تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها «1» وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها «2» وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها «3» يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها «4»
بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحى لَها «5» يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ «6» فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ «7» وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ «8»
ترجمه
وقتى که متزلزل شود زمين متزلزل شدنى مخصوص بخود
و بيرون افکند زمين بارهاى گران خود را
و گويد آدمى چيست مر آنرا
در آن روز نقل مينمايد وقايع خود را
براى آنکه پروردگار تو الهام کند مر او را
در آن روز بيرون ميآيند مردم پراکنده گروه گروه براى آنکه نموده شود بآنها کارهاشان
پس کسيکه بجا آورد بقدر ذره‌اى خوبى را مى‌بيند آنرا
و کسيکه بجا آورد بقدر ذره‌اى بدى را ميبيند آنرا.
تفسير
خداوند سبحان در اين سوره مبارکه شمه‌اى از اوضاع قيامت را بيان فرموده باين تقريب که وقتى متزلزل شود زمين متزلزل شدن مخصوص بخود بحسب شدّت و احاطه بتمام زمين در وقت مقدر که زنده شدن مردگان باشد و خارج کند زمين بارهاى سنگين خود را از دفائن و کنوز و ابدان مردگان براى زير و زبر شدن و حسرت بردن صاحبان دفينه از ديدن آنها در وقتى که بکار نيايد و مردمان از روى تعجّب و وحشت گويند چه روى داده است براى زمين که متزلزل شده اين گونه که سابقه ندارد در آن روز نقل ميکند زمين تمام اعمالى را که در آن واقع شده از اطاعت و معصيت و شهادت ميدهد بر صاحبان اعمال در پيشگاه الهى براى اذن خداوند بآن در تکلّم و الهام پروردگار بآنکه بگويد اعمال واقعه بر خود را
جلد 5 صفحه 420
تا حجّت از هر جهت بر گناهکاران تمام شود و اهل عبادت و اطاعت خرسند و سر فراز گردند چنانچه در حديث نبوى ذکر شده که روز قيامت زمين شهادت ميدهد بر تمام بندگان باعمال خوب و بد آنها هر چه باشد با تمام خصوصيّات آن اعمال و اوقات آنها آنچه بيان شد بر حسب ظاهر است ولى مستفاد از روايات ائمه اطهار آنست که مراد از انسان امير المؤمنين عليه السّلام است که زمين اخبار خود را براى او نقل ميکند و از حضرت زهرا سلام اللّه عليها نقل شده که در زمان ابو بکر زلزله شديدى در مدينه روى داد که مردم متوسل بابو بکر و عمر شدند و با آن دو خدمت حضرت امير عليه السّلام رسيدند و او با آنها از مدينه بيرون رفت و بر فراز تپه‌اى قرار گرفت و مردم گرد او حلقه زدند و نگاه بمدينه ميکردند که ديوارهاى آن در حرکت است و متوحّش بودند و حضرت بهيچ وجه تشويشى نداشت پس دست مبارک خود را بزمين زد و فرمود چه ميشود تو را ساکن شو پس ساکن شد و بر تعجب مردم افزود و حضرت فرمود تعجّب نکنيد منم آن انسان که خدا فرموده اذا زلزلت الارض زلزالها و اخرجت الارض اثقالها و قال الانسان ما لها يعنى ميگويد بزمين چه ميشود تو را و نقل ميکند زمين براى من اخبارش را در آن روز مردم از قبرها بيرون ميآيند دسته دسته متفرّق از يکديگر بر حسب مراتبشان چون بعضى مؤمنند و بعضى کافر و بعضى منافق براى آنکه ارائه داده شود بآنها اعمالشان در نامه‌ها که بدستشان داده ميشود يا بيرون ميآيند از محشر و ميروند دسته دسته ببهشت و جهنّم براى آنکه ارائه داده شود بآنها نتيجه اعمالشان از خير و شرّ که براى آنها در آن دو جا تهيه شده از نعيم مؤبّد و عذاب مخلّد يا خودشان تهيّه نموده‌اند براى خودشان از اشکال و صور بتجسّم اعمال بصور حسنه و قبيحه که مکرّر بيان شده و بهر سه معنى هر کس بقدر ذره‌اى خير و خوبى از او در دنيا سر زده خواهد ديد آنرا و هر کس بقدر ذره‌اى شر و بدى از او صادر شده باشد خواهد ديد آنرا و ظاهرا اين در صورتى است که صورت عمل را از نفس خود پاک نکرده باشد به ارتداد يا توبه و با آن صورت از دنيا برود و الا مشاهده نخواهد نمود جز صورت اخير خود را که در دنيا براى او تهيه شده از خير و شرّ و بعبارت ديگر ثبت شده اعمال خود
جلد 5 صفحه 421
را مشاهده خواهد نمود نه محو شده آنرا ولى از ابن عباس نقل شده که هيچ مؤمن و کافرى نباشد که در دنيا خير و شرى از او صادر شده باشد مگر آنکه خداوند باو بنمايد تا پريشان و غمگين گردد اگر بد باشد و خوشحال و مسرور شود اگر خوب باشد پس گناهان مؤمن را بيامرزد و اجر دهد و حسنات کافر را ردّ و او را معذب فرمايد و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که کسيکه اهل آتش باشد و در دنيا بقدر ذره‌اى کار خير از او سر زده باشد ميبيند آنرا تا افسوس خورد بر آنکه چرا براى غير خدا آنرا بجا آورده و کسيکه اهل بهشت باشد و عمل شرى از او صادر شده باشد آن شر را ميبيند پس آمرزيده ميشود براى او و بنظر حقير آيه شريفه در مقام حکم اقتضائى است براى آنکه کسى تصور نکند عمل خير يا شر اگر کم يا کوچک باشد مؤثر نيست و لذا ميفرمايد هر قدر کم و کوچک باشد اقتضاء تأثير و مشهود شدن اثر در عالم آخرت در آن است و اين معنى منافات ندارد با آنکه بعضى از موانع اثر آنرا ببرد مانند آنکه فرموده گوشت گوسفند حلال است يعنى اقتضاء حليّت در آن موجود است و منافات ندارد که بواسطه عروض جلل يا موطوئه شدن يا نجس گشتن حرام گردد اينجا هم منافات ندارد که اثر اعمال خير بعجب يا منّت و آزار يا کفر و ارتداد از بين برود و عمل شر بکفّاره و توبه يا عفو الهى مغفور و محو گردد و حکم کلى براى ذات موضوع محفوظ باشد و منافى با بيانات سابقه هم نيست که ذکر شد و اللّه اعلم بحقائق الامور و يره بضمّ ياء در هر دو نيز قرائت شده و در مجمع آنرا از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده و گفته شده که اين آيه محکم‌ترين آيات قرآن است و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آنرا جامعه نام نهاده در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که ملول نشويد از قرائت اذا زلزلت الارض چون کسيکه قرائت نمايد آنرا در نوافل خود خداوند او را زلزله زده نميفرمايد و نميميرد بزلزله و صاعقه و نه بآفتى از آفات دنيا و چون بميرد امر ميشود او را ببهشت ببرند و خداوند ميفرمايد اى بنده من مباح نمودم بتو بهشتم را هر جا از آن خواهى سکونت نما کسى مزاحم و مانع تو نخواهد بود و در کافى نيز اين معنى با اضافاتى نقل شده است و الحمد للّه تعالى.
جلد 5 صفحه 422