تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «1» لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «2» هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ «3» هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها وَ هُوَ مَعَکُمْ أَيْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ «4»
لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ «5» يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ «6»
ترجمه
تسبيح گويد مر خدا را آنچه در آسمانها و زمين است و او است تواناى درست کردار
مر او را است پادشاهى آسمانها و زمين زنده ميگرداند و ميميراند و او بر همه چيز توانا است
او است اوّل موجودات و آخر آنها ظاهر و آشکار و باطن و پنهان از انظار و او بهمه چيز دانا است
او است آنکه آفريد آسمانها و زمين را در شش روز پس مستولى شد بر عرش ميداند آنچه را که ميرود در زمين و آنچه را که بيرون ميآيد از آن و آنچه فرود ميآيد از آسمان و آنچه بالا ميرود در آن و او با شما است هر جا که باشيد و خدا بآنچه ميکنيد بينا است
مر او را است پادشاهى آسمانها و زمين و بسوى خدا بازگشت داده ميشود کارها
درمى‌آورد شب را در روز و در ميآورد روز را در شب و او دانا است بآنچه در سينه‌ها است.
تفسير
تمام موجودات آسمانى و زمينى بزبان حال و مقال تسبيح و تنزيه مينمايند ذات ذو الجلال را از هر عيب و نقص نهايت آنکه تسبيح بعضى را ما ميشنويم و ميفهميم و تسبيح بعضى را نميشنويم و نمى‌فهميم و مکرّر باين معنى تصريح شده و بيان آن گذشته است و اين راز و نياز و سوز و گداز هميشه در عالم بوده و هست و خواهد بود و لذا گاهى بلفظ ماضى و گاهى بمضارع و گاهى بمصدر در کلام الهى
جلد 5 صفحه 140
از آن تعبير ميشود و اينکه متعدّى بلام شده با آنکه سبّح متعدّى بنفس است براى اشعار بآنست که بايد عمل خالصا لوجه اللّه واقع شود و او است خداوندى که غالب و قادر بر هر چيز و در هر امر است و کسى نميتواند او را از مقصودش باز دارد و تمام افعالش بر وفق حکمت و مصلحت و متين و محکم است از براى او است پادشاهى و تصرف تامّه و عامّه در تمام مملکت وجود و همه مملوک اويند بملکيّت حقّه حقيقيّه زنده ميکند خلق را در بدو امر و ميميراند آنها را در وقت مقدّر و باز زنده ميکند براى مجازات اعمالشان و او بر هر امر از احياء و اماته و اعاده و هر چه بخواهد و ممکن باشد توانا است و پيش از وجود همه موجودات او بوده و بعد از فناء همه خواهد بود و دو سر حلقه خط هستى و بدو و ختم آن باو پيوسته و از او شروع و باو ختم ميشود او کائن ازلى و باقى ابدى است وجود او ظاهر است در تمام مظاهر و همه موجودات آيات وجود و علم و قدرت و ساير صفات اويند و هيچ کس بکنه ذات او پى نبرده و نخواهد برد حتّى شخص اول عالم امکان که فرموده ما عرفناک حق معرفتک و او است غالب و قاهر بر تمام موجودات و عالم است بتمام اسرار و خفيّات بطوريکه در علم او ظاهر و باطن اشخاص و اشياء يکسان است چون او در صفحه ذات خود تمام حقايق را مشاهده مينمايد و بيان خلقت آسمانها و زمين و استقرار بر عرش در سوره اعراف گذشت و تخمى را که زارع در زمين ميکارد و هر چه مانند آن در دل زمين جاى گيرد و گياهى را که از آن سر بدر ميکند و هر چه مانند آن باشد ميداند و هر چه از آسمان مانند باران و برف و غيره نازل شود و هر چه مانند آه مظلوم و دود و بخار بآسمان صاعد گردد ميداند و مى‌بيند و ميشناسد عنايت او هميشه با خلق هست هر جا باشند و علم و قدرت او بر آنها احاطه دارد و از تمام اعمال و افعال و اقوال و احوال آنها از بد و خوب و خير و شرّ آگاه است ميبيند و ميداند و ميشناسد و تأييد ميکند و باز ميدارد و پاداش ميدهد و بکيفر ميرساند خلاصه آنکه سلطنت تامّه و عامّه در تمام عوالم وجود بدون شريک و مزاحم و معارض و منازع از آن حق است و مرجع تمام امور بحکم خدا است در دنيا و آخرت نهايت آنکه در دنيا بمردم قدرت داده بقدريکه بتوانند باختيار خود کار خوبى بکنند و در آخرت بآنها جزاى احسن عنايت فرمايد
جلد 5 صفحه 141
و در آخرت ديگر تکليفى نيست فقط حکم الهى است و دخول شب در روز و دخول روز در شب و کوتاه و بلند شدن آن دو بر طبق حکمت و مصلحت خلق و علم خدا بضمائر و اسرار بندگان مکرر بيان شده است.