و ارحام و همسايگان و ذوي حقوق و ساير طبقات مردم مطابق دستورات و اوامر ديني رفتار شود مطلب پنجم: اعانت حق تبارک و تعالي بر دو قسم است: اعانت عامّه که نسبت بجميع افراد است مانند ايجاد اسباب تکوينيه و جعل اسباب تشريعيه که هر کس بتواند سعادت دنيوي و اخروي را تحصيل کند و عذري براي او نباشد و حجّت بر همه تمام باشد و اعانت خاصّه که عبارت از توفيقات و تأييداتي است که خداوند تبارک و تعالي نسبت بمؤمنين و کساني که در راه حق قدم ميگذارند افاضه ميفرمايد و اينکه يک نوع مثوبات دنيوي است که در اثر عبادت و امتثال اوامر حضرت احديّت شامل حال بنده‌گان ميشود و هر چه کوشش و جديتشان در طريق بندگي حق بيشتر شود الطاف و عنايات خاصّه حق نسبت بآنها افزونتر گردد و ابواب و طرق خير و سعادت بر آنها مفتوح‌تر شود چنانچه ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ جاهَدُوا فِينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا«1» (کساني که در راه ما مجاهدت و کوشش نمايند آنان را براههاي خودمان «که طرق خير و سعادت است» راهنمايي ميکنيم) اهدِنَا الصِّراطَ المُستَقِيم‌َ (ما را براه راست هدايت فرما) هر چيزي را انسان بخواهد تحصيل کند و بهر مقصدي بخواهد نائل شود بايد از طريق آن وارد گردد، و فهميدن راه هر چيزي و پيمودن آن محتاج براهنمايي است که دانا و آشناي بآن طريق باشد تا اينکه انسان بواسطه راهنمايي او، مقصود را گم ننموده بيراهه نرود و بمقصد نائل شده نتيجه مطلوب را دريابد و در محل‌ّ خود (مبحث عدل) ثابت و مبرهن شده که خداوند، حکيم علي الاطلاق و عادل است و محال است کار لغو و بيجا و قبيح از او صادر شود، بنا بر اينکه خلقت عالم و آدم بايد مبتني بر حکمت و غرض و فايده باشد بيهوده و عبث
1- سوره عنکبوت آيه 69
جلد 1 - صفحه 114
نباشد چنانچه ميفرمايد أَ فَحَسِبتُم أَنَّما خَلَقناکُم عَبَثاً وَ أَنَّکُم إِلَينا لا تُرجَعُون‌َ«1» (آيا گمان کرديد شما را بيهوده آفريديم، و شما بسوي ما بازگشت نميکنيد) معلوم است که اينکه فايده راجع بذات حق جل‌ّ و علا نميباشد زيرا او غني‌ّ بالذّات و واجد جميع کمالات است و نقصي در ساحت قدس او نيست تا بواسطه خلقت موجودات تکميل نمايد و موجودات ديگر نيز بمقتضاي آيات بسيار براي استفاده بشر آفريده شده‌اند چنانچه ميفرمايد أَن‌َّ اللّه‌َ سَخَّرَ لَکُم ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ«2» و سَخَّرَ لَکُم ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً«3» و سَخَّرَ لَکُم‌ُ اللَّيل‌َ وَ النَّهارَ وَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ،«4» و غير اينها از آيات ديگر پس غرض از خلقت افاضه فيض و ايصال نفع و فايده بشر است، و آن فيض که غرض اصلي و غايت حقيقي از خلقت است نميشود همين نعم و منافع دنيوي باشد زيرا نعم و لذات اينعالم اوّلا آميخته بآلام و مصائب است و ثانيا تحصيل اکثر آنها احتياج بزحمت بسيار و خون دل بيشمار دارد و ثالثا دوام و ثبات ندارد پس ناچار انسان براي عالمي آفريده شده که منافع و نعم و لذّات آن خالي از اينکه نواقص و عيوب باشد و البته وصول بآنها احتياج بهدايت راهنمايي دارد که راه وصول بآنها را بداند و پيداست که جز خالق و آفريدگار عوالم وجود کسي از آن آگاه نميباشد و لذا خداوند براي هدايت و ايصال بنعم باقيه اخروي دو دستگاه قرار داده يکي دستگاه هدايت تکويني و يکي دستگاه هدايت تشريعي، هدايت تکويني عبارت از اعطاء عقل است که مميّز خير و شرّ و نفع و ضرر و سعادت و شقاوت و سود و زيان و حسن و قبح است و در حقيقت رسول و پيغمبر باطن ميباشد و هدايت تشريعي عبارت از ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام است که خداوند انسان را بوسيله آنها بجميع منافع دنيوي و اخروي دلالت ميکند و از مضارّ
1- سوره المؤمنون آيه 117
2- سوره لقمان آيه 29
3- سوره جاثيه آيه 12
4- سوره نحل آيه 12
جلد 1 - صفحه 115
نشأتين او را آگاه ميسازد، و اگر انسان بهدايت آنان مهتدي گرديد و قابليّت وصول بنعم اخروي را که عبارت از تکميل نفس و تحصيل معارف و ملکات فاضله و اخلاق پسنديده است واجد شد البته بسعادت دنيا و آخرت و فيوضات غير متناهي حق نائل خواهد شد.
و از اينجهت اطلاق هادي بر عقل ميشود زيرا انسان را بخير و شر دلالت ميکند و بر رسول و امام و عالم نيز ميشود چون بسعادت و رستگاري نشأتين راهنمايي مينمايند ولي در حقيقت هادي ذات مقدّس حقتعالي است و اينها وسائل و اسبابي است که براي هدايت بشر قرار داده است و هدايت يا ارائه طريق و ارشاد است که شأن داعيان الي اللّه ميباشد و يا ايصال و رسانيدن بغايت و مقصود است که بواسطه تاييدات و توفيقات و مزيد عنايات حضرت باري نسبت ببندگان تحقّق مييابد و چون انسان در هيچ امري استقلال کامل ندارد و آن بآن محتاج بامداد و اعانت حق است، بايد دائما و قدم بقدم تسديد و توفيق حق تبارک و تعالي شامل حال او شود و او را ياري و مدد فرمايد تا صراط مستقيم و راه سعادت خود را طي نمايد و بمنزل مقصود و غايت مطلوب برسد و از اينکه بيان واضح ميشود که بنده دائما بايد طلب هدايت از درگاه حضرت احديّت نمايد و اشکالي که بعضي نموده به اينکه اشخاصي که در صراط مستقيمند چگونه طلب هدايت بصراط مستقيم مينمايند باين بيان کاملا مرتفع ميشود و احتياج بتوجيهات بارده بعضي از مفسّرين ندارد و صراط بمعني راه است و آن بر دو قسم است يکي صراط قيامت و آن پلي است که بر روي جهنّم کشيده شده و همه بايد از آن عبور کنند و هر که از آن گذشت اهل نجات و نائل ببهشت ميشود و گر نه ساقط در جهنّم ميگردد و آيه شريفه وَ إِن مِنکُم إِلّا وارِدُها کان‌َ عَلي رَبِّک‌َ حَتماً مَقضِيًّا ثُم‌َّ نُنَجِّي الَّذِين‌َ اتَّقَوا
جلد 1 - صفحه 116
وَ نَذَرُ الظّالِمِين‌َ فِيها جِثِيًّا«1» (هيچ يک از شما نيست جز اينکه بر جهنم وارد شود و اينکه مطلب بر پروردگارت حتم و قضا بر آن جاري شده، سپس اهل تقوي را نجات ميدهيم و ستمکاران بزانو درآمده در آن وامي‌گذاريم) را بهمين صراط تفسير کرده‌اند و کيفيّت عبور مردم از اينکه صراط متفاوت است و بدرجات ايمان و اخلاق فاضله و اعمال صالحه مختلف ميگردد برخي مانند برق جهنده و بعضي مانند سوار تندرو و طايفه مانند شخص پياده از آن عبور ميکنند و براي بعضي از شمشير برنده‌تر و از آتش سوزنده‌تر و از مو باريکتر است ولي براي بعضي از خيابان وسيع و پر گل و رياحين و خوش آب و هوا بهتر است و براي اينکه صراط بمقتضاي اخبار قنطره‌ها و ايستگاههايي است که در آن سؤال و پرسش ميشود در قنطره اوّل صراط سؤال از ايمان است و بازپرس آن حضرت علي امير المؤمنين عليه السّلام است چنانچه ميفرمايد
ان لي وقفة علي جسر جهنم
«2» و غير مؤمن ممکن نيست از اينکه قنطره عبور نمايد و پس از آن سؤال از نماز و روزه و حج و زکاة و خمس و جهاد و امر بمعروف و نهي از منکر و ساير واجبات است که اگر تقصيري در آنها شده باشد موجب گرفتاري است و آخرين قنطره سؤال از مظالم عباد است و آيه شريفه إِن‌َّ رَبَّک‌َ لَبِالمِرصادِ«3» بآن تفسير شده و بازپرس اينکه قنطره ذات احديّت است و حديث قدسي«4»
«و عزّتي و جلالي لا يجوزني ظلم ظالم»
اشاره باين مقام است
1- سوره مريم آيه 82 و 73
2- مذاکره آن حضرت با حارث همداني در موقع عيادت از او
3- سوره الفجر آيه 13
4- قدسيات
جلد 1 - صفحه 117
دوّم صراط دنياست که نمودار صراط آخرت است و آن عبارت از صراط شريعت و راه سعادت و رستگاري است که دين اسلام و تعاليم قرآن و طريقه امير المؤمنين و اولاد معصومين او عليهم السلام ميباشد که هر که اينکه طريقه را طي کند بسعادت نشأتين نائل گردد و از اينجهت در اخبار گاهي از اينکه صراط بقرآن مجيد و گاهي بدين اسلام و گاهي بامير المؤمنين عليه السّلام و گاهي بائمه طاهرين تعبير شده و همه آنها يکي است و اختلافي در بين نيست و در قرآن کريم ميفرمايد أَن‌َّ هذا صِراطِي مُستَقِيماً فَاتَّبِعُوه‌ُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُل‌َ فَتَفَرَّق‌َ بِکُم عَن سَبِيلِه‌ِ«1» (بدرستي که اينکه راه من است در حالي که مستقيم است پس آن را پيروي کنيد و راههاي ديگر را پيروي نکنيد که شما را از راه خدا متفرق ميسازد.) پس هر صراطي غير صراط اسلام و هر کتابي غير قران و هر طريقه غير طريقه امير مؤمنان جزو سبل شيطان است و مستقيم از استقامت بمعني راستي است که در آن هيچ اعوجاجي نباشد و استقامت در دين باين است که نه در عقائد و نه در اخلاق و نه در افعال و کردار انحرافي از جاده شريعت نداشته باشد مثلا در عقائد غير از عقائدي که در مذهب شيعه اثنا عشري ثابت شده باشد، هر عقيده ضلالت و گمراهي و اعوجاج و انحراف از صراط مستقيم است و در اخلاق بايد حد وسط که خالي از افراط و تفريط است رعايت شود مثلا علم که حدّ وسط جربزه و جهل، و شجاعت که حد وسط تهوّر و جبن، و عفّت که حد وسط خمود و شهوت. و سخاوت که حد وسط اسراف و تبذير و بخل و تقتير، و تواضع که حد وسط تکبّر و تذليل است و هکذا در ساير صفات نفساني و در افعال و تکاليف بايد جميع واجبات را بجاي آورد و همه محرّمات را ترک کند و مستحبّات را تا حدّ ميسور اتيان نمايد و از مکروهات تا حدّ مقدور
1- سوره انعام آيه 154
جلد 1 - صفحه 118
خودداري کند که کوتاهي در آنها انسان را از استقامت بيرون ميبرد و همين صراط است که از مو باريکتر و از شمشير برنده‌تر و از آتش سوزنده‌تر است و از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «شيّبتني سورة هود لمکان قوله فاستقم کما امرت و من تاب معک»«
(سوره هود مرا پير کرد بواسطه اينکه جمله که ميفرمايد چنانچه امر شده استقامت نماي، خودت و کساني که با تو بازگشت کرده‌اند) و استقامت از قيام است و براي آن اضدادي است يکي قعود و دنبال حق نرفتن يکي تحيّر و در راه ماندن، يکي بيراهه رفتن که ضلالت است و ديگري عمدا منحرف شدن و از روي عناد بر خلاف حق رفتن که کفر و عناد است صِراطَ الَّذِين‌َ أَنعَمت‌َ عَلَيهِم غَيرِ المَغضُوب‌ِ عَلَيهِم وَ لَا الضّالِّين‌َ (راه کساني که بر ايشان نعمت بخشيدي نه راه کساني که بر ايشان خشم کردي و نه راه گمراهان) بزرگترين نعم الهي نعمت ايمان است که هر که باين نعمت متنعّم شود سعادت و رستگاري دنيا و آخرت را دريابد و اينکه بعضي گفته‌اند بزرگترين نعم الهي وجود يا عقل است اگر اينکه دو نعمت در راه تحصيل ايمان صرف شود نعمت است و گر نه موجب عذاب ابدي خواهد بود و همچنين است نعم ديگر که هر کدام در راه تحصيل ايمان بکار رود نسبت بآن شخص نعمت محسوب ميشود و الّا موجب هلاکت و عقوبت بيشتر خواهد بود و مراد «به الَّذِين‌َ أَنعَمت‌َ عَلَيهِم» در آيه شريفه اهل ايمان ميباشند و تفسير بانبياء و صدّيقين و شهداء و صالحين که در آيه شريفه ذکر شده وَ مَن يُطِع‌ِ اللّه‌َ وَ الرَّسُول‌َ فَأُولئِک‌َ مَع‌َ الَّذِين‌َ أَنعَم‌َ اللّه‌ُ عَلَيهِم مِن‌َ النَّبِيِّين‌َ وَ الصِّدِّيقِين‌َ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحِين‌َ وَ حَسُن‌َ أُولئِک‌َ رَفِيقاً«2» تفسير بفرد اجلا و مصداق اتم‌ّ و اکمل آنها است و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «يعني محمّدا و ذرّيّته»«
1- کتب تفاسير ذيل همين آيه
2- سورة النساء آيه 71
3- تفسير نجفي
[.....]
جلد 1 - صفحه 119
و از کتاب معاني از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده«1» که فرمود
«الّذين انعمت عليهم شيعة علي»
و غير اينها از اخبار ديگر که همه آنها بيان مصاديق است و با عموم منافات ندارد و از مرحوم شيخ بهايي قدّس سره نقل است«2» که مجموع نعم الهي را بر هشت نوع قسمت کرده و فرموده «لانّها امّا دنيويّه او اخرويّه و کل‌ّ منهما امّا کسبي او موهوبي و کل منها امّا روحاني او جسماني» و براي هر يک مثالي ذکر کرده:
نعمت دنيوي موهوبي روحاني مانند عقل و فهم، و دنيوي موهوبي جسماني مانند اعضاء و جوارح، و دنيوي کسبي روحاني مانند علم و ملکات حميده، و دنيوي کسبي جسماني مانند زينت کردن بدن بچيزهاي پسنديده از قبيل لباس و غيره و اخروي روحاني مانند غفران ذنوب که مسبوق بتوبه نباشد، و اخروي موهوبي جسماني مانند نهرهاي بهشت از عسل و شير و غيره، و اخروي کسبي روحاني مانند غفران ذنوب مسبوق بتوبه، و اخروي کسبي جسماني مانند نعم بهشت که منوط بفعل طاعت باشد «غَيرِ المَغضُوب‌ِ عَلَيهِم» غضب و رضا و حب‌ّ و بغض و سخط و عاطفه و رحم و امثال اينها حالاتي است نفساني که بر انسان عارض ميشود و آثاري در خارج مترتب بر آنها ميگردد و چون ذات مقدّس حق از اينگونه حالات و حوادث منزّه و مبرا است و محل عروض عوارض و حدوث حالات مختلفه نيست اطلاق اينکه نوع صفات بروي از جهت معامله و رفتاري است که نسبت بشخص مورد غضب يا رضا و مورد حب‌ّ و بغض مينمايد پس مراد از غضب و بغض عذاب الهي است که شامل شخص مورد غضب و بغض و مراد از رضا و حب‌ّ الهي ثوابي است که شامل مرضي‌ّ و محب‌ّ ميگردد بنا بر اينکه مراد از مغضوب عليهم در آيه شريفه کساني هستند که مستحق غضب و عذاب الهي بوده و قابليّت رحمت و ثواب نداشته باشند و تفسير بيهود
1- تفسير نجفي
2- تفسير نجفي
جلد 1 - صفحه 120
و نصّاب از باب بيان مصداق و فرد اجلاي آن است و معني و مفاد آيه اينست که خداوندا ما را براه کفر و عناد و نصب و انکار ولايت نبر.
«وَ لَا الضّالِّين‌َ» ضلالت بمعني گمراهي از جاده مستقيم حق است و ضلالت بر دو قسم است:
قسم اول ضلالتي است که بواسطه تقصير در مقدمات معرفت و خداشناسي و دين شناسي پيدا ميشود کساني که از اينجهت گمراه شده‌اند مستحق‌ّ عذاب الهي و هم از مصاديق «المَغضُوب‌ِ عَلَيهِم» و هم از ضالّين ميباشند و از اينجهت در بعض اخبار يهود جزو «المَغضُوب‌ِ عَلَيهِم» شمرده شده چنانچه از کافي از معاوية بن وهب از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«المغضوب عليهم و لا الضالّين» هم اليهود و النصاري»
و در بعض اخبار جزو ضالّين شمرده شده‌اند چنانچه از تفسير قمي بسند معتبر از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«المغضوب عليهم النصّاب و الضالّين اليهود و النصاري»
و قسم دوم ضلالتي است که بواسطه قصور و درک نکردن حق پيدا شده مانند بسياري از ضعفاء کفّار و اهل تسنّن و زنان و بدويها و غير اينها و يا طالب حق بوده ولي بدستش نيامده و يا ديگران مانع شده‌اند که بحق نائل گردد و اينکه قبيل افراد قابل رحمت و سعادت و بهشت نيستند براي اينکه ايمان ندارند و مستحق عذاب هم نيستند چون تقصير نکرده‌اند و خداوند خود ميداند که با آنها چگونه رفتار نمايد خداوندا ما را بصراط حق و مستقيم انبياء و اولياء و اتقياء و سعداء و شهداء و صدّيقين و اخيار و ابرار از اهل طاعت راهنمايي فرماي و جزو کفّار و مشرکين و معاندين و مخالفين و شاکين و متحيّرين و غالين و ارباب ضلالت قرار مده بجاه محمّد و آله و الحمد للّه اوّلا و آخرا و ظاهرا و باطنا
جلد 1 - صفحه 121
سورة البقرة