تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سَيَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً «11» بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَ زُيِّنَ ذلِکَ فِي قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً «12» وَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِينَ سَعِيراً «13» وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً «14» سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْکُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا کَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا کَذلِکُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ کانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلاَّ قَلِيلاً «15»
جلد 5 صفحه 25
ترجمه
زود باشد که بگويند بتو بجا گذاشتگان از باديه نشينان که مشغول ساخت ما را مالهاى ما و کسانمان پس طلب آمرزش کن براى ما ميگويند بزبانهاشان آنچه نيست در دلهاشان بگو پس چه کس مالک ميشود براى شما از خدا چيزى را اگر خواست برسد بشما ضررى يا خواست برسد بشما نفعى بلکه باشد خدا بآنچه ميکنيد آگاه
بلکه گمان کرديد که هرگز باز نميگردند پيغمبر و مؤمنان بسوى کسانشان هيچ وقت و آراسته شد اين در دلهاى شما و گمان برديد گمان بد و بوديد گروهى فاسد
و هر که ايمان نياورد بخدا و پيغمبرش پس همانا ما مهيّا کرديم براى کافران آتش سوزان را
و براى خدا است پادشاهى آسمانها و زمين مى آمرزد هر که را ميخواهد و عذاب ميکند هر که را ميخواهد و بوده است خدا آمرزنده مهربان
زود باشد که بگويند بجا گذاشتگان چون برويد بسوى غنيمتها که برگيريد آنها را بگذاريد ما را متابعت کنيم از شما ميخواهند تغيير دهند سخن خدا را بگو هرگز متابعت نخواهيد کرد ما را همچنين در باره شما گفت خدا از پيش پس زود باشد که بگويند بلکه حسد ميبريد بما بلکه بودند که نمى‌فهميدند مگر اندکى.
تفسير
در حديث قمّى ره از امام صادق عليه السّلام که در تفسير آيات اوّل سوره اجمالى از آن نقل شد ذکر شده که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم در راه مکّه از اعراب باديه نشين دعوت فرمود که کوچ نمايند با او و آنها امتناع نمودند و گفتند محمد و اصحابش طمع دارند که داخل حرم شوند با آنکه قريش در وسط ديارشان با آنها جنگ کردند و کشتند آنها را همانا محمد و اصحابش هرگز بمدينه مراجعت نخواهند نمود و ظاهرا عذر آنها از تخلّف گرفتارى آنها به اصلاح اموال و نگهدارى از عيال و اولاد بود و گفته بودند ما کسيرا نداشتيم که از آنها نگهدارى و سرپرستى نمايد و خواهش نموده بودند که پيغمبر براى آنها از خدا طلب مغفرت نمايد و خدا ميدانست که طلب مغفرت آنها هم مثل التماس دعاى بعضى از اهل ايمان ظاهرى اين زمان است
جلد 5 صفحه 26
که نه بخدا اعتقاد دارند نه بپيغمبر نه بامام نه بنوّاب او و نه باستغفار و نه بدعاى ايشان لذا ميفرمايد ميگويند بزبانشان آنچه نيست در دلشان بگو اى پيغمبر بآنها که نيامدند از ترس ضرر مالى يا جانى چه کس اختيار جلوگيرى چيزى از ضرر و نفع را دارد اگر خدا بخواهد از شما انتقام بکشد يا نفع برساند پس اگر راست ميگفتيد و طالب جلب نفع يا دفع ضرر بوديد خوب بود با خدا ميساختيد و از کمک پيغمبر مضايقه نمينموديد ولى خدا بأغراض و اعمال شما آگاه است و بر طبق آن پاداش ميدهد شما گمان ميکرديد پيغمبر و اصحاب او در اين سفر کشته ميشوند و شيطان اين گمان بد را در دل شما انداخته و جلوه داده بود و شما قومى فاسد و بد عقيده و بهلاکت رسيده نزد خدا بوديد و کسيکه قلبا اعتقاد بخدا و پيغمبر نداشته باشد کافر است و جزاى کافر آتش سوزان مهيّا شده ميباشد و سلطنت حقّه حقيقيّه از آن حق است در عالم هر کس را بخواهد ميبخشد و هر کس را بخواهد عذاب ميفرمايد ولى رحمت و مغفرت او بر سخط و غضبش سبقت دارد لذا براى مغفرت بهانه‌جوئى ميکند و در عذاب تعجيل نميفرمايد و آن ذاتى و دأب خدا است و اين بالعرض و جارى در تحت قضاء او است و چون پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از مراجعت از حديبيّه عازم فتح خيبر شد و در آن جنگ وعده غنائم بسيارى بمسلمانان داده بود و اعراب مايل شده بودند که متابعت نمايند بطمع غنيمت و خداوند آنرا مخصوص برجوع کنندگان از حديبيّه فرموده بود ميفرمايد بعد از اين آنها تقاضاى ملحق شدن بعساکر اسلام را در اين جنگ مينمايند بگو شما پذيرفته نميشويد چون شما ميخواهيد با مسلمانان در غنائم خيبر شريک شويد و خدا قبلا فرموده بود که مخصوص باصحاب حاضر رکاب در حديبيّه باشد و کلام خدا و وعده حق تبديل و تخلّف پيدا نميکند يا خدا قبلا دستور فرموده بود که شما پذيرفته نشويد و فرمان خدا تبديل نخواهد شد در هر حال جمله لن تتّبعوا خبريّه در مقام نهى است و در اصول بيان شده که مستفاد از آن نهى مؤکّد است خصوصا در اينجا که مصدّر بلن شده و نيز خداوند ميفرمايد که بعد از اين آنها ميگويند شما مسلمانان از باب بخل و حسد نميخواهيد ما در غنائم شرکت نمائيم لذا پيغمبر ما
جلد 5 صفحه 27
را نپذيرفته ولى آنها نمى‌فهمند جز اغراض دنيويّه ناقابل کم دوام را جهت نپذيرفتن آنها با آنکه غرضشان از تبعيّت صرف اخذ غنيمت بود نه تقرّب بخدا آنستکه ادب شوند و بعد از اين تخلّف از فرمان پيغمبر نکنند و وعده خدا و پيغمبر خلف نشود نه حسد و بخل مسلمانان که مدخليّت در حکم خدا و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نداشته و ندارد و محتمل است مراد از قليلا کم فهمى مطلق آنها باشد که نوعا در مقام تعبير از نفهمى استعمال ميشود چون بنظر حقير مقصود اثبات فهم دنيوى براى آنها نيست بلکه غرض حکم بکم فهمى و نفهمى آنها است و اللّه اعلم.