تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِيرٌ «12» وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ «13» أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ «14» هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِي مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ «15» أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِکُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ «16»
أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْکُمْ حاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ کَيْفَ نَذِيرِ «17» وَ لَقَدْ کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَکَيْفَ کانَ نَکِيرِ «18» أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ ما يُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ بَصِيرٌ «19» أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ يَنْصُرُکُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ إِنِ الْکافِرُونَ إِلاَّ فِي غُرُورٍ «20» أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُکُمْ إِنْ أَمْسَکَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ «21»
جلد 5 صفحه 240
ترجمه
همانا آنانکه ميترسند از پروردگارشان در حاليکه غائب از انظارند براى ايشان است آمرزش و مزدى بزرگ
و پنهان سازيد سخن خود را يا آشکار کنيد آنرا همانا او دانا است بآنچه در سينه‌ها است
آيا نميداند آنکه آفريد خلق را و او است عالم بدقائق و رقائق و آگاه از امور
و او است آنکه قرار داد براى شما زمين را نرم و آرام پس برويد در جوانب و اطراف آن و بخوريد از روزى او و بسوى او است بازگشت
آيا ايمن شديد از کسانيکه در آسمانند که فرو برند شما را بزمين پس آنگاه آن بحرکت درآيد
يا ايمن شديد از کسانيکه در آسمانند که بفرستند بر شما باديرا که در آن سنگ ريزه باشد پس زود باشد که خواهيد دانست چگونه است بيم دادن
من و بتحقيق تکذيب کردند آنانکه بودند پيش از آنها پس چگونه بود انکار من بعقوبت
آيا نظر نکردند به پرندگان بالاى سرشان گسترانندگانند بالها را و جمع ميکنند که نگاه نميدارد آنها را مگر خداى بخشاينده همانا او بهمه چيز بينا است
آيا کيست اين آنچنان کسيکه او لشگر است براى شما که يارى کند شما را بغير از خدا نيستند کافران مگر در فريب شيطان
آيا کيست اين آنچنان کسى است که روزى دهد شما را اگر باز گيرد روزى خود را از شما خدا بلکه ستيزه و لجاج نمودند در سرکشى و رميدن از حقّ.
تفسير
روايت شده که مشرکين مکّه در ميان خودشان سخنانى ميگفتند و خداوند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را از آن مطّلع ميفرمود پس با خود گفتند آهسته سخن گوئيد تا خداى محمد نشنود و خداوند در اين آيات تنبيه بجهل آنها فرموده و بنابراين ظاهرا مراد آنستکه کسانيکه باطنا از خدا ميترسند و در وقتى که مخفى از انظارند معصيت خدا را نميکنند يا عبادت خدا را مينمايند چون عمل آنها از
جلد 5 صفحه 241
ريا و سمعه و ترس از خلق دور و بخلوص نزديک است براى آنان آمرزش گناه و اجر عظيم اخروى است اگر چه گفته‌اند مراد از بالغيب خداى ناديده و غائب از انظار است ولى اينجا بقرينه آيات آتيه و شأن نزول مذکور آنمعنى انسب است و لذا ميفرمايد و چه پنهان و آهسته کنيد سخن خودتان را چه آشکار و بلند خداوند از باطن قلب شما آگاه است آيا کسيکه مردم را خلق نموده و او عالم بدقائق و رقائق امور و آگاه از اسرار و افکار است سخن آهسته آنها را نميداند تا چه اندازه شما در جهالت و نادانى هستيد و بعضى لطيف را بلطف تدبير و دقت تقدير تفسير نموده‌اند خداوند آنذات کثير البرکاتى است که زمين را براى مردم نرم و آرام و رام يعنى قابل قبول هر تصرّفى فرموده از کشت و زرع و حفر و بنا و غيرها و در نتيجه مردم در اطراف و جوانب آن از کوه و دشت که بمنزله مناکب و پشتهاى مراکب و دوابّند براى سير و سياحت رفت و آمد مينمايند برخصت خداوند و از منافع و ارزاق آن بهره‌مند ميشوند بترغيب او و بازگشت همه دسته جمعى بحضور اقدس الهى است و هر کس را بمقتضاى حال و اعمال پاداش و کيفر خواهد داد آنچه ذکر شد مستفاد از ظاهر آيه و بيان مفسّرين مبنى بر اصول قديمه است ولى بنابر حرکت زمين که از اصول جديده است ممکن است گفته شود خداوند تشبيه فرموده زمين را در سرعت حرکت و محسوس نبودن آن بشتر راهوار هموار بطوريکه حرکت آن بر راکب مشهود نشود چون ذلول بر چنين شترى اطلاق ميشود و بنابراين سير در مناکب اين قسم شتر ترشيح لطيفى است که بر ارباب ذوق لطف آن پوشيده نيست و اينمعنى بمراتب الطف از معناى سابق است و در مقام تهديد کفّار قريش و مشرکين مکّه که روى خطاب متوجّه بآنها بود فرموده آيا ايمن شديد شما از غضب آنکس که ايادى قدرت او که ملائکه ميباشند در مافوق شمايند و اگر بخواهد زمين را امر ميکند مانند قارون و اموالش شما را در خود فرو برد در وقتى که بلرزه در آيد يا ايمن شديد از آنکس که بفرستد بر شما باد تند مشتمل بر سنگ ريزه را مانند قوم لوط پس بعد از اين خواهيد دانست دنباله انذار و تخويف و تهديد مرا آنانکه قبل از شما انبيا را تکذيب نمودند از
جلد 5 صفحه 242
قبيل قوم نوح و عاد و ثمود چگونه بود بد آمدن من از اعمالشان و مجازاتم آنها را اگر قدرت خداوند در عالم نافذ نباشد پرندگانرا که مردم ميبينند در هوا طيران ميکنند و بالهاشانرا ميگشايند و ميبندند چه چيز آنها را نگهميدارد که نمى‌افتند بزمين با آنکه جسم ثقيلند و طبعا ميل بمرکز زمين دارند جز عنايت خداى بخشنده مهربان که بآنها قوّه و قدرت و وسائل پريدن و نگهدارى خودشان را داده و ميبيند آنها را و مراقب احوالشان است و ميداند چگونه خلق کند آنها را آيا کيست اين بت آنچنان جسم بى‌شعورى که او لشگر و نيروى شما است بگمان خودتان که يارى کند شما را غير از خدا واضح است که نميتواند کمک کند چه رسد که در مقابل لشگر الهى قيام نمايد و مانع از نفوذ اراده او شود اينها فقط فريب شيطان را خورده‌اند که چنين عقائد ناروائى نسبت به بتها دارند آيا کيست اين بت آنچنان کسى است که روزى دهد شما را اگر خدا قطع کند روزى شما را بقطع باران و غيره خودشان هم ميدانند که بتها چنين هنرى ندارند ولى لجاج و عناد و ستيزگى موجب شده که باقى ماندند در سرکشى و طغيان و رميدن و تنفّر نمودن از ذکر حق و قبول حقيقت.