تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ فَمَنْ يَمْشِي مُکِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ «22» قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً ما تَشْکُرُونَ «23» قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَکُمْ فِي الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ «24» وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ «25» قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَ إِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ «26»
فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ قِيلَ هذَا الَّذِي کُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ «27» قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِيَ اللَّهُ وَ مَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجِيرُ الْکافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ «28» قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَ عَلَيْهِ تَوَکَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ «29» قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيکُمْ بِماءٍ مَعِينٍ (30)
ترجمه
آيا پس کسيکه راه ميرود با آنکه در افتاده بر روى خود هدايت يافته تر است يا آنکه ميرود راست ايستاده بر راه راست
بگو او است کسيکه آفريد شما را و قرار داد براى شما گوشها و چشمها و دلها اندکى شکر ميکنيد
بگو او است کسيکه خلق و پراکنده نمود شما را در زمين و بسوى او جمع کرده ميشويد
و ميگويند کى خواهد بود اين وعده اگر هستيد راستگويان
بگو جز اين نيست که
جلد 5 صفحه 243
علم نزد خدا است و جز اين نيست که من بيم دهنده آشکارم
پس چون ديدند آنرا در نزديکى زشت و گرفته شود رويهاى آنانکه کافر شدند و گفته شود اين آنستکه بوديد بعجله طلب ميکرديد
بگو خبر دهيد مرا اگر هلاک گرداند مرا خداى و هر که با من است يا رحم نمايد بر ما پس چه کس پناه ميدهد کافران را از عذاب دردناک
بگو او است خداى بخشاينده گرويديم باو و بر او توکّل نموديم پس بعد از اين خواهيد دانست کيست که او در گمراهى آشکار است
بگو خبر دهيد مرا اگر بگردد آب شما فرو رفته در زمين پس کيست که بياورد براى شما آب گواراى آشکار.
تفسير
خداوند متعال تشبيه فرموده کفار مکّه را که بتقليد از آباء خودشان پرستش بت مينمودند و کور کورانه عقايد مختلفى کسب نموده بودند بکسيکه برو بر زمين افتاده و بزحمت راه ميرود و جائى را نميبيند و از جائى خبر ندارد و اهل ايمان را بکسيکه راه مستقيم بمقصود را يافته و راست و درست با توجّه به اطراف و جوانب راه ميرود و سؤال فرموده که کدام يک از اين دو نفر نزديکترند به نيل بمقصد و وصول بمقصود و البته معلوم است کسيکه با دليل و برهان عقيده حقّى بدست آورده و بر طبق آن عمل مينمايد بهدايت نزديکتر است از کسيکه بدون تامّل و نظر مسلک و مرامى اتّخاذ نموده و بزحمت بيهوده تبعيّت از آن ميکند و در بعضى از روايات دو مثل مذکور با کسيکه منکر ولايت مولى شده و کور کورانه راه ميرود و کسيکه پيروى از آنحضرت نموده و معرفت بحقّ او پيدا کرده تطبيق شده براى آنکه صراط المستقيم وجود مبارک امير المؤمنين است و دستور فرموده در مقام امتنان به پيغمبر خود که بمردم بفرمايد خداوند شما را ايجاد فرموده و گوش و چشم و قلب داده تا مواعظ حقّه را بشنويد و بر طبق آن عمل نمائيد و آيات صنع او را مشاهده کنيد و بعقل دريابيد عظمت صانع را و عبرت گيريد ولى کمى از شما شکر گزارى مينمائيد و اين آلات و ادوات کار را بجا و مورد استعمال ميکنيد پس شکر شما کم است ولى بعضى از مفسّرين چون طرف خطاب را کفّار دانسته‌اند شکر کم را با تکلّف بنا شکرى توجيه نموده‌اند و نيز بفرمايد خدا شما را خلق و در زمين
جلد 5 صفحه 244
متفرّق و پراکنده فرموده و روز قيامت براى حساب و جزا در محشر جمع‌آورى خواهد فرمود و چون کفّار بر سبيل انکار و استهزاء باهل ايمان ميگفتند اين وعده‌هائى که پيغمبر راجع بعذاب ما ميدهد و سرنوشت اقوام سابقه را برخ ما ميکشد چه وقت خواهد بود دستور فرمود بفرمايد خدا ميداند وقت آنرا وظيفه من فقط تهديد شما است بدون ملاحظه و با صراحت لهجه ميخواهيد باور کنيد ميخواهيد نکنيد ولى در روز جنگ بدر که امير المؤمنين عليه السّلام را ديدند بصورت قهر الهى بر آنها حمله نموده و اکابر آنها را از دم شمشير ميگذراند وعده عذاب خداوند در نظر آنها مجسّم شد و رخسارشان متغيّر و درهم و سياه گرديد و اهل ايمان بآنها گفتند اين آنچنان چيزى است که بعجله و شتاب طالب و خواهان آن بوديد و بطور استهزاء سؤال از وقتش مينموديد و بعدا هم هر وقت رياست طلبان اين امّت آنحضرت را در اماکن رفيعه مانند روى دست پيغمبر و روى شانه آنسرور ميديدند اين حال براى آنها دست ميداد و در قيامت هم وقتى آنحضرت را ميبينند که لواء حمد در دست دارد و لب حوض کوثر ايستاده آب ميدهد دوستان را و منع ميکند دشمنان را همين رو سياهى براى آنها دست ميدهد و بآنها گفته ميشود اين همانستکه در دنيا ادّعاء منصب و مقام او را داشتيد چنانچه مستفاد از روايات متعدّده اينمقام است و مفسّرين ديدن وعد را بمغلوبيّت در بدر و عذاب آخرت تفسير نموده‌اند و گفته‌اند چون کفّار آرزوى مرگ پيغمبر و اصحاب را مينمودند خداوند فرموده بآنها بگو اگر خدا من و اصحابم را مرگ دهد يا رحم کند و باقى گذارد بحال شما فائده ندارد چون در هر حال شما بايد بعذاب خدا گرفتار شويد و کسى نيست که شما را از عذاب اليم خدا نجات دهد و بنظر حقير فرموده بگو بآنها بگوئيد بدانم اگر خدا من و على عليه السّلام را بزعم شما هلاک کند يا باميد ما در جوار رحمت خود جاى دهد که کفار را بهدايت و ارشاد از عذاب اليم خداوند نجات خواهد داد چون آنها آرزوى مرگ آن دو نفر را داشتند نه غير آن دو را و ظاهر آنستکه وجود منذر و هادى براى آنها نافع است نه آنکه ثمرى ندارد و نيز فرموده بآنها بگو آن خداوندى که من شما را باو ميخوانم روزى دهنده و مهربان است سعادت دنيا و آخرت شما را ميخواهد ما کاملا باو ايمان
جلد 5 صفحه 245
آورديم و امور خودمان را تفويض باو نموديم و روز قيامت معلوم خواهد شد حق با ما است يا شما و بگو خبر دهيد مرا اگر آنخداى بخشنده عطاى خود را از شما قطع کند و آبهاى چشمه و چاههاى شما فرو رود در زمين بطوريکه نشود از آنها استفاده نمود چه کس براى شما آبيرا که گوارا و جارى در زمين باشد در دسترس قرار ميدهد آيا بتها چنين هنرى دارند يا اين قدرت مخصوص بخداوند رحمن است چون ظاهرا بيشتر مشرکين مکّه خداى رحمن را قائل بودند و او را خالق و ولى النّعم ميدانستند ولى قائل بشفاعت بتها بودند و آنکه پرستش آنها موجب تقرّب بخدا است و در روايات ائمه اطهار ماء معين بوجود امام زمان و پائين رفتن آب بغيبت آنحضرت و انحصار قدرت بر بيرون آوردن آن بخدا بتوقف ظهور آنحضرت برخصت خداوند در وقتى که مصلحت باشد تأويل شده است در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه سوره تبارک الّذى بيده الملک را در نماز واجب خود بخواند پيش از آنکه بخوابد در امان خدا باشد تا صبح شود و در امان او باشد روز قيامت تا داخل بهشت گردد و الحمد للّه ربّ العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 246