اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وُجُوه‌ٌ يَومَئِذٍ خاشِعَةٌ «2» عامِلَةٌ ناصِبَةٌ «3» تَصلي ناراً حامِيَةً «4» تُسقي مِن عَين‌ٍ آنِيَةٍ «5» لَيس‌َ لَهُم طَعام‌ٌ إِلاّ مِن ضَرِيع‌ٍ «6»
لا يُسمِن‌ُ وَ لا يُغنِي مِن جُوع‌ٍ «7»
صورتهايي است بزير افتاده اعمالي در آتش دارند که منصوب شده‌اند بر آنها ميچشند و وصل ميشود بآنها آتش افروخته بآنها آب ميدهند از چشمه جوشيده نيست از براي آنها طعامي مگر از ضريع پر از تيغ و خار نه سيرايي دارند و نه آنها را از گرسنگي باز ميدارد اينکه است حال اهل جهنم از کفار و مشرکين و ضالين و معاندين.
وُجُوه‌ٌ يَومَئِذٍ خاشِعَةٌ بواسطه غلها و زنجيرها که در گردن آنها انداخته شده نميتوانند سر بلند کنند و ببالا نگاه کنند چنانچه ميفرمايد: إِذِ الأَغلال‌ُ فِي أَعناقِهِم وَ السَّلاسِل‌ُ يُسحَبُون‌َ فِي الحَمِيم‌ِ ثُم‌َّ فِي النّارِ يُسجَرُون‌َ مؤمن آيه 71 و 72 و نيز ميفرمايد:
أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا بِرَبِّهِم وَ أُولئِک‌َ الأَغلال‌ُ فِي أَعناقِهِم وَ أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ رعد آيه 5.
عامِلَةٌ ناصِبَةٌ بعضي گفتند که: آنها ميخواهند از کوه‌هاي جهنم بالا روند پس از آن پرتاب ميشوند در قعر جهنم که ميفرمايد: يُرِيدُون‌َ أَن يَخرُجُوا مِن‌َ النّارِ وَ ما هُم بِخارِجِين‌َ مِنها وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُقِيم‌ٌ مائده آيه 37، و ميفرمايد: کُلَّما أَرادُوا أَن يَخرُجُوا مِنها مِن غَم‌ٍّ أُعِيدُوا فِيها وَ ذُوقُوا عَذاب‌َ الحَرِيق‌ِ حج آيه 22 و غير اينها از آيات.
اقول: راههايي که بنظر ميآورند که نجات پيدا کنند و مأيوس ميشوند بسيار است گاهي بخدا ميگويند: رَبَّنا أَخرِجنا مِنها فَإِن عُدنا فَإِنّا ظالِمُون‌َ قال‌َ اخسَؤُا فِيها وَ لا تُکَلِّمُون‌ِ مؤمنون آيه 107 و 108، گاهي بمالک ميگويند: وَ نادَوا يا مالِک‌ُ لِيَقض‌ِ عَلَينا رَبُّک‌َ قال‌َ إِنَّکُم ماکِثُون‌َ زخرف آيه 77، گاهي بخزنه جهنم ميگويند:عليه‌‌به وَ قال‌َ الَّذِين‌َ فِي النّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّم‌َ ادعُوا رَبَّکُم يُخَفِّف عَنّا يَوماً مِن‌َ العَذاب‌ِ- الي قوله تعالي- وَ ما دُعاءُ الکافِرِين‌َ إِلّا فِي ضَلال‌ٍ مؤمن آيه 49 و 50.
جلد 18 - صفحه 94
تَصلي ناراً حامِيَةً تصلي از ماده وصل است مقابل فصل، فصل جدايي است و وصل الصاق است، و فاعل تصلي وجوه است يعني آن وجوه ملازم و ملصق بآتش ميشوند که ديگر آتش از آنها جدا نميشود و فاصله نميگيرد، و حاميه شدت احراق و سوزندگي است و مکرر گفته شد که آتش جهنم شعور و ادراک دارد و مأمور است هر کسي را بقدر استحقاقش بسوزاند هر چه استحقاقش بيشتر باشد سوزش آن زيادتر ميشود لکن ما دون درک ما فوق را نميکند بلکه تصور ميکند که خود در شدت عذاب است و اما ما فوق درک ميکند که ما دون عذابش خفيف‌تر است چنانچه نعم بهشت هم باندازه قابليت طرف لذت ميبخشد و ما دون درک ما فوق نميکند و تصور ميکند اعلا درجه لذت را دارد ولي ما فوق درک ميکند که التذاذ او بيشتر است و همين نحو است ساير عذابهاي جهنم و ساير تفضلات بهشت.
تُسقي مِن عَين‌ٍ آنِيَةٍ چشمه آب جهنم حميم و غسّاق است اما حميم آب جوشيده است که ميفرمايد: يُصَب‌ُّ مِن فَوق‌ِ رُؤُسِهِم‌ُ الحَمِيم‌ُ يُصهَرُ بِه‌ِ ما فِي بُطُونِهِم وَ الجُلُودُ حج آيه 19 و 20، و معني آنيه هم همين است يعني جوشيده، و اما غساق از چرک و خون و فضولات اهل جهنم است.
لَيس‌َ لَهُم طَعام‌ٌ إِلّا مِن ضَرِيع‌ٍ آن آب اهل جهنم بود و ضريع طعام اهل جهنم است، و ضريع چيزي است که پر از تيغ و شوک باشد و حديثي از إبن عباس روايت کرده‌اند:
قال: قال رسول اللّه (ص): الضريع شي‌ء يکون في النار يشبه الشوک أمر من الصبر و انتن من الجيفة و أشد حرا من النار سماه اللّه الضريع.
اقول: ظاهرا ضريع همان طعام ذي غصه است که ميفرمايد: إِن‌َّ لَدَينا أَنکالًا وَ جَحِيماً وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ وَ عَذاباً أَلِيماً مزمل آيه 12 و 13. شرحش گذشت در محل خود.
لا يُسمِن‌ُ وَ لا يُغنِي مِن جُوع‌ٍ نفع نمي‌بخشد آنها را و بي‌نياز نميکند آنها را از گرسنگي. يکي از عذابهاي جهنم تشنگي و گرسنگي است آبهاي جهنم مزيد بر تشنگي ميشود و طعامهاي آن مزيد بر گرسنگي چنانچه ميفرمايد: وَ إِن يَستَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ کَالمُهل‌ِ يَشوِي الوُجُوه‌َ بِئس‌َ الشَّراب‌ُ وَ ساءَت مُرتَفَقاً کهف آيه 29. و اما طعام آنها از زقوم
جلد 18 - صفحه 95
است و ضريع و غسلين وصف ضريع بيان شد و اما زقوم ميفرمايد: إِنَّها شَجَرَةٌ تَخرُج‌ُ فِي أَصل‌ِ الجَحِيم‌ِ طَلعُها کَأَنَّه‌ُ رُؤُس‌ُ الشَّياطِين‌ِ فَإِنَّهُم لَآکِلُون‌َ مِنها فَمالِؤُن‌َ مِنهَا البُطُون‌َ صافات آيه 64 الي 66- و اما غسلين ميفرمايد: وَ لا طَعام‌ٌ إِلّا مِن غِسلِين‌ٍ لا يَأکُلُه‌ُ إِلَّا الخاطِؤُن‌َ الحاقه آيه 36 و 37، و گفتند: غسلين صديد و مدفوعات اهل جهنم است.
اشکال: در اينکه آيه منحصر ميکند طعام آنها را به غسلين و در آيه قبل منحصر ميفرمايد به ضريع و اينکه دو با هم تنافي دارند.
جواب: ممکن است ضريع و غسلين يک چيز باشد دو اسم داشته باشد لکن اينکه احتمال بعيد است زيرا زقوم هم طعام آنها است و اينکه دو آيه انحصار را ميرساند و تحقيق در جواب اينکه است که اهل نار طبقات مختلفه هستند يک طبقه طعام آنها زقوم است و يک طبقه ضريع است و يک طبقه غسلين چنانچه ساير عذابهاي آنها هم مختلف است. اينکه حال اهل جهنم و اما حال اهل بهشت ميفرمايد: