تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ «1» وَ طُورِ سِينِينَ «2» وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ «3» لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ «4»
ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ «5» إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ «6» فَما يُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّينِ «7» أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِينَ «8»
ترجمه
سوگند به انجير و زيتون
کوه طور سينا
و باين شهر امن
بتحقيق آفريديم آدمى را در بهترين صورت مناسب
پس برگردانديم او را بنازل‌ترين منازل مردم پست
مگر آنانکه ايمان آوردند و کردند کارهاى شايسته پس از براى ايشان مزدى است که قطع نميشود
پس چه موجب تکذيب تو ميشود بعد از اين بيان بروز جزا
آيا نيست خداوند درست حکم کننده‌ترين حکم کنندگان.
تفسير
خداوند سبحان در اين سوره مبارکه قسم ياد فرموده بانجير که ميوه‌اى است در نهايت شيرينى و لطافت که تمام آن خورده ميشود و بسيار لذيذ و مفيد است که گفته‌اند مليّن طبع و محلّل بلغم و مطهّر کليتين و مزيل سنگ مثانه است و داراى خواص بسيارى است و در حديث نبوى است که قاطع بو اسير و نافع براى نقرس است و گويا لقمه‌اى است که خداوند آنرا براى دهان مؤمن گرفته است تا فربه و قوى براى عبادت گردد ملک الشعراء در مجلس ناصر الدينشاه قاجار که انجير حاضر بوده بالبداهه در وصف آن گفته «انجير اگر لطيف و شيرين نبدى- شايسته بزم ناصر الدين نبدى» «ور به نبدى ز سيب و انگور و انار- هرگز قسم خداى و التين نبدى» و قبلا ذکر شد که خداوند بهر چيز بخواهد قسم ميخورد ولى بندگان بايد بخدا قسم بخورند و نيز قسم ياد فرموده بزيتون که هم ميوه است و هم خورشت و هم دوا و روغن لطيف آن منافع بسيارى دارد از فربه نمودن بدن و تقويت هضم و تسهيل
جلد 5 صفحه 407
دفع و غيرها که ذکرش موجب تطويل است و بطور سينين و آن کوهى است که موسى عليه السّلام در آنجا با خداوند مناجات مينمود و بسينين که گفته‌اند بمعناى مبارک است و سينا معروف شده و باين بلد امين که مراد شهر مکّه است و از قديم محل امن و امان بوده و در اسلام تثبيت و تقرير شده و اين سوره آنجا نازل شده است و بعد از اين چهار قسم ميفرمايد که بتحقيق ما انسان را خلق نموديم در بهترين صورت با تناسب اعضاء و اجزاء و استقامت قامت چون تقويم بمعناى تعديل و تناسب و استقامت است و در وجود آن نمونه‌اى است از هر يک از اجزاء عالم و مرکّب است از عقل و شهوت و براى آن قابل شده که از ملائکه برتر شود و بالاتر رود تا آنکه بواسطه معرفت و طاعت به اعلى عليّين رسد يا از حيوان پست‌تر گردد و در نتيجه کفر و معصيت مردود باسفل السافلين يعنى نازل‌ترين درکات جهنم شود و مقصود خداوند از قسمهاى خود آنست که اين چنين موجود شريفى در صورت کفر و نفاق مستحق درک اسفل خواهد شد و ما او را قرار دهيم در پست‌ترين جايها که جاى مردم پست است و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که درکات جهنّم بعضى پائين‌تر از بعضى است و آنکه از همه پائين‌تر است اسفل السافلين است و بعضى ردّ باسفل را بعود ضعف قواء و انکسار اعضاء در حال پيرى و زوال مشاعر و ادراکات تفسير نموده‌اند و در استثناء اهل ايمان و عمل صالح باين اشکال برخوردند که آنها هم باين حال گرفتار ميشوند و جواب گفته‌اند که عقل و ايمان ايشان ضعيف نميشود با آنکه خداوند مترتب بر استثناء ايشان فرموده که براى آنها اجر دائم است که قطع نميشود و ظاهر آنست که فارق بين اهل ايمان و کفر همانستکه خدا ذکر فرموده نه امتيازى که مشهود نيست و خدا هم ذکر نفرموده علاوه بر آنکه آنچه مورد انکار مشرکين مکّه بوده که خداوند آنرا به بيان قدرت خود در خلق احسن انسان اثبات و مؤکّد بقسم فرمود معاد است نه استقامت و کمال انسان در جوانى و انکسار اعضاء و ضعف قواء او در پيرى که محسوس و مشاهد و مسلّم است و حاجت بقسم ندارد و لذا بعد از اين ميفرمايد پس چه موجب تکذيب تو است اى پيغمبر مکرّم از ادلّه بعد از اين بيان و سوگند در اخبار تو از روز جزاء و ثواب و عقاب آن خلاصه آنکه موجبى براى تکذيب
جلد 5 صفحه 408
بروز جزاء بعد از اين باقى نمانده آيا خدا احکم الحاکمين و بهترين قضاوت کنندگان نيست که بايد داد مظلوم را در روزى از ظالم بستاند پس بايد حتما روز جزائى باشد و بعضى گفته‌اند مراد آنست که چه وادار نموده تو را اى انسان مشرک بر تکذيب بروز جزا بعد از اثبات آن آيا نيست خداوندى که چنين صنع و تدبيرى در وجود تو از او آشکار شده عادل‌ترين حکم کنندگان و قادر بر اعاده مردگان براى حکومت در ميان آنان و در اين سوره هم تأويلاتى از ائمه اطهار نقل شده که حقير براى تعارض آنها با يکديگر و جهات ديگرى از ذکر آن خوددارى نمودم آنچه مسلّم است آنست که بعد از تلاوت اين سوره مستحب است گفته شود و انا على ذلک من الشاهدين در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه سوره و التّين را در نمازهاى واجب و مستحب خود قرائت کند خداوند از بهشت بقدرى باو عطا فرمايد که راضى و خوشنود شود و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 409