سوره فتح(الفتح)، آیه ۱۲ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۱۲
بَلْ ظَنَنتُمْ أَن لَّن يَنقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَىٰ أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَٰلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنتُمْ قَوْمًا بُورًا
ولی شما گمان کردید پیامبر و مؤمنان هرگز به خانوادههای خود بازنخواهند گشت؛ و این (پندار غلط) در دلهای شما زینت یافته بود و گمان بد کردید؛ و سرانجام (در دام شیطان افتادید و) هلاک شدید!
معنی کلمات و عبارات
«لَن یَنقَلِبَ»: هرگز برنمیگردد. «بُوراً»: (نگا: فرقان / )
نزول
سال ۱۹ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱۴ رویداد)
- فتح مکهمرتبط با نزول
۸ هجرت · مکه - ماجرای ابوبصیر
19 بعثت · ساحل دریای سرخ - فتح خیبر
19 بعثت · خیبر - سریه عبدالرحمن بن عوف به دومةالجندل
19 بعثت · دومةالجندل - سریه عبدالله بن رواحه به خیبر
19 بعثت · خیبر - سریه ابوبکر به فزاره
19 بعثت · فزاره - سریه ابوقتاده به خضره
19 بعثت · خضره - سریه علی به فدک
19 بعثت · فدک - سریه بشیر بن سعد به فدک
19 بعثت · فدک - سریه غالب بن عبدالله به الکدید
19 بعثت · الکدید - غزوه وادیالقری
19 بعثت · وادیالقری - ارسال نامه به پادشاهان و سران
19 بعثت · مدینه - بیعت رضوان
19 بعثت · حدیبیه - بازگشت جعفر از حبشه
19 بعثت · مدینه / خیبر
نکات آیه
۱ - سفر پیامبر(ص) و مؤمنان در جریان حدیبیه، سفرى پرخطر و بى بازگشت در نظراعراب متخلف «بل ظننتم أن لن ینقلب الرسول و المؤمنون إلى أهلیهم أبدًا»
۲ - سفر پیامبر(ص) و مؤمنان به سوى مکه قبل از حدیبیه، بدون همراهى خانواده هایشان * «بل ظننتم أن لن ینقلب الرسول و المؤمنون إلى أهلیهم»
تعبیر «إلى أهلیهم»، این احتمال را تقویت مى کند که خانواده سپاه اسلام در مدینه باقى مانده و در سفر همراهشان نبوده اند.
۳ - ترس از مرگ، عامل اصلى تخلّف اعراب از همراهى پیامبر(ص)، در سفر حدیبیه «بل ظننتم أن لن ینقلب الرسول و المؤمنون إلى أهلیهم أبدًا»
۴ - اخبار خداوند از تصورات درونى اعراب متخلّف، نشانه اى از علم عمیق او به کردار بندگان «بل کان اللّه بماتعملون خبیرًا . بل ظننتم أن لن ینقلب الرسول»
از ارتباط این آیه با ذیل آیه قبل، مطلب بالا برداشت مى شود.
۵ - تحلیل متخلفان درباره سفر حدیبیه و بى فرجام بودن آن، متّکى بر محاسبات بشرى و نادیده گرفتن اراده الهى «بل ظننتم أن لن ینقلب الرسول و المؤمنون إلى أهلیهم أبدًا»
از قرائن و زمینه هاى تاریخى، دشوارى این سفر قابل پیش بینى بود و متخلفان براساس همین معیارها، این سفر را بى فرجام مى دیدند; غافل از این که دعوت پیامبر(ص) به بن بست نخواهد رسید و حمایت الهى از آن حضرت دریغ نخواهد شد.
۶ - حرکت در مسیر تکلیف الهى، درپى دارنده امدادهاى خداوند و غیرقابل تحلیل با محاسبات بشرى* «إنّا فتحنا لک فتحًامبینًا ... بل ظننتم أن لن ینقلب الرسول و المؤمنون إلى أهلیهم أبدًا»
خداوند، صلح حدیبیه را «فتح مبین» نام داده و در این آیه تحلیل اعراب متخلف را، تحلیلى نادرست معرفى کرده است; از این نکته استفاده مى شود که سفر حدیبیه، طبق محاسبات ظاهرى مى توانسته خطرآفرین باشد; ولى اراده الهى به حمایت از دین و پیامبر(ص) از این سفر پرخطر، فتحى مبین را پدید آورده است.
۷ - متخلفان از سفر حدیبیه، شیفته تحلیل غلط خود درباره آن سفر «بل ظننتم ... و زیّن ذلک فى قلوبکم»
برداشت بالا بنابراین نکته است که «ذلک» اشاره به پندار و تحلیلى باشد که از تعبیر «ظننتم أن لن ینقلب...» استفاده مى شود; یعنى، این تحلیل در نظرشان زیبا جلوه کرده و خود شیفته آن گردیدند.
۸ - تصوّر، شیفتگى نسبت به ترسیم و تحلیل هاى ذهنى خود، زمینه لغزش در محاسبات «بل ظننتم ... و زیّن ذلک فى قلوبکم»
۹ - اعراب متخلف از دعوت پیامبر(ص)، بدگمان به خداوند و فرجام مؤمنان «بل ظننتم أن لن ینقلب ... و ظننتم ظنّ السوء»
پندار بد اعراب، یا از آن جهت بوده که گمان مى کردند خداوند، پیامبرش را یارى نخواهد کرد - و این بدگمانى به خدا است - و یا از آن جهت بوده که آینده اى تیره براى مؤمنان در ذهن خود ترسیم کرده بودند.
۱۰ - اعراب متخلف از دعوت پیامبر(ص)، مردمى بى خاصیت و بى ارج در نظر خداوند «و کنتم قومًا بورًا»
«بوراً» در اصل به معناى شدت کساد است و در این آیه، کنایه از بى خاصیت و بى ارزش بودن مى باشد.
۱۱ - جامعه بى فرهنگ بدوى، زاینده انسان هاى بى ارج و مسؤولیت گریز* «و کنتم قومًا بورًا»
برداشت بالا با توجّه به این نکته است که در این مجموعه آیات، به جاى هر عنوان دیگرى، تعبیر «الأعراب» مطرح شده و این تعبیر مى تواند مشعر به علیت باشد. هم چنین واژه «کنتم» حکایت از دیرینه اى طولانى دارد و «قوماً» اشاره به حیثیت اجتماعى مى تواند داشته باشد و واژه «بوراً» نیز به معناى بى خاصیتى و بیهودگى است.
۱۲ - پندارها و نگرش هاى غلط، تباه کننده شخصیت و ارج انسانى «و ظننتم ظنّ السوء و کنتم قومًا بورًا»
برداشت یاد شده بنابراین نکته است که ظن سوء، زمینه جمله بعد باشد; یعنى، از آن زمان که بدگمان شدید به فساد و تباهى کشیده شدید.
تفسیر (۷)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
انسان های بی شخصیتبی شخصیتی متخلفان از مسافرت به حدیبیهبینش متخلفان از مسافرت به حدیبیهتحلیل غلط متخلفان از مسافرت به حدیبیهترس متخلفان از مسافرت به حدیبیهخانواده مؤمنانرازهای متخلفان از مسافرت به حدیبیهزمینه فرار از مسؤولیتزمینه لغزش در ارزیابیسوءظن بادیه نشینانسوءظن به فرجام مؤمنانسوءظن متخلفان از مسافرت بهعلاقه به تحلیل غلطعلایق متخلفان از مسافرت به حدیبیهعوامل تباهی شخصیتغفلت از اراده خداغفلت متخلفان از مسافرت به حدیبیهفرجام مسافرت به حدیبیهمسافرت مؤمنان به مکهمسافرت محمد به مکهمنشأ تخلف بادیه نشیناننشانه های وسعت علم خداخانواده محمدخطر مسافرت به حدیبیهزمینه تحلیل غلطآثار بادیه نشینیآثار بی فرهنگیآثار بینش غلطسوءظن به خداترس از مرگقصه صلح حدیبیهزمینه امدادهای خداآسیب شناسی شخصیتآثار عمل به تکلیفعلم خدا به اعمالعلم غیب خداتاریخ صدر اسلام
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۷)
- افشاگری خداوند از گمان باطل اعراب بادیهنشین در کشته شدن رسول خدا(صلی الله علیه واله) و مؤمنان در سفر به مکّه+۱ آیه
- زیبا جلوه کردن گمان زشت بادیهنشینان متخلّف عصر بعثت، درباره پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان، باعث روی برتافتن انان از سفر مکه+۱ آیه
- پردهبرداری خداوند از پندار بادیهنشینان متخلّف از سفر مکّه، مبنی بر پندار کشته شدن پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان در جنگ+۱ آیه
- بادیهنشینان متخلّف از سفر مکّه، برگمانِ یاری نرساندن خداوند به پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان
- بادیهنشینان متخلّف از سفر مکّه، مستحقّ هلاکت+۱ آیه
- وسوسه شیطان، علّت تخلّف گروهی از بادیهنشینان عصر بعثت از سفر مکّه
- تزیین در دل متخلّفان از سوءظن به فرجام پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله) و مؤمنان+۱ آیه
- پندار نادرست متخلّفان از حدیبیّه، بر بازنگشتن پیامبر(صلی الله علیه واله) و مجاهدان به خانواده های شان
- پیشگویی خدا، از نحوه عملکرد متخلّفان از حدیبیّه+۲ آیه
- گمان خطر، باعث تخلّف و عصیان اعراب از پیامبر(صلی الله علیه واله)، در سفر به حدیبیّه
- خطرناک بودن سفر پیامبر(صلی الله علیه واله) و مسلمانان به مکّه، از نظر برخی مسلمانان
- مسافرت، یکی از عوامل مرگ، در اعتقاد کافران (منافقان)+۲ آیه
- سطحی بودن شناختهای مبتنی بر حدس و گمان و تخیّل+۳ آیه
- ظن و گمان بد اعراب متخلّف نسبت به پیامبر(صلی الله علیه واله)و مؤمنان
- گمانهای بد نسبت به پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان تباه کننده ادمی
- اِخبار خداوند از گمانهای بد اعراب متخلّف، نسبت به پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان+۱ آیه
- خبر دادن خداوند از گمانهای بد اعراب متخلّف، نسبت به پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان+۱ آیه
- عدم بازگشت پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان به سوی اهل خود از حدیبیّه، از گمانهای بد اعراب متخلّف+۱ آیه
- انعطاف و تاثیرپذیری قلب، از حوادث خارجی
- تزیین سوءظن به فرجام پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) و مؤمنان در دل متخلّفان از سفر حدیبیه+۱ آیه
- گریز از مرگ و گمان عدم بازگشت مؤمنان از سفر حدیبیّه، عامل تخلّف اعراب از همراهی پیامبر صلی الله علیه و اله نه مشغول بودن به اموال+۱ آیه
- عدم بازگشت پیامبر صلی الله علیه و اله و مؤمنان از مکه در سال حدیبیه به سوی اهل خود، از گمانها و ظن اعراب متخلّف به ان حضرت+۱ آیه
- خبر دادن خداوند از سوء ظن اعراب متخلّف نسبت به پیامبر صلی الله علیه و اله و مؤمنان+۱ آیه
- رسالت محمّد صلی الله علیه و اله
- احتجاج پیامبر صلی الله علیه و اله با منافقان+۲ آیه
- ترس از مرگ، عامل اصلی تخلّف اعراب از همراهی پیامبر صلی الله علیه و اله در سفر حدیبیّه+۱ آیه
- خطرناک بودن سفر پیامبر صلی الله علیه و اله و مسلمانان به مکّه، از نظر برخی مسلمانان