تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ هَلْ أَتاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ «21» إِذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ فَاحْکُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ «22» إِنَّ هذا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَکْفِلْنِيها وَ عَزَّنِي فِي الْخِطابِ «23» قالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ إِلى نِعاجِهِ وَ إِنَّ کَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلِيلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راکِعاً وَ أَنابَ «24» فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَ حُسْنَ مَآبٍ «25»
ترجمه
و آيا آمد تو را خبر دو نزاع دارنده هنگاميکه بالا رفتند از ديوار عبادت‌گاه
چون وارد شدند بر داود پس ترسيد از آنها گفتند مترس دو نزاع کننده‌ايم که ستم کرده بعضيمان بر بعضى پس حکم کن ميان ما بحق و جور مکن و هدايت کن ما را براه ميانه
همانا اين برادر من است براى او نود و نه ميش است و براى من يک ميش است پس گفت واگذار بمن آنرا و غالب شد بر من در گفتگو
گفت بتحقيق ستم کرد بر تو بخواستن ميش تو و اضافه نمودن بميشهاى خود و همانا بسيارى از شريک‌ها ستم ميکنند بعضيشان بر بعضى مگر آنانکه ايمان آوردند و کردند کارهاى شايسته و اندکند ايشان و گمان برد داود که ما آزموديم او را پس طلب آمرزش کرد از پروردگارش و برو در افتاد در حال نماز و بازگشت نمود
پس آمرزيديم براى او آنرا و همانا براى او نزد ما هر آينه تقرّب و خوبى بازگشت است.
تفسير
خداوند متعال براى تشويق حبيب خود باستماع سؤال فرموده که آيا خبر دو نفر که با يکديگر مخاصمه و نزاع داشتند بتو رسيده وقتى که از ديوار نماز خانه داود پيغمبر بالا آمدند و وارد بر او شدند از راه غير متعارف پس ترسيد از آنها و ضمير جمع باعتبار مدّعى و مدّعى عليه و اتباع آن دو است از ملائکه که گفته‌اند با آن دو بودند و بعضى جمع را منطقى دانسته‌اند و لفظ خصم در مفرد و تثنيه و جمع استعمال ميشود باعتبار اصلش که مصدر است و آنها بحضرت داود عرضه داشتند مترس ما دو نفريم که با يکديگر نزاع داريم و يکى از ما بر ديگرى ستم نموده و نزد تو بمرافعه آمده‌ايم که حکم فرمائى ميان ما بحق و از آن تجاوز ننمائى در حکم خود و جور منما بر ما و بما ارائه ده راه حقّ و عدالت را که ميانه‌روى در امور است و يکى از آن دو گفت اين برادر دينى من است مر او را است نود و نه ميش و مرا يک ميش پس بمن گفت کفالت آنرا بمن واگذار و قرار ده آنرا نصيب من و
جلد 4 صفحه 464
غلبه نمود بر من در اين گفتگو و نزاع و ميش مرا گرفت حضرت فرمود او بتو ستم نموده که چنين تقاضائى را از تو کرده براى آنکه يک عدد ميش بر ميشهايش اضافه شود و عدد آن کامل گردد و بصد برسد و تو هيچ نداشته باشى و اين امر اختصاص بشما ندارد بسيارى از اشخاصى که با يکديگر مخالطه و آميزش دارند بهم ظلم ميکنند مگر کسانيکه ايمان آوردند و بعبادت خدا و اعمال حسنه مشغول شدند که خداوند محبّت دنيا را از دل آنها بيرون ميکند و محبت خود را بدل ايشان مى‌اندازد و پيرامون ظلم و تعدّى بيکديگر نمى‌گردند و اين قبيل مردم کمند و کلمه ما زائده است براى تأکيد قلّت و پس از اين محاکمه و حکم طرفين از نظر حضرت داود غائب شدند و او متوجّه شد که خداوند او را امتحان فرموده پس طلب مغفرت نمود از خدا و افتاد بزمين در حال نماز براى سجود چون رکوع بر نماز اطلاق ميشود و افتادن مناسب با سجده است و توبه و انابه و تضرّع و زارى بدرگاه خدا نمود براى قصور يا ترک اولائى که از او صادر شده بود و خداوند آنرا بخشيد و مقرّب درگاه الهى گشت و امر او بخير و خوبى خاتمه يافت و اجمال اين قضيّه که تفصيلش بانواع مختلفه از طرق عامّه و خاصّه نقل شده آنست که اوريا ابن جنان مرد خوبى از بنى اسرائيل بود و خواستگارى کرده بود از زن صاحب جمالى و بعد حضرت داود طالب او شد و گرفت و اين مناسب با مقام او نبود يا او زوجه اوريا بود و اتفاقا حضرت داود او را ديده و فريفته شده بود لذا او را بعد از قتل اوريا در يکى از غزوات گرفت با آنکه در شريعت او اولياء مقتول احقّ بازدواج با زوجه او بودند يا آنکه اوريا را در يکى از غزوات در مقدّمه لشگر قرار داد باميد آنکه او بفيض شهادت برسد و خود از وصل آنزن کامياب گردد با آنکه خودش نود و نه زن داشت و اوريا همان يکزن را و لفظ نعجه که در لغت کنايه از زن قرار داده ميشود اشاره به اين معنى است و در نتيجه بمراد خود رسيد يا از اوريا خواهش کرد که آنزن را طلاق دهد و او داد و خودش گرفت و باين مناسبت گفته‌اند آن دو ملک بعد از حکم حضرت داود بظلم يکى از آن دو بيکديگر نگاه کردند و لبخند زدند و از نظر حضرت غائب گشتند و او متوجه شد که کار خوبى نکرده ولى در عيون حديثى از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده که مفاد آن تبرئه ساحت
جلد 4 صفحه 465
مقدّس حضرت داود است از اينمعانى باين تقريب که داود عليه السّلام گمان کرده بود که خداوند عزّ و جل خلق ننموده است خلقى که اعلم از او باشد لذا خدا دو ملک را مبعوث فرمود که بکيفيّت مذکوره در قرآن بر او وارد و تقاضاى دادرسى نمودند و آنحضرت بعد از ادّعاء مدّعى بدون سؤال از مدّعى عليه و تحقيق از حقيقت حال و طلب بيّنه از مدّعى حکم کرد بظلم مدّعى عليه و عجله نمود در آن و در طريق حکم خطا کرد نه آنچه عامّه بآن حضرت نسبت داده‌اند از قتل و فحشاء و منکر مگر نشنيدند قول خداوند را که ميفرمايد يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِ تا آخر آيه و ظاهرا مقصود حضرت آنستکه چون داود عليه السّلام مدّعى مقامى شد که مخصوص بمحمّد و آل او صلّى اللّه عليه و اله و سلّم است خداوند او را در معرض امتحان درآورد تا معلوم شود بر او که بمجرّد ورود دو نفر از طريق غير متعارف بر او چنان مرعوب ميشود که قاعده قضاوت را از دست ميدهد پس نبايد ادّعاء اعلميّت از همه خلق را نمايد و بعد از اين واقعه آنحضرت متنبّه شد و استغفار نمود از اين ادّعاء يا خودپسندى و خداوند هم خلعت مغفرت و قرب منزلت و حسن خاتمت را باو پوشانيد و در بعضى از روايات ديگر هم اينمعنى که ديدن داود عليه السّلام زن اوريا را و فريفته شدن و اسباب قتل او را فراهم نمودن باشد تکذيب شده و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که فرمود هر کس گمان کند داود زن اوريا را گرفت من بر او دو حدّ جارى ميکنم يکى حدّ نبوّت و ديگرى حدّ اسلام و نيز از آنحضرت نقل شده که کسيکه حديث داود عليه السّلام را بمانند قصّه‌گويان نقل نمايد من او را يکصد و شصت تازيانه ميزنم و ظاهرا مقصود همان قول معروف بين اهل سنّت است که مورد تکذيب ائمه اطهار واقع شده است.