مراد از «آخرت» در آيه «وَ لَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولى» يا روز قيامت است و يا عاقبت کار پيامبر در همين دنيا.
قبل از تولد پيامبر صلى الله عليه و آله، پدرش عبداللّه از دنيا رفت. در کودکى مادرش را از دست داد و هشت ساله بود که جدش عبدالمطلب از دنيا رفت و از اين رو از درد يتيمان خبر داشت.
جلد 10 - صفحه 517
قرآن مى‌فرمايد: «ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوى» «1» يعنى پيامبر شما حتّى براى يک لحظه گمراه نبوده است. پس مراد از «وَجَدَکَ ضَالًّا فَهَدى» آن است که اگر هدايت الهى نبود، راه به جايى نمى‌بردى.
چنانکه در سوره شورى آيه 52 مى‌فرمايد: «ما کُنْتَ تَدْرِي مَا الْکِتابُ وَ لَا الْإِيمانُ وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ» اگر لطف ما نبود تو خبرى از کتاب و ايمان نداشتى.
و در سوره يوسف آيه 3 نيز مى‌فرمايد: «أَوْحَيْنا إِلَيْکَ هذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلِينَ» تو قبل از نزول قرآن از بى‌خبران بودى.
کلمه «ضال» هم به معناى گمراه است و هم به معناى گمشده، نظير «الحکمة ضالة المؤمن» «2» حکمت گمشده مؤمن است.
آرى پيامبر قبل از نزول وحى متحيّر بود و با نور وحى با دستورات و وظيفه الهى خود آشنا مى‌شد.
«عائل» به فقير گفته مى‌شود و «قهر»، غلبه توأم با تحقير است. «نهر» راندن همراه با خشونت است. عنوان نهر آب نيز به خاطر حرکت تند آب است.
اگر نيازهاى يتيم تأمين نشود مفاسد اخلاقى و اجتماعى فراوانى جامعه را تهديد مى‌کند و کمبود محبت ممکن است يتيم را به صورت فردى سنگدل و عقده‌اى درآورد.
در حديث مى‌خوانيم: اميدوار کننده‌ترين آيات قرآن، آيه «وَ لَسَوْفَ يُعْطِيکَ رَبُّکَ فَتَرْضى» مى‌باشد که مراد شفاعت است. «3»
رضاى پيامبر در دنيا و آخرت، مورد نظر خداست. چنانکه در دنيا قبله را براى رضاى او تغيير داد تا يهوديان بر او منت ننهند که رو به بيت المقدّس که قبله ماست نماز مى‌گزارى.
«فَلَنُوَلِّيَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها» و در آخرت، مقام شفاعت به او مى‌دهد تا راضى شود. «وَ لَسَوْفَ يُعْطِيکَ رَبُّکَ فَتَرْضى» «3»
امام باقر عليه السلام دوبار سوگند ياد فرمودند که مراد از آن عطاى مخصوص که خداوند به
«1». نجم، 2.
«2». نهج‌البلاغه، حکمت 80.
«3». شواهد التنزيل، ج 2، ص 446.
جلد 10 - صفحه 518
پيامبرش عطا خواهد کرد، شفاعت است. «و الله الشفاعة و الله الشفاعة» «1» و امام صادق عليه السلام فرمود: رضايت جدم به اين است که موحدى در آتش باقى نماند. «2»
امام صادق عليه السلام در ذيل آيه «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» فرمودند: «حدث بما اعطاک الله و فضلک و رزقک و احسن اليک و هداک» «3» آنچه از عطاها، برترى‌ها، رزق‌ها، احسان‌ها و هدايت‌هاى اوست بازگو کن.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: «التحدث بنعمة الله شکر و ترکه کفر» «4» کسى که آثار نعمتهاى الهى در زندگى او ديده نشود، دشمن خدا و مخالف نعمتهاى اوست.