تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
حم «1» تَنْزِيلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَکِيمِ «2» ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى وَ الَّذِينَ کَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ «3» قُلْ أَ رَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِي السَّماواتِ ائْتُونِي بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ «4»
وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ «5»
ترجمه
فرو فرستادن اين کتاب از جانب خداى ارجمند درست کردار است
نيافريديم آسمانها و زمين و آنچه را ميان آن دو است مگر براستى و درستى و مدّتى نامبرده شده و آنانکه کافر شدند از آنچه بيم داده شدند روى گردانندگانند
بگو خبر دهيد از آنچه ميخوانيد بخدائى غير از خدا و بنمايانيد بمن که چه چيز آفريدند از زمين يا براى آنها شرکتى است در آسمانها بياوريد نزد من کتابى که باشد پيش از اين يا اثر باقى مانده‌اى از دانش اگر هستيد راستگويان
و کيست گمراه‌تر از آنکه ميخواند غير از خدا کسى را که اجابت نميکند او را تا روز قيامت و باشند آنها از خواندنشان بيخبران.
تفسير
خداوند متعال بعد از افتتاح اينسوره مبارکه به حم و بيان نزول قرآن از جانب خود که شرح آن در سور سابقه گذشت براى اثبات معاد ميفرمايد که ما آسمانها و زمين و موجودات ما بين آن دو را بيهوده و عبث و بباطل خلق ننموديم بلکه بحق و حقيقت و غرض صحيح عقلى آفريديم که موجبات ترقى و تعالى بندگانرا بيان نمائيم و اسباب انحطاط و تنزّلشان را گوشزد کنيم تا در دنيا که مدّت محدود معيّنى در نزد خدا دارد هر کس بکمال لايق خود برسد و پاداش اعمالش
جلد 4 صفحه 646
را در آخرت که نامحدود است در ثواب و عقاب به بيند ولى کفّار بکلّى از استعداد و تهيّه براى آنروز رو گردان و بآيات الهى که راجع بترس و بيم‌دادن مردم است از عذاب آنروز اعتنائى ندارند و به پيغمبر خود دستور فرموده که بآنها بفرمايد بگوئيد به‌بينم اين بتها که شما پرستش مينمائيد و ميخوانيد آنها را بخدائى و براى قضاء حوائجتان چه چيزى از اجزاء و اعضاء زمين را خلق نموده‌اند يا با خدا در خلقت آسمانها شرکت داشته‌اند که براى آن استحقاق پرستش و ستايش را پيدا کرده‌اند يکى از کتابهاى آسمانى سابق بر قرآن را يا اثرى و خبرى که از پيغمبرى يا امامى رسيده باشد و موجب علم شود بياوريد که دلالت بر وجوب يا جواز بت‌پرستى داشته باشد اگر راست ميگوئيد در ادّعاء خودتان که جواز يا وجوب پرستش بت باشد خلاصه آنکه ادّعاء بدون دليل پذيرفته نيست دليل هم يا دليل عقلى است يا نقلى نقلى هم يا کتاب خدا است يا خبر قطعى از انبياء و اوصياء ايشان و شما هيچ يک را نداريد در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از اين آيه فرمود مراد از کتاب تورية و انجيل است و مراد از أثارة من العلم علم اوصياء انبياء است و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که او أثرة بسکون ثاء بدون الف قرائت فرموده است و کسى گمراه‌تر نيست از آنکه بخواند جز خداوند سميع بصير قادر مجيب کسى يا بتى را که عاجز و محتاج يا از جمادات بى ادراک و شعور است که دعاء آنها را نميشنود و اگر فرضا بشنود نميتواند اجابت کند تا روز قيامت که آخر دنيا است و در آنروز جز خدا حکم فرمائى نيست و چون معبود باطل که جز خدا است اعمّ از ذوى العقول و غير آنست در ضمير جمع بلفظ مناسب با عقلاء از باب تغليب تعبير شده و محتمل است مقصود فقط بتها باشند که معبود مشرکين مکّه بودند و تعبير بجمع ذوى العقول در و هم عن دعائهم غافلون بملاحظه نسبت مدعوّ شدن و غفلت بآنها باشد که مناسب با ذوى العقول است مانند قول خداوند در سوره يوسف عليه السّلام رأيتهم لى ساجدين که مراد آفتاب و ماه و کواکبند و نسبت سجده که مناسب با عقلاء است بآنها داده شده و باين مناسبت گفته‌اند از ان بجمع عقلاء تعبير شده است.
جلد 4 صفحه 647