تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ وَ الْفَجْرِ «1» وَ لَيالٍ عَشْرٍ «2» وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ «3» وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ «4» هَلْ فِي ذلِکَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ «5» أَ لَمْ تَرَ کَيْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعادٍ «6» إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ «7» الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ «8» وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ «9» وَ فِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتادِ «10» الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلادِ «11» فَأَکْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ «12» فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذابٍ «13» إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ «14» فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَکْرَمَنِ «15» وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ «16» کَلاَّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْيَتِيمَ «17» وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى‌ طَعامِ الْمِسْکِينِ «18» وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلاً لَمًّا «19» وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا «20» کَلاَّ إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا «21» وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا «22» وَ جِي‌ءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّى لَهُ الذِّکْرى‌ «23» يَقُولُ يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي «24» فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ «25» وَ لا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ «26» يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ «27» ارْجِعِي إِلى‌ رَبِّکِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً «28» فَادْخُلِي فِي عِبادِي «29» وَ ادْخُلِي جَنَّتِي (30) ترجمه‌ سوگند بطلوع صبح‌ و شبهاى ده گانه‌ و جفت و طاق‌ و شب وقتى که بسر آيد آيا در اين سوگند کفايت است براى صاحب عقل‌ آيا نديدى چگونه رفتار کرد پروردگار تو با قوم عاد که آن قبيله ارم داراى عمارتهاى بلندند آن چنان عمارتهائى که ساخته نشده مانند آنها در بلدها و قوم ثمود آنانکه ميبريدند سنگهاى سخت را در وادى القرى‌ و قوم فرعون صاحب ميخها آنان که سرکشى نمودند در بلدها پس زياد کردند در آنها فساد را پس ريخت بر آنها پروردگار تو تازيانه عذاب را همانا پروردگار تو هر آينه در کمين گاه است‌ پس امّا آدميزاد وقتى که بيازمايد او را پروردگارش پس گرامى دارد او را و نعمت دهد باو پس ميگويد پروردگار من گرامى داشته مرا و امّا وقتى که بيازمايد او را پس تنگ نمايد بر او روزى را پس ميگويد پروردگار من اهانت نموده است مرا نه چنين‌ جلد 5 صفحه 384 است بلکه گرامى نميداريد يتيم را و ترغيب نميکنيد بر طعام دادن بفقير و ميخوريد ميراث را خوردنى بتمامى‌ و دوست ميداريد مال را دوست داشتن بسيارى‌ نه چنين است وقتى که شکسته و خرد شود زمين شکسته و خرد شدنى پى در پى‌ و بيايد امر پروردگار تو و فرشتگان صف در صف‌ و آورده شود در آن روز جهنّم آن روز متذکّر شود آدمى و کجا است براى او فائده تذکّر ميگويد اى کاش من پيش ميفرستادم براى زندگانى خود پس در آن روز عذاب نکند مانند عذاب او احدى‌ و بند ننمايد مانند بند نمودن او احدى‌ اى نفس مطمئنّ بحق‌ باز گرد بپروردگار خود با آنکه بپسندى و پسنديده باشى‌ پس داخل شو در بندگان من‌ و داخل شو در بهشت من. تفسير خداوند متعال در اين سوره مبارکه قسم ياد فرموده بطلوع صبح صادق و ليالى عشر اوّل ذى حجّة الحرام که متمّم ميقات حضرت موسى عليه السّلام بود و در سوره اعراف ذيل آيه شريفه و واعدنا موسى ثلاثين ليلة و أتممناها بعشر فتمّ ميقات ربّه اربعين ليله گذشت چنانچه مستظهر از لفظ و نقل قمّى ره است و نيز قسم ياد فرموده بتمام موجودات دنيا که جفت و طاقند يا دو رکعت نماز شفع و يک رکعت نماز وتر چنانچه قمى ره نقل فرموده و اين دو نماز جزء نماز شب است و آداب آن در محلّ خود ذکر شده و در بعضى از روايات شفع بروز ترويه و وتر بروز عرفه و در بعضى شفع بامام حسن و امام حسين و وتر بامير المؤمنين عليهم السلام تفسير شده و قسم ياد فرموده بشب وقتى که بسر آيد که وقت تهجّد و عبادت است چنانچه در جاى ديگر فرموده قسم بشب وقتى که پشت کند و قمى ره آنرا بليله مزدلفه که شب عيد اضحى است و مردم در آن شب بايد از عرفات بمشعر الحرام بيايند و صبح از آنجا بمنى بروند تفسير فرموده و مکرّر ذکر شده که تفاسير او منقول از امام عليه السّلام است و بعدا ميفرمايد آيا در اين قسم ياد نمودن قسم کافى و موجب اطمينانى يافت ميشود براى شخص عاقل منصف که باور کند از جانب خداوند عذاب و انتقامى براى کفّار در پيش هست و براى وضوح جواب سؤال و ظهور جواب قسم از آيات آتيه در کلام ذکر نشده و براى گوشزد کفّار مکّه پيغمبر خود را مخاطب‌ جلد 5 صفحه 385 ساخته ميفرمايد آيا بديده بصيرت و ضمير منير خود نديده و ندانستى که چگونه معامله فرمود پروردگار تو با قوم عاد براى مخالفت با او امر هود پيغمبر که آنها بقبيله ارم هم خوانده ميشدند چون عاد پسر عوص بن ارم بن سام بن نوح بوده يا براى آنکه شدّاد بن عاد که پادشاه مقتدرى بود و جهانگيرى کرد چون وصف بهشت را شنيد در يکى از صحراهاى عدن باغ بزرگى مانند آن داراى عمارات رفيعه و قصور عاليه مزيّن بانواع تزيينات بنا نمود و آنرا ارم نام نهاد و چون تمام شد با کسان خود بجانب آن باغ کوچ کرد و آنها چون بيک منزلى آن رسيدند همگى بصيحه آسمانى هلاک شدند و آن باغ از انظار مخفى گشت و آن قبيله بنام آن باغ معروف شدند چنانچه مفسّرين نقل نموده‌اند و بنابر اين ارم عطف بيان است براى عاد و غير منصرف بتعريف و تأنيث مجازى است و اينکه خداوند ارم را صاحب عماد خوانده گفته‌اند يا براى آنستکه قدهاى آن مردم بلند بوده مانند ستون مرتفع يا براى آنکه عمارات آن باغ بلند و رفيع بوده و عماد باين معانى استعمال ميشود و بنابر اين ذات العماد صفت منسوب اليه است که ارم باشد يا صفت منسوبين که قبيله عادند و مانند آن قبيله در قوّت و قطر و قامت خداوند مردمى نيافريده بود يا مانند آن باغ و عمارات عمارتى در هيچ بلدى ساخته نشده بود و نيز نديده و ندانستى که خداوند با قوم ثمود که مخالفت با صالح پيغمبر خودشان نمودند چه سلوکى فرمود آن قوم و قبيله‌اى که سنگهاى کوه را قطع نمودند بتراشيدن و نقب زدن و منزل ساختن در وادى القرى که گفته‌اند دره واقع ميان دو کوه است نزديک بمدينه از طرف شام و نيز چه معامله‌اى فرمود با فرعون که مردم را بچهار ميخ ميکشيد و معذّب مينمود و ميکشت و به ذو الاوتاد ملقّب شد چنانچه در سوره ص بيان شد اين اقوام کسانى بودند که با خدا ياغى و در بلاد طاغى شدند و فتنه و فساد بسيارى در آن ديار برپا کردند پس ريخت بر آنها پروردگار تو تازيانه عذاب را يعنى پى در پى آنان را بعذابهاى گوناگون معذب فرمود و کيفيّت عذابهاى اين اقوام در سور سابقه مکرّر ذکر شده است و اينکه از عذاب تعبير بتازيانه شده ظاهرا براى آنست که آن آلت تعذيب است چنانچه در فارسى هم ميگويند جلد 5 صفحه 386 چون خدا صدا ندارد يعنى مستحق را بدون قيل و قال بسزاى خود ميرساند و معذب مينمايد همانا پروردگار تو در مقام مراقبت و مترصّد گرفتن و بانتقام رساندن گناهکاران است و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که مراد آنست که خداوند قادر است اهل معصيت را بمجازات خودشان برساند و تمام کارهاى خداوند بر طبق حکمت است ولى مردم از سرّ آن آگاه نيستند لذا وقتى خداوند کسى را ميخواهد آزمايش فرمايد پس عزّت و نعمت باو ميدهد تا معلوم شود که شکر آنرا بجا ميآورد و حدّ خود را گم نميکند يا خير ميگويد خداوند مرا گرامى داشته و مغرور ميشود و وقتى بخواهد کسى را بيازمايد پس امر معاش را بر او سخت و تنگ ميفرمايد تا معلوم شود که صبر بر فقر دارد يا خير ميگويد خدا مرا خوار و ذليل نموده با آنکه هر دو اشتباه نموده‌اند و هر دو براى امتحان بوده و گاه ميشود که آن براى مزيد استحقاق عذاب و اين براى مزيد اجر و ثواب است نه چنين است که مردم تصوّر نموده‌اند مال و جاه دنيوى نزد خداوند قدر و قيمتى ندارد که آنرا باولياء خود دهد و از اعداء خود بگيرد ولى شما مردم از ترس آنکه مبادا چيزى از مال شما کاسته شود احسان و اکرامى نسبت بأطفال يتيم نمينمائيد و دستور نميدهيد بخانواده خود که طعامى بفقير دهند يا ترغيب و تحريص نمينمائيد کسى يا يکديگر را بر اطعام فقرا چون لا تحضّون و لا تحاضّون هر دو قرائت شده و مالى را که بدون زحمت ارث بشما رسيده و مرکّب از حلال و حرام است بدون آنکه سهم زنان و کودکان را از آن مفروز نمائيد يا حقوق الهيّه را که مورّث شما نپرداخته بپردازيد جمعا تناول مينمائيد و باکى نداريد چون لمّ بمعناى جمع است و گفته‌اند کفّار مکّه بزنها و اطفال ارث نميدادند و همه را جمعا ميخوردند خلاصه آنکه محبّت بسيار و حرص و ولع خارج از انتظار بجمع مال داريد نبايد چنين بود بلکه بهتر آنستکه اگر مال مخلوط بحرام هم نباشد بحاضرين از اقارب غير وراث احسانى بشود وقتى که زمين شکسته و خرد شود خرد شدنى پى در پى براى بهم خوردن از زلزله تا مانند غبار نرم و پراکنده گردد يا کوه و تپه و بنائى در آن باقى نماند و صاف و هموار شود و بيايد امر پروردگار تو چنانچه در توحيد و عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده يعنى ظاهر شود آيات قدرت و آثار قهر الهى مانند پادشاهى که با لشگر خود بيايد و جلد 5 صفحه 387 آثار قدرت و هيبت و سياست او ظاهر گردد و معرفت بمقام او حاصل شود و ملائکه آسمانها بيايند و بر حسب مقام و منزلت خودشان صف در صف مرتّب بر محشر احاطه نمايند و جهنّم نيز ظاهر و آشکار گردد چنانچه در جاى ديگر فرموده و برّزت الجحيم لمن يرى يعنى ظاهر گردد جهنّم براى هر بيننده و مستفاد از روايات متعدّده معتبره آنست که جهنّم را در روز قيامت ملائکه بسيارى با زمامهاى زيادى از جاى خود ميکشانند و ميآورند و در صحراى محشر حاضر مينمايند و شعله مهيبى از آن برخاسته ميشود و بر محشر احاطه مينمايد و فرياد مردم حتّى انبياء برب نفسى بلند ميشود و پيغمبر ما رب امّتى ميفرمايد و بعدا صراط بر آن وضع ميشود و مردم بحسب مراتب و اعمالشان بسهولت و صعوبت از آن عبور مينمايند و بسيارى در جهنّم مى‌افتند و کسانيکه نجات پيدا ميکنند حمد و شکر خدا را بجا ميآورند در آن روز متذکّر ميشود آدمى که چه قدر کار بدى کرده که در دنيا فکر آخرت نبوده ولى کجا است فائده تذکّر در آن روز که بحال او نفعى ندارد ميگويد کاش براى زندگى امروزم قبلا تهيّه‌اى نموده بودم يا در زمان حياتم در دنيا اعمال صالحه‌اى بجا آورده بودم که امروز بدردم ميخورد پس در آنروز خداوند کافر معاند مانند مشرکين مکّه را عذابى کند که کسى چنين عذابى نکرده باشد کسى را و بند و زنجير نمايد بقسمى که کسى اين گونه بند و زنجير ننموده باشد کسى را و يعذّب و يوثق بصيغه مجهول نيز قرائت شده و بنابر اين معنى سهل‌تر است و در مجمع آنرا از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده يعنى عذاب کرده و بند کرده نميشود مانند او کسى ولى نسبت بمؤمنى که مطمئن بحق و مواعيد انبياء و اوليا شده و بر طبق دستورات ايشان عمل نموده خطاب مستطاب از جانب رب الارباب در دم مرگ يا روز قيامت صادر شود که اى نفس و جان و قلب مطمئن بحق و حقيقت رجوع کن بمبدء اصلى خود که عالم اعلى است و برحمت پروردگارت و اصل شو در حاليکه خشنودى تو از او بثواب و خشنود است او از تو بأعمال پس داخل شو در زمره بندگان خوب خدا که قابليّت اضافه باو را پيدا کردند و داخل شو در بهشت عنبر سرشت که اوصاف آنرا خداوند بيان فرموده است در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون ملک الموت براى قبض‌ جلد 5 صفحه 388 روح بنده مؤمن حاضر شود باو گويد مشوّش مباش من از پدر مهربان با تو مهربانتر و نيکوکارترم چشمت را باز کن به بين او باز ميکند و چهارده معصوم را در بالين خود ميبيند و ايشان باو معرّفى ميشوند که رفقاى تو ميباشند پس منادى از جانب حق روح او را ميخواند و ميگويد اى نفس مطمئنّه بمحمّد و اهل بيت او رجوع نما بپروردگارت با آنکه خوشنودى بولايت و خشنود شده‌اى بثواب پس داخل شو در زمره محمّد و آل او و داخل شو در بهشت من پس چيزى نزد او محبوبتر از بيرون آمدن روحش و ملحق شدن بآن ذوات مقدّسه نخواهد بود و قمّى ره نيز قريب باين معنى را نقل نموده است در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که سوره فجر را در نمازهاى واجب و مستحب خودتان بخوانيد آن سوره امام حسين عليه السّلام است کسيکه آنرا بخواند با آن حضرت محشور و در بهشت همدرجه خواهد بود و الحمد للّه تعالى شأنه. جلد 5 صفحه 389