سوره احقاف(الأحقاف)، آیه ۳ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۰۲
مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنذِرُوا مُعْرِضُونَ
ما آسمانها و زمین و آنچه را در میان این دو است جز بحق و برای سرآمد معیّنی نیافریدیم؛ امّا کافران از آنچه انذار میشوند روی گردانند!
معنی کلمات و عبارات
«أَجَلٍ مُّسَمّیً»: سرآمد معیّن که قیامت است (نگا: یونس / روم / . عطف بر (الْحَقِّ) است. «عَمَّآ أُنذِرُوا»: از آنچه بیم داده شدهاند. مراد رستاخیز و دادگاهی و حسابرسی و مکافات و مجازات آخرت است که با کتاب مقروء و تدوینی قرآن، و با کتاب منظور و تکوینی جهان، کافران هشدار و بیم داده میشوند، ولی نه به این توجّهی میکنند و نه به آن.
نزول
سال ۱۴ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- جنگ احدمرتبط با نزول
۳ هجرت · احد، نزدیک مدینه - غزوه ابواء یا ودان
14 بعثت · ودان / ابواء - غزوه عشیره
14 بعثت · عشیره - غزوه بواط
14 بعثت · بواط - غزوه سفوان یا بدر اولی
14 بعثت · سفوان / بدر اولی - تشریع اذان
14 بعثت · مدینه - سریه حمزه به سیف البحر
14 بعثت · سیف البحر - سریه سعد به خرار
14 بعثت · خرار - سریه عبیده بن حارث به رابغ
14 بعثت · رابغ
نکات آیه
۱- آفرینش آسمان ها و زمین و موجودات هستى، آفرینشى بایسته و بحق «ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ»
۲ - خداوند، در آفرینش جهان، داراى هدفى بایسته و به دور از کمترین کاستى و بیهودگى «ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ»
اطلاق «الحقّ» - با همه گستردگى و شمول آن - بر آفرینش خداوند، مى رساند که در آفرینش او، کمترین ضعف، سستى، بیهودگى و... وجود ندارد; بلکه از همه جهات در نهایت حقانیت و کمال است.
۳- کتاب تشریع و نظام تکوین، هر دو بحق، حکیمانه و متکى به عزت و توانمندى خداوند «تنزیل الکتب من اللّه العزیز الحکیم . ما خلقنا السموت و الأرض »
طرح مسأله حقانیت آفرینش آسمان و زمین و نظام تکوین - در پى بیان نزول کتاب از سوى خداوند عزیز و حکیم - مى تواند اشاره به همگونى و هماهنگى کتابِ تشریع با نظام تکوین، در حقانیت و استوارى و استحکام داشته باشد.
۴ - نزول کتاب آسمانى، لازمه حقانیت آفرینش و عبث نبودن آن * «تنزیل الکتب ... ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ»
از ارتباط «تنزیل الکتاب ...» با «و ما خلقنا السماوات ...إلاّ بالحقّ»، مطلب یاد شده قابل برداشت است.
۵- آفرینش بهینه آسمان ها و زمین و سایر موجودات، نمود عزت و حکمت الهى است. «من اللّه العزیز الحکیم . ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّبالحقّ»
از ارتباط این آیه با ذیل آیه قبل (من اللّه العزیز الحکیم)، مطلب یاد شده استفاده مى شود.
۶- آسمان ها و زمین و تمامى موجودات هستى، داراى فرجام و پایانى معین و از پیش تعیین شده «ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ و أجل مسمًّى»
۷- نظام جهان، داراى عمرى محدود و پایان یافتنى «ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ و أجل مسمًّى»
تعبیر «السماوات و الأرض» مى تواند اشاره به پیکره مادى جهان آفرینش داشته باشد. با توجه به این نکته، ذکر مسأله وجود اجل و سرآمد براى هستى از سوى خداوند، مى رساند که چنین آفرینشى نامحدود و پایان ناپذیر نخواهد بود.
۸- فرجام و پایان عمر عالم ماده و موجودات آن، امرى قانونمند و تحت برنامه خداوند است; نه اتفاقى و بى حساب. «ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و أجل مسمًّى»
از واژه «بالحقّ»، قانونمندى و از کلمه «مسمّى» برنامه ریزى قبلى استفاده مى شود.
۹ - لازمه حقانیت آفرینش، وجود معاد و عالمى دیگر، غیر از جهان مادى دنیوى «خلقنا ... إلاّ بالحقّ و أجل مسمًّى و الذین کفروا عمّا أُنذروا معرضون»
چنانچه زندگى انسان، محدود به حیات دنیوى وى باشد، بسیارى از نابرابرى ها و بى عدالتى ها جبران نشده و حق حاکم نمى گردد. از این بیان مى توان استفاده کرد که لازمه حق بودن آفرینش، وجود جهان دیگرى پس از این جهان است.
۱۰- علم تفصیلى خداوند، به لحظه لحظه عمر جهان و پدیده هاى آن، از آغاز آفرینش * «ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ و أجل مسمًّى»
تعیین «أجل» براى هر پدیده از سوى خداوند - از ابتداى آفرینش آن - بدان معنا است که خداوند، از لحظه آفرینش هر موجودى، تا پایان آن را مى داند و این مستلزم علم تفصیلى خداوند، به لحظه لحظه تحولات آنها است.
۱۱- کافران، روى گردان از انذارها و هشدارهاى الهى «و الذین کفروا عمّا أُنذروا معرضون»
۱۲- توجه به محدودیت عمر زندگى، هشدارى به انسان ها و عاملى در جهت حق گرایى و روى آوردن آنان به حقایق دین* «ما خلقنا...إلاّ بالحقّ وأجل مسمًّى و الذین کفروا عمّا أُنذروا معرضون»
برداشت بالا براساس این احتمال است که تذکر خداوند به «أجل مسمّى» - در پى تذکر به حقانیت هستى - هشدارى باشد به آدمیان که دل به زندگى ناپایدار نبندند و از حاکمیت حق غافل نگردند.
۱۳- کافران، گریزان از هشدارهاى الهى نسبت به زوال پذیرى دنیا و وجود معاد «و الذین کفروا عمّا أُنذروا معرضون»
در این آیه، پیش از مسأله انذار، موضوع حقانیت هستى و محدود بودن حیات دنیوى مطرح شده است. با توجه به این مطلب مى توان گفت: یکى از موضوعات مورد انذار، ناپایدارى حیات دنیا و وجود رستاخیز بوده است.
۱۴ - یاد کرد حقانیت نظام هستى، انذارى به حق گریزان پوچ گرا * «ما خلقنا ... إلاّ بالحقّ ... و الذین کفروا عمّا أُنذروا معرضون»
از آن جا که قبل از تعبیر «عمّا اُنذروا...»، انذار صریحى در این آیه و آیه قبل نیامده است، احتمال مى رود که نفس تذّکر به حقانیت هستى، هشدار به کسانى است که هستى را پوچ و بى هدف دانسته و هیچ تعهّدى در برابر ارزش ها ندارند.
۱۵- قرآن، پیام دار انذار و هشدار به کافران «تنزیل الکتب ... و الذین کفروا عمّا أُنذروا معرضون»
از ارتباط این آیه با آیه قبل - که در آن مسأله نزول کتاب مطرح شده - استفاده مى شود که روى گردانى کافران، از انذارهایى است که در متن «کتاب» صورت گرفته است.
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار تذکر حقانیت آفرینشآثار ذکر محدودیت عمرآثار نزول کتب آسمانیاجل آسمان هااجل آفرینشاجل زمیناجل موجوداتانذار به حق ناپذیرانحقانیت خلقت موجوداتعوامل حق طلبیفرجام آسمان هافناپذیری آفرینشقانونمندی فرجام آفرینشقانونمندی فرجام موجوداتمعرضان از انذارهای خداعلم تفصیلی خدااعراض از انذارهای خدافناپذیری دنیاحقانیت آفرینشحقانیت خلقت آسمان هافرجام زمینحقانیت دینزمینه گرایش به دینحقانیت خلقت زمینهدفداری خلقت آفرینشعلم خدا به آفرینشاعراض کافرانفرجام موجوداتانذار کافرانحتمیت معاداهمیت معادفرجام آفرینشاجل مسمیخلقت آسمان هاانذارهای قرآنخلقت موجوداتاحاطه علمی خدانشانه های حکمت خداخلقت زمینآثار حکمت خدانشانه های عزت خداآثار قدرت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۶)
- عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۱۳ آیه
- افرینش اسمانها بر اساس حق+۸ آیه
- خدا، پدید اورنده اسمانها+۱۳ آیه
- افرینش اسمانها هدفدار و دور از هرگونه پوچی و بیهودگی+۷ آیه
- محدودیّت عمر اسمانهای دنیا+۱۰ آیه
- اسمانها و زمین و موجودات میان ان دو، دارای زمانی معیّن+۱ آیه
- برپایی اسمانها و زمین تا اجل تعیینشده+۱ آیه
- کافران، اعراضکننده از انذارهای الهی
- ناتوانی غیر خدا، از هرگونه خلق و ایجاد+۱ آیه
- افرینش اشیا و تدبیر موجودات از سوی خالق متعال، دلیل بر توحید خالقیّت+۲ آیه
- سرشت توحیدی بشر، نیازمند تذکّر و تنبّه+۲ آیه
- جهان، دارای عمری معیّن و اجلی مشخص+۱ آیه
- حقّانیّت نظام تکوین، متّکی بر حکمت الهی+۱ آیه
- عزّت و توانمندی خداوند، از ریشههای حقّانیّت جهان افرینش+۱ آیه
- خلقت جهان افرینش، براساس حق، به فرمان خداوند+۸ آیه
- خداوند، افریننده جهان، بدون الگویی از پیش+۹ آیه
- خلقت جهان افرینش بر اساس حق از سوی خداوند+۵ آیه
- جهان، دارای عمری محدود و فرجامی مشخص+۱ آیه
- حق بودن افرینش جهان، مقتضای برپایی قیامت+۷ آیه
- حقّانیّت افرینش و عبث نبودن ان، مستلزم نزول کتاب اسمانی+۱ آیه
- یادکرد حقّانیّت نظام هستی، انذاری به حقگریزان پوچگرا
- خلقت جهان به فرمان خدا، بر اساس حق و به دور از بطلان+۲ آیه
- زمین، دارای عمر و پایانی معیّن+۱ آیه
- افرینش زمین، بر اساس حق+۹ آیه
- خداوند، خالق و پدیداورنده زمین+۱۳ آیه
- افرینش زمین، هدفدار و به دور از هر گونه پوچی و بیهودگی+۸ آیه
- جهان افرینش، منبعی برای شناخت افریدگار ان+۴ آیه
- جهان افرینش، جلوه عزّت+۱ آیه
- محدودیّت عمر اسمانها+۱۰ آیه
- عمر زمین، محدود و پایان پذیر+۲ آیه
- خلقت زمین، تعیین شده، در زمان و مدّت معیّن+۳ آیه
- خلقت موجودات، بر اساس تقدیر الهی+۳ آیه
- همه موجودات و اشیا، دارای قدر و تقدیر معیّن+۱ آیه
- خلقت اسمانها، جلوه ای از قدرت مطلق الهی+۴ آیه
- افرینش زمین، جلوه ای از قدرت مطلق الهی+۴ آیه
- اندیشیدن درباره هدفداری و حقّانیّت خلقت و وجود حکمت در افرینش انسان و جهان، راهی برای پی بردن به حقّانیّت معاد+۹ آیه