کلمه «فلق» مثل «فجر» به معناى شکافتن است، شکافتن سياهى شب يا سپيده صبح:
«فالِقُ الْإِصْباحِ» «1»؛ شکافتن دانه درون خاک. «فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى» «2»
مراد از «غاسِقٍ» آغاز شب است که تاريکى را به همراه مى‌آورد. چنانکه در آيه‌اى ديگر مى‌فرمايد: «أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ» «3»
شايد مراد از «غاسق» هر موجود ظلمت آور باشد که تاريکى‌هاى معنوى را به همراه خود مى‌آورد و گسترش مى‌دهد.
از آنجا که افراد شرور، براى حمله و هجوم و يا توطئه چينى از تاريکى شب استفاده مى‌کنند، لذا به خدا پناه مى‌بريم از شرورى که در شب واقع مى‌شود.
«1». انعام، 96.
«2». انعام، 95.
«3». اسراء، 78.
جلد 10 - صفحه 645
«نفاثات» از «نفث» به معناى دميدن و «عقد» جمع «عقد» به معناى گره است.
در هر چيزى احتمال بروز شرّ وجود دارد، حتى کمالاتى مثل علم و احسان، شجاعت و عبادت نيز آفاتى دارند. آفت علم، غرور؛ آفت احسان، منّت گذاردن؛ آفت عبادت، عُجب و آفت شجاعت، ظلم و تهوّر است.
در آسيب پذيرى سه اصل وجود دارد آمادگى هجوم از سوى دشمن فرصت‌هاى مناسب براى هجوم نظير تاريکى‌ها وجود حفره‌ها و نقطه ضعف‌ها آرى دشمن به دنبال تاريکى‌ها و حفره‌ها و نقاط ضعف است.
تبليغات سوء، جوسازى‌ها، سخن چينى‌ها، جاسوسى‌ها و شايعه‌پراکنى‌ها، نمونه هايى از «النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ» است، يعنى مى‌دمند تا محکمات را سست کنند. چنانکه کسانى با وسوسه و شک ميان همسران فتنه گرى مى‌کنند «ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ» «1»
با اينکه هرچه خدا آفريده، خير است: «الَّذِي أَحْسَنَ کُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَهُ» «2» ليکن هر چيزى اگر در مسير صحيح خود قرار نگيرد، شرّ مى‌شود. چنانکه آهن خير است ولى اگر چاقو شد، امکانِ سوء استفاده از آن وجود دارد. «مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ»
«شَرِّ ما خَلَقَ» يعنى شرّ از سوى مخلوقات است، نه از سوى خالق و نه ناشى از خلقت.
پناه بردن به خدا از خطرات، تنها با گفتن «اعوذ» حاصل نمى‌شود، بلکه علاوه بر گفتن، عمل نيز لازم است. چنانکه اهل بيت پيامبر عليهم السلام وقتى مسکين و يتيم و اسير، اطعام را کردند، گفتند: «إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً» «3» ما از روز قيامت مى‌ترسيم که اطعام کرديم. قرآن مى‌فرمايد: «فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ الْيَوْمِ» «4» خداوند نيز آنان را از شرّ آن روز نجات داد. پس گفتن «إِنَّا نَخافُ» به تنهايى کارساز نيست، بلکه بايد همراه با عمل باشد.
زشت صورتى نزد رسول خدا از زشتى چهره خود شکايت کرد که جبرئيل نازل شد و سلام خداوند را به آن مرد زشت رساند و گفت که خدا مى‌فرمايد: «اما ترضى ان احشرت على جمال
«1». بقره، 102.
«2». سجده، 7.
«3». انسان، 10.
«4». انسان، 11.
جلد 10 - صفحه 646
جبرييل» آيا دوست دارى که در قيامت تو به زيبايى جبرئيل باشى؟
مرد شادمان شد و تصميم گرفت تمام عبادات و مستحبّات را انجام دهد. «1»
شرّ مطلق وجود ندارد و خداوند نيافريده است، بلکه چه بسيار امورى که از يک زاويه، شرّ ديده مى‌شوند و زاويه‌اى ديگر خير. چنانکه مولوى مى‌گويد:
زهر مار، آن مار را باشد حيات
ليک آن، آدمى را شد ممات
پس بَد مطلق نباشد در جهان
بَد به نسبت باشد، اين را هم بدان
بعضى از سختى‌ها و فشارها، شرّ نيست، بلکه رمز تکامل است. مولوى مى‌گويد:
گندمى را زير خاک انداختند
پس ز خاکش خوشه‌ها برساختند
بار ديگر کوفتندش ز آسيا
قيمتش افزون و نان شد جان فزا
باز نان را زير دندان کوفتند
گشت عقل و جان و فهم سودمند
باز آن جان، چون که محو عشق گشت
يُعجب الزّراع آمد بعد کشت
قرآن سفارش مى‌کند که با همسرانتان خوب رفتار کنيد و اگر نسبت به آنان کراهت داريد، چه بسا در کنار آن الطافى نهفته باشد. «وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَکْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً کَثِيراً» «2» چنانکه گاهى زن زيبا نيست، ولى مادر فرزندانى بزرگ و برجسته مى‌شود.
بسيار از تلخى‌ها، استعدادهاى ما را شکوفا مى‌کند، حالت صبر و مقاومت را در ما رشد مى‌دهد و دل انسان را خاضع و خاشع مى‌سازد. «لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ» «3»
شب براى مردان خدا، زمان بندگى و عبادت است: «يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ» «4» ولى براى نامردمان، زمان توطئه و تهديد و هجوم است. «مِنْ شَرِّ غاسِقٍ»
سخن و يا حرکتى که روابط و دوستى‌هاى محکم را متزلزل کند، نفّاثات است و بايد از آن به خدا پناه برد.
پناه بردن انسان به خدا، مستلزم پناه دادن خداوند است وگرنه فرمان پناه بردن لغو بود.
«1». بحارالانوار، ج 22، ص 140.
«2». نساء، 19.
«3». اعراف، 94.
«4». آل عمران، 113.
جلد 10 - صفحه 647
در ميان تمام شرور نام سه شرّ در اين سوره آمده است:
- شرور پنهان و در تاريکى‌ها. «مِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ»
- شرور زبان‌هاى ناپاک. «مِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ»
- شرور حسادت‌ها و رقابت‌هاى منفى. «وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ»
برخى زنان به خاطر زيبايى و لطافت در گفتار، مى‌توانند مردان را در تصميمات خود سست کنند و مصداق نفّاثات باشند.
يکى از مصاديق نفّاثات، سحر و جادو است و لذا آموزش و عمل آن حرام است.
با اينکه «شَرِّ ما خَلَقَ» شامل تمام شرور مى‌شود، ولى نام سه شرّ را به خاطر اهميّتى که دارد، جداگانه آورده است. «غاسِقٍ إِذا وَقَبَ- النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ- حاسِدٍ إِذا حَسَدَ»
پناه بردن در هر حال لازم است، خواه آنجا که خطر باشد: «شَرِّ ما خَلَقَ» خواه دريافت کمال باشد: «فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ» «1» هرگاه قرآن تلاوت مى‌کنى از شرّ شيطان به خداوند پناه ببر.
در سوره فلق، در برابر سه شرّ بيرونى، به يک صفتِ الهى پناه مى‌بريم. (از شرّ غاسق و نفّاثات و حاسد، به صفتِ «بِرَبِّ الْفَلَقِ» پناه برديم.) اما در سوره ناس به عکس است. در برابر يک خطر درونى، به سه صفت الهى پناهنده مى‌شويم. (از شرّ وسوسه قلب، به صفاتِ «بِرَبِّ النَّاسِ»، «مَلِکِ النَّاسِ» و «إِلهِ النَّاسِ» پناه مى‌بريم.)
بحثى درباره حسادت
تلاش براى به دست آوردن کمالاتى که ديگران دارند، غبطه و ارزش است، ولى تلاش براى نابود کردن کمالات ديگران حسادت است. حسادت نشانه کم ظرفيّتى و تنگ نظرى است. اولين قتلى که در زمين واقع شد به خاطر حسادت ميان فرزندان آدم بود و اولين گناهى که در آسمان واقع شد، حسادت ابليس به آدم بود. در حديث مى‌خوانيم: حسادت ايمان را مى‌خورد آن گونه که آتش هيزم را. «2»
«1». نحل، 98.
«2». کافى، ج 2، ص 306.
جلد 10 - صفحه 648
آنچه بر سر اهل بيت پيامبر عليهم السلام آمد که آنان را کنار زدند، ناشى از حسادت بود و قرآن در آيه 54 سوره نساء مى‌فرمايد: چرا به خاطر الطاف و تفضّل خداوند، بر افراد لايق حسادت مى‌ورزند، مگر نمى‌دانند ما به آل ابراهيم کتاب و حکمت و ملک عظيم داديم.
حسادت در ميان تمام شرور، برجسته‌ترين شرّ است. زيرا حسود نقشه‌ها مى‌کشد و حيله‌ها مى‌کند و مرتکب انواع شرور مى‌شود تا به هدف برسد.
حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد: «الحسد داء عياء لا يزال الا بهلک الحاسد او بموت المحسود» «1» حسادت مرض خطرناکى است که جز با مرگ محسود يا هلاکت حسود از بين نمى‌رود.
حسود در واقع به خدا اعتراض دارد و در برابر اراده و حکمت او جهت مى‌گيرد که چرا به او عطا کرده و به من نداده است.
حسود هرگز خيرخواهى و نصيحت نمى‌کند و به خاطر خوى حسادت، از رسيدن خير خودش به ديگران جلوگيرى مى‌کند.
قرآن، ريشه بسيارى از گناهان را «بغيا» به معناى حسادت دانسته است و امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «ان الکفر اصله الحسد» «2» ريشه کفر حسادت است. چنانکه در برابر پيامبران مى‌گفتند: «أَ بَشَرٌ يَهْدُونَنا» «3» آيا انسانى مثل ما پيامبر شود و ما را هدايت کند؟
حسود، اهل تواضع و تشکر نيست و هرگز به کمالات ديگران گواهى نمى‌دهد و قهراً مرتکب گناه کتمان حق مى‌شود.
حسود معمولًا منافق است. حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد: «الحاسد يظهر و ده فى اقواله و يخفى بغضه فى افعاله» «4» در ظاهر اظهار علاقه مى‌کند ولى در باطن کينه و بغض دارد.
منشأحسادت چيست؟
«1». نهج‌البلاغه، حکمت 493.
«2». کافى، ج 8، ص 7.
«3». تغابن، 6.
«4». غررالحکم.
جلد 10 - صفحه 649
گاهى تبعيض نابجا ميان افراد، حسادت آنان را بر مى‌انگيزد.
گاهى مردم توجيه نيستند و شرايط را يکسان مى‌پندارند و همينکه يک برترى و امتيازى ديدند حسادت مى‌ورزند. در حالى که اگر حکمت و دليل تفاوت‌ها را بدانند آرام مى‌شوند.
حسادت در خاندان نبوت نيز پيدا مى‌شود، همان گونه که در خانه حضرت يعقوب، حسادت فرزندان، آنان را به چاه افکندن برادر وادار کرد.
دامنه حسادت تنها نسبت به نعمت‌هاى مادى نيست، بلکه گاهى نسبت به ايمان افراد حسادت مى‌شود و مى‌خواهند آنان را به کفر برگردانند. «يَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِکُمْ کُفَّاراً حَسَداً» «1»
روشن است که حسادت، آرزوى نابودى نعمت ديگران است، وگرنه درخواست نعمت از خداوند، حسادت نيست. چنانکه سليمان از خداوند حکومتى بى نظير خواست: «مُلْکاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ» «2» و حضرت على عليه السلام در دعاى کميل از خداوند مى‌خواهد که نصيب او بيشتر باشد و قرب او به خداوند نيز بيشتر باشد. و اجعلنى من احسن عبيدک نصيبا عندک و اقربهم منزلة منک ...
براى درمان حسادت بايد اينگونه فکر کرد:
دنيا، کوتاه و کوچک است و غصه براى آن ارزشى ندارد.
ما نيز نعمت‌هايى داريم که ديگران ندارند.
نعمت‌ها بر اساس حکمت تقسيم شده است، گرچه ما حکمت آن را ندانيم.
آنکه نعمتش بيشتر است، مسئوليّتش بيشتر است.
بدانيم که حسادت ما بى‌نتيجه است و خداوند به خاطر اينکه بنده‌ى چشم ديدن نعمتى را ندارد، لطف خود را قطع نمى‌کند و فقط خودمان را رنج مى‌دهيم.