تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ ما لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ «21» تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا کَسَبُوا وَ هُوَ واقِعٌ بِهِمْ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِيرُ «22» ذلِکَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ «23» أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِکَ وَ يَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ وَ يُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ «24» وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ «25»
ترجمه
آيا براى آنها شريکهائى است که آئين نهادند براى آنها از دين چيزى را که اذن نداد بآن خدا و اگر نبود وعده فصل خصومت در قيامت هر آينه حکم شده بود ميانشان و همانا ستمکاران براى آنان عذابى است دردناک
ميبينى ستمکاران را ترسندگان از آنچه کسب کردند و آن واقع شونده است بر آنها و آنانکه گرويدند و کردند کارهاى شايسته در مرغزارهاى خرمى از بهشت‌ها باشند براى ايشان است آنچه ميخواهند نزد پروردگارشان اين است آن تفضل بزرگ
آنست آنچه مژده ميدهد خدا بندگانش را آنانکه گرويدند و کردند کارهاى شايسته بگو نمى‌خواهم از شما بر آن مزدى مگر دوستى در باره نزديکانم را و هر که کسب کند خوبى را مى‌افزائيم براى او در آن خوبى خوبى را همانا خداوند آمرزنده شکرپذير است
يا آنکه ميگويند بست بر خدا دروغى را پس اگر بخواهد خدا مهر مينهد بر دلت و محو ميکند خدا باطل را و ثابت ميگرداند حق را بسخنان خود همانا او است دانا بآنچه در سينه‌ها است
و او است آنکه مى‌پذيرد توبه را از بندگانش و مى‌گذرد از بديها و ميداند آنچه را بجا مى‌آوريد.
تفسير
خداوند متعال بعد از بيان مبناى دين اسلام که کتاب خدا و ميزان عدل الهى است ميفرمايد که آيا اين کفار شريکهائى در عقايد و اعمال دارند که براى آنان دينى بدون دستور الهى وضع نمودند يا بت‌ها که اينها آنها را شريک خدا قرار دادند بچنين امرى اقدام نمودند در هر حال اگر مقدّر نشده بود فصل
جلد 4 صفحه 578
خصومت بين بندگان بحکم خدا در قيامت و وعده تأخير عذاب هر آينه حکم ميفرمود بين آنها و اهل حق بعذاب دنيا ولى عذاب اليم ستمکاران بخلق بخصوص انبيا و اوليا در آخرت مسلّم است خود آنها را هم مى‌بيند بينا که از اعمال بدشان ترس دارند و البته نتيجه بد آن بآنها و اصل خواهد شد ولى اهل ايمان و اعمال صالحه در قطعات خرّم و مرغزارهاى با صفاى بهشت‌هاى عنبر سرشت مهيّا و آماده شده است براى ايشان آنچه را بخواهند از مأکول و مشروب و ملبوس و منکوح و منظور و مسموع در ظلّ لطف الهى و مهمانخانه حضرت احديّت که بساط قرب و منزلت است و اين مزيّت بزرگ ابدى و فضيلت عظيم سرمدى است آن مزيّت و فضيلتى که خداوند بندگان خوب خود را بشارت بآن داده است و بگو اى پيغمبر من براى هدايت نمودن شما را باين نعمت و رساندن شما را باين منزلت اجر و مزدى نميخواهم مگر دوستى و مودّت کسانم را آنانکه مورد علاقه و دوستى منندنه بيگانگان اگر چه از خويشاوندان باشند چون آنها از نزديکان من محسوب نميشوند و کسيکه در باره آنان بدوستى و قبول ولايت حسنه‌اى بجا آورد ما بر حسنه او حسنى مى‌افزائيم براى او تا برسد بحدّ کمال که فوق آن حسنى نباشد و خداوند گناهان او را ميآمرزد و قدردانى و شکرگزارى از اعمال خوب او خواهد فرمود در کافى از امام باقر عليه السّلام در ذيل اين آيه نقل نموده که فرمود کسيکه موالات نمايد با اوصياء از آل محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و متابعت کند آثار ايشانرا اين موجب شود که افزوده گردد بر او ولايت انبياء گذشته و سابقين از اهل ايمان تا برسد ولايت ايشان بآدم على نبيّنا و آله و عليه السّلام و در چند روايت معتبر ديگر از آنحضرت و امام مجتبى و سجّاد (ع) اقتراف حسنه بمودّت اهل بيت و ائمه اطهار و تسليم امر ايشان و صدق در حديث از آنذوات مقدّسه تفسير شده است و بمقتضاى روايات متواتره از خاصّه و عامّه مراد از اقارب پيغمبر صلى اللّه عليه و اله که مودّت ايشان واجب و اجر رسالت است اهل بيت عصمت و طهارتند و مراد کليّه خويشاوندان نيست و در بعضى از روايات به اين معنى تصريح شده و در بعضى آنرا مخصوص باصحاب کساء و اولاد حضرت زهرا عليها السلام فرموده‌اند و اينکه در مجمع از بعضى مفسّرين اهل سنّت نقل نموده که مراد از اقارب پيغمبر صلى اللّه عليه و اله قريشند واضح الفساد است چون
جلد 4 صفحه 579
بيشتر از تمام قبائل عرب آنها با پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و عترت طاهره او و با مسلمانان و اسلام مخالفت و معاندت نمودند و اغلب با کفر و نفاق و عناد از دنيا رفتند چگونه ميشود مودّت آنها واجب و اجر رسالت باشد با آنکه غير از بنى هاشم ساير طوائف قريش براى دورى نسبت از صدق اقارب خارجند و نيز آنچه نسبت بجمعى از مفسّرين آنها داده که مراد از قربى تقرّب بخدا در اعمال صالحه است بکلّى بى وجه و خلاف ظاهر آيه شريفه است چون تقرّب بخداوند در طاعت و اعمال صالحه وظيفه عبوديّت و حق الوهيّت است که بايد بنده ادا نمايد ربطى باجر رسالت و حق تبليغ احکام و هدايت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله ندارد که بايد از امّت بآنحضرت ادا شود و معلوم است که آيه در مقام اثبات حق زائدى است براى پيغمبر علاوه بر حق خدا که ثابت و مسلّم بوده است و بنابر اين ظاهر آيه شريفه که مؤيّد باخبار فريقين است همان است که بدوا ذکر شد و در مجمع آنرا قول سوّم قرار و نسبت بائمه اطهار و اصحاب کبار داده است و ظاهرا اينمعنى نزد اماميّه متعيّن است و محلّ خلاف نيست و آنچه در شأن نزول اين آيه از عامّه و خاصّه نقل شده است بنظر حقير محتاج بذکر نيست چون هر پيغمبرى اين اظهار را در بدو دعوت بامّت خود نموده که من از شما توقع مالى بر ارشاد و هدايت ندارم اجر من با خدا است پيغمبر اسلام هم اين اظهار را فرموده بود نهايت آنکه براى عظمت مقام عترت طاهره و وجوب حرمت ايشان خداوند باين بيان گوشزد فرموده که اداء حق رسالت بمودّت عترت و ذريّه طاهره آنحضرت است و ظاهرا بعد از نزول اين آيه منافقين اين امّت تصوّر نموده و گفته باشند العياذ باللّه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم اين معنى را بخدا افترا بسته و مودّت اهل بيت بر امّت واجب نيست لذا خداوند بعد از استعجاب از قول آنها فرموده اگر بخواهد خدا که فضل اهل بيت ظاهر نشود قلب تو را مهر ميکند از قبول وحى که نتوانى بيان وجوب مودّت ايشانرا نمائى چون تو بدون وحى تکلّم نميکنى ولى خدا محو و نابود ميکند تصوّر و قول باطل آنها را و اثبات و احقاق ميکند حق و فضل اهل بيت را بکلمات خود و از باطن اهل نفاق آگاه است که چه قصدهاى سوئى دارند و بعد از تو چه ظلمها و تعدّياتى باهل بيت خواهند نمود در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده در ضمن حديث سابق که در ذيل آيه سابقه
جلد 4 صفحه 580
گذشت و خداوند اراده فرمود که اعلام کند به پيغمبر خود آنچه را مخفى نمودند منافقين در سينه‌هاى خودشان پس نازل فرمود ام يقولون افترى على اللّه کذبا فان يشأ اللّه يختم على قلبک ميفرمايد اگر بخواهم حبس ميکنم از تو وحى را تا تکلّم ننمائى بفضل اهل بيت خود و نه بمودّت ايشان و فرموده و يمحو اللّه الباطل و يحقّ الحقّ بکلماته و مراد از حق ولايت اهل بيت است که خدا احقاق آنرا ميفرمايد و مراد از عليم بذات الصّدور علم خداوند بعد اوت و قصد ظلم به ايشان است که آنها در دلهاشان جاى داده بودند و ظاهرا بعد از نزول اين آيه و رسوا شدن منافقين حضرات پشيمان شدند و اظهار توبه و انابه نمودند و خداوند توبه آنها را ظاهرا قبول فرموده و از مقام توّابيّت و عفوّيّت خود بطور کلّى خبر داده چون مصلحت در طرد آنها نبوده و ضمنا اشاره فرموده است که خداوند از اعمال آتيه شما آگاه است و ميداند که توبه شما ظاهرى است و چه تعدّيات و ستمها از شما بر اهل بيت اطهار وارد خواهد شد و در عيون از سيّد الشهداء عليه السلام در ضمن حديثى که بر طبق بعضى از روايات ديگر متعرّض شأن نزول آيه سابقه شده قريب به اين معنى راجع باين آيه ذکر گرديده و از ابن عبّاس نيز نقل شده است و آنچه در چند حديث معتبر راجع به آيه سابقه ذکر شده اجمالش آنستکه اصحاب تقاضا نمودند از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم که براى بعضى مصارف لازمه مقام سياست و شئون رياست کمک مالى از آنها قبول فرمايد تا موفّق باداء بعضى از حقوق آنحضرت شده باشند و او تأمّل فرمود تا آيه وجوب مودّت براى اداء اجر رسالت نازل گرديد و يعلم ما يفعلون بصيغه مغايب در ذيل اين آيه شريفه نيز قرائت شده است و در بعضى از روايات معتبره تصريح شده که اين حق را کسى از اصحاب ادا ننمود مگر هفت نفر سلمان و أبو ذر و عمّار و مقداد بن اسود کندى و جابر بن عبد اللّه انصارى و بنده‌اى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و زيد بن ارقم اللّهم العن اوّل ظالم ظلم حقّ محمد و آل محمد و آخر تابع له على ذالک اللّهم العنهم جميعا.
جلد 4 صفحه 581