در سوره قبل (ضُحى) فرمود: خداوند تو را رها نکرده است: «ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ» در اين سوره مى‌فرمايد: چگونه تو را رها کرده، کسى که بزرگ‌ترين الطاف و سرمايه‌ها را که شرح صدر است به تو داده است: «أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ»
«شرح صدر» به معناى گشايش سينه و بالا رفتن ظرفيّت انسان است تا بتواند ناملايمات را تحمّل کند و در مشکلات و سختى‌ها صبر و پايدارى ورزد.
هنگامى که خداوند حضرت موسى را به رسالت برگزيد، اولين خواسته او سعه صدر بود که
جلد 10 - صفحه 523
گفت: «رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي» «1» پروردگارا! سعه صدر به من عطا کن. ولى پيامبر اسلام بدون درخواست مورد لطف قرار گرفت و سعه صدر را از خداوند دريافت کرد. «أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ»
مراد از بار سنگين که بر دوش پيامبر سنگينى مى‌کرد و خداوند با دادن شرح صدر، آن را ازدوش پيامبر برداشت، مسئوليّت رسالت و دعوت مردم به توحيد و مبارزه با فساد و شرک و خرافات است.
از آنجا که غم و غصه‌ها را نمى‌توان کم کرد، پس بايد ظرفيّت‌ها را بالا برد تا بتوان مشکلات را تحمّل کرد و کم نياورد. شرح صدر نشانه لطف ويژه الهى است: «فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ» «2» يعنى هر کس را خداوند اراده کند هدايت يابد، روح او را براى پذيرش اسلام باز مى‌کند.
از نظر روانى، هنگام برخورد با مشکلات نبايد تمام ذهن متوجه آن شود، بلکه بايد به سهولت‌هاى پس از آن که مورد وعده و سنت الهى است نيز توجه نمود.
عُسرها سبب يُسر است. کلمه «مع» ممکن است به معناى سبب باشد، يعنى هر سختى در درون خود تجربه‌ها و سازندگى‌هايى دارد. «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً»
حذف حرف فاء در جمله دوم «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً» بيانگر آن است که اين اصل عمومى است و مخصوص پيامبر نيست.
رهبران حق که در برابر طوفان مخالفت‌ها و مشکلات و شکنجه‌ها و تهديدها و توطئه‌ها و تهمت‌ها و لجاجت‌ها و جنگ‌ها و ... قرار مى‌گيرند بيش از هر چيز به سعه صدر نياز دارند.
«1». طه، 25.
«2». انعام، 125.
جلد 10 - صفحه 524
«أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ»
بر اساس روايات که مورد فتواى مراجع دينى نيز قرار گرفته است، اين سوره و سوره ضُحى يک سوره حساب مى‌شوند نظير سوره فيل و قريش و در نمازهاى واجب که بعد از سوره حمد، خواندن بيش از يک سوره جايز نيست، اين دو سوره بايد با هم خوانده شود. شاهد يکى بودن اين دو سوره، تناسب آيه آخر سوره قبل با آيه اول اين سوره است که مى‌فرمايد:
«أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ»
شرح صدرى که به پيامبر اسلام داده شد، باعث شد تا آن حضرت در برابر آن همه آزارها، قومش را نفرين نکند و مى‌فرمود: «اللهم اهد قومى فانهم لا يعلمون» «1» يعنى خداوندا اين مردم را هدايت کن زيرا که نمى‌دانند و در فتح مکه با اعلام عفو عمومى فرمود: «لا تَثْرِيبَ عَلَيْکُمُ الْيَوْمَ» امروز باکى بر شما نيست و همه را بخشيدم، همانگونه که يوسف با اين جمله تمام برادرانش را يکجا عفو کرد.
نمونه «وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ .. وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ» اين بود که مردم فوج فوج در دين خدا وارد مى‌شدند «يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً» «2» و در جنگ‌هاى بدر و خندق و حنين اسلام پيروز شد و با اينکه بعضى منافق و يا ترسو بودند و فرار مى‌کردند باز اسلام رو به رشد بود.
در اکثر موارد اين بار سنگين توسط حضرت على عليه السلام از دوش پيامبر برداشته مى‌شد. او در بدر و خيبر و احد شجاعانه‌ترين عمليات را انجام داد.
البته در برخى موارد، «وزر» و سنگينى را، از طريق امدادهاى غيبى و نزول فرشتگان «3» و يا القاء ترس «4» در دل دشمنان، از دوش پيامبر اکرم برداشته شد.
خداوند، نام و ياد پيامبرش را گرامى داشته است. در قرآن، به درود و صلوات بر پيامبرش فرمان داده است: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً» «5» نام او را در بسيارى از آيات در کنار نام خودش آورد است، «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ» «6»* در اذان، شهادت به رسالت او را در کنار شهادت به وحدانيّت خودش قرار داده است. «اشهد أن لا اله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله» و در تشهد هر نماز، نيز اين شهادتين را تکرار کرده است.
زنى از ندادن نفقه شوهر فقيرش، نزد حضرت على عليه السلام شکايت کرد. حضرت مرد را زندانى
«1». بحارالانوار، ج 11، ص 298.
«2». نصر، 2.
«3». آل عمران، 123- 125.
«4». آل عمران، 151 و حشر، 2.
«5». احزاب، 56.
«6». محمّد، 33.
جلد 10 - صفحه 525
نکرد و فرمود: «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً» «1»