تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِينَ وَ الْمُشْرِکاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً «6» وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ کانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَکِيماً «7» إِنَّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً «8» لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِيلاً «9» إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَکَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما يَنْکُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً «10»
ترجمه
و تا عذاب کند مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را که گمان برندگانند بخدا گمان بد بر آنها است گردش بدو خشم کرد خدا بر آنها و لعنت نمودشان و مهيّا کرد براى آنها دوزخ را و بد باز بازگشتگاهى است آن
و براى خدا است لشگرهاى آسمانها و زمين و بوده است خدا غالب درست کردار
همانا ما فرستاديم تو را گواه و بشارت آورنده و بيم دهنده
تا ايمان آوريد بخدا و رسولش و يارى کنيد او را و بزرگ داريدش و تسبيح گوئيد او را بامداد و شبانگاه
همانا آنانکه بيعت ميکنند با تو جز اين نيست که بيعت ميکنند با خدا دست خدا بالاى دستهاى آنها است پس هر که پيمان شکنى نمود پس جز اين نيست که مى‌شکند بزيان خود و هر که وفا کند بآنچه پيمان بست بر آن با خدا پس بزودى ميدهد
جلد 5 صفحه 23
باو پاداشى بزرگ.
تفسير
خداوند سبحان بعد از بشارت اهل ايمان ببهشت جاويد و فوز عظيم در آيات سابقه تهديد فرموده است منافقين از اصحاب نامبرده و مشار اليهم مذکور در قضيّه صلح و نحر و امثال ذالک و مشرکين مکّه و غيرها را بعذاب و غضب و لعنت و مهيّا شدن جهنّم براى آنها و سوء خاتمت و عاقبت و تصريح فرموده که آنها گمان بد بردند بخدا که يارى نميکند پيغمبر خود و دين اسلام را و وعده او تخلّف شده و ميشود و احکام او بر طبق حکمت و مصلحت نيست و بايد اطاعت نشود و اين خرافات که موجب دوران حوادث بد دنيوى و عذاب اخروى بر آنها است و کلمه سوء بفتح ظاهرا مصدر و سوء بضمّ اسم مصدر است و هر دو قرائت شده و خداوند بهر نحو بخواهد آنها را مخذول و منکوب نمايد ميتواند چون عساکر آسمانى و زمينى خدا از ملائکه و جنّ و انس و غيره زياد است و او غالب و قاهر و مقتدر بر خلق است و بر طبق حکمت و مصلحت حکم فرمائى و کارگزارى ميفرمايد و نکته تکرار را گفته‌اند که جنود در آيات سابقه براى يارى مسلمانان و اينجا براى انتقام از کفّار است و بنظر حقير چنانچه در اول کتاب ذکر نمودم تکرار در مقام وعظ و خطابه نکته لازم ندارد بلکه مقام اقتضاء آنرا دارد و کلام با تکرار مؤثر واقع ميشود و خداوند پيغمبر اکرم را مبعوث فرموده که شاهد و ناظر و گواه و آگاه باشد بر اعمال و عقائد بندگان در دنيا و آخرت و بشارت دهد آنها را ببهشت جاويد و بترساندشان از عذاب جهنّم تا ايمان بياورند بخدا و پيغمبر و ائمه اطهار و تقويت و يارى کنند و توقير و تعظيم نمايند و تسبيح و تقديس کنند او را و براى اشاره بآنکه يارى پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم يارى خدا و تعظيم و تنزيه او تعظيم و تنزيه خدا است ضمائر به اجمال باقى گذارده شده تا صلاحيّت براى رجوع بهر دو داشته باشد بلى ظاهر در ضمير اوّل رجوع به پيغمبر و در ضمير اخير رجوع بخدا است ولى اختلاف مرجع در ضمائر مرتّبه که بعضى گفته‌اند خلاف ظاهر است و بکرة و اصيلا محتمل است مراد صبح و شام باشد چون ابتداء شروع بکار و وقت فراغت از آن است و احتمال ميرود کنايه از تمام اوقات باشد يعنى روز و شب مشغول بذکر خدا باشند و افعال اربعه
جلد 5 صفحه 24
بصيغه مغايب نيز قرائت شده است و در آيه اخيره اشاره به بيعت رضوان شده که در آيات سابقه ذيل نقل قمّى ره ذکر شد اجتماع اصحاب گرد پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم و اعتذار از آنحضرت و گفته‌اند اين قضيّه بيعت خوانده شده براى آنکه فروختند خودشان را به پيغمبر که بکوشند تا بشهادت برسند و ببهشت بروند و بنظر حقير براى آن بوده که پيمان بستند بر آنکه ديگر تخلّف از فرمان پيغمبر ننمايند و آيه لقد رضى اللّه عن المؤمنين که آيه رضوان خوانده شده نازل شد و بيايد انشاء اللّه تعالى در هر حال بيعت با پيغمبر بيعت با خدا است و دست پيغمبر که فوق دست آنها است در وقت بيعت بمنزله دست خدا است و قدرت خداوند در نصرت اسلام برتر و بالاتر از عزم آنها است بر ترک تخلّف از فرمان پيغمبر و آنحضرت بايد بوعده او اميدوار باشد نه بعهد اينها که قوم عهد شکنى هستند و بضرر آنها تمام ميشود که مخلّد در جهنّم ميگردند و کسيکه بعهد خود با خدا وفا نمايد مانند پيروان امير المؤمنين عليه السّلام اجر آنها بهشت جاويد است و قمّى ره فرموده نازل شد اين آيه در بيعت رضوان بعد از نزول آيه آن و شرط شد که ديگر اعتراض به پيغمبر ننمايند و تخلّف از فرمان او نکنند و باين شرط خدا قبول فرمود توبه آنها را که نقض عهد با خدا و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم ننمايند و در قرآنها مقدّم و مؤخّر تأليف شده حقير عرض ميکنم حال خوب معلوم ميشود حال استدلال اهل سنّت بآيه رضوان بر قبول توبه منافقين و رئيس آنها با آنکه معلوم است منافق مؤمن واقعى نيست و قبول توبه‌اش مانند قبول اسلامش ظاهرى است و خداوند از مؤمنين راضى ميشود نه از منافقين و از صدر و ذيل قضايا خوب واضح ميشود که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم در تمام امور با آنها مدارا ميفرموده و اللّه اعلم بأسرارها.