تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (53) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْکُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (54) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِکُونَ بِي شَيْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ (55) وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (56) لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ لَبِئْسَ الْمَصِيرُ (57)
ترجمه
و سوگند ياد کردند بخدا با سخت‌ترين سوگندهاشان که اگر امر کرده بودى آنها را البته بيرون ميرفتند بگو سوگند مخوريد طاعتى است معروف بدرستيکه خدا آگاه است بآنچه ميکنيد
بگو اطاعت کنيد خدا را و اطاعت کنيد رسول را پس اگر روى گردانيد پس جز اين نيست که بر او است آنچه بعهده گذارده شده و بر شما است آنچه بعهده گذارده شديد و اگر اطاعت کنيد او را راه يابيد و نيست بر رسول مگر رسانيدن آشکار
وعده داده خدا آنان را که گرويدند از شما و کردند کارهاى شايسته که هر آينه جانشين کند البته ايشانرا در زمين چنانچه جانشين کرد آنانرا که بودند پيش از ايشان و هر آينه جاى گزين و برقرار دارد البته براى ايشان دينشان را که پسنديد براى ايشان و هر آينه مبدّل کند حالشان را البته بعد از ترسشان بايمنى که پرستند مراو شريک قرار ندهند براى من چيزى را و هر که کافر شد بعد از اين پس آنگروه آنهايند متمرّدان
و بر پا بداريد نماز را و بدهيد زکوة را و فرمان بريد رسول را باشد که شما رحم کرده شويد
مپندار البته آنانرا که کافر شدند عاجز کنندگان خدا در زمين و جاى ايشان آتش است و هر آينه بد جاى بازگشتى است.
تفسير
فرقه سابق الذکر در مقام اعتذار به پيغمبر اکرم با سوگند اکيد عرضه داشتند که ما در مقام امتثال امر مبارک باين اندازه حاضريم که اگر بفرمائى دست از ديار و مال خود برداريد و برويد ميرويم و آن شخص معرض مذکور اين کار را کرده بود چون از مهاجرين بود و باين اظهار خواستند منکر اعراض خودشان شوند و خدا ميدانست اسلام و هجرت آنها بچه اغراضى بوده
جلد 4 صفحه 43
لذا فرموده و قسم ياد نمودند بخدا و مبالغه کردند مبالغه کردنى در قسمهاشان که اگر امر کنى آنها را بخروج از ديارشان البته خارج ميشوند بگو ما از شما قسم دروغ نخواستيم ما طاعت پسنديده خواستيم که در آن ريا نباشد و خدا آگاه است بآنچه ميکنيد و آنچه نميکنيد و آنکه براى چه ميکنيد و اى پيغمبر بآنها از طرف من بگو اطاعت کنيد خدا را و اطاعت کنيد پيغمبر او را پس اگر روى گردانيد و مخالفت کنيد جز اين نيست که ضررش بخودتان ميرسد چون آنچه بعهده پيغمبر است تبليغ است و آنچه بعهده شما است اطاعت است و اگر اطاعت کنيد هدايت ميشويد براه نجات در دنيا و آخرت و بعهده پيغمبر نيست مگر بيان واضح و ابلاغ آشکار و کلمه جهد ظاهرا مفعول مطلق است براى فعل محذوف و اضافه بمفعول آن شده و در حکم حال است مانند آنکه بفرمايد قسم ياد نمودند در حاليکه مبالغه کننده بودند و طاعة مبتدا است و معروفة صفت آن و خبر، محذوف است يعنى طاعت معروفه بهتر است از براى شما از قسم منکر و تولّوا در اصل تتولّوا بوده و يکى از دو تاء حذف شده و بعهده گذارنده عقل است که حکم ميکند باطاعت خدا و امر خدا باطاعت، ارشاد بحکم عقل است و حکم پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم حکم خدا است و عهده‌دارى او در ابلاغ احکام و غيره هم بحکم عقل است و تکاليف الهيه مانند بار و دينى است که بپشت و گردن مردم است و بايد آنرا بمنزل برسانند و ادا نمايند و اين معناى عهده است اگر آنرا انجام دادند بسعادت دنيا و آخرت نائل شده‌اند و الافلا در کافى از امام صادق عليه السّلام در وصف پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرموده که آنحضرت آنچه عهده‌دار بود انجام داد و بار سنگين نبوت را بمنزل رساند و از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود اى کسانيکه قرائت مينمائيد قرآن را از خدا بپرهيزيد در آنچه بعهده شما گذارده در آن همانا من مسئولم و شما مسئوليد من مسئول در تبليغ رسالتم و شما مسئول در آنچه بعهده شما گذارده شده از کتاب خدا و سنّت من و خداوند براى دلخوشى مسلمانان در انجام وظائف خودشان و استقامتشان در امر دين وعده داده بکسانيکه ايمان بخدا و روز جزا و پيغمبر و ائمه اثنى عشر عليهم الصلوة و السلام داشته باشند و بتمام وظائف دينى خودشان که خدا بعهده ايشان گذارده عمل نمايند تا صادق باشد که بار خود را بمنزل
جلد 4 صفحه 44
رسانده‌اند و تمام اعمالشان شايسته بوده از ميان شما مسلمانان که خليفه و جانشين کند ايشان را از پيغمبر خود در زمين چنانچه خليفه و جانشين نمود اين قبيل صلحاء را پيش از ايشان از انبياء گذشته و متمکن و مستقر و ثابت سازد براى ايشان دين حقشان را که اسلام است و خدا پسنديده است براى ايشان و مبدل کند حال خوف اين نفوس ذکيّه را که از اعداء دين و منافقين اين امت داشتند و تقيّه ميکردند بأمنيّت خاطر و اطمينان قلب تا عبادت کنند خدا را بهمان نحو که مرضىّ او است بدون تقيه و ملاحظه نظر اعداء دين در عمل عبادى و کسانيکه کافر شوند بصدق اين وعده بعد از تصريح بآن پس آنگروه بيرون رفته‌اند از راه حق و راستى و حکم خدا اگر چه در ظاهر احکام اسلام بر آنها مرتّب شود يا کسانيکه منکر شوند مقامات آن ذوات مقدسه را بعد از اين بيان و ساير ادلّه دالّه بر امامت، آنگروه کامل در تمرّد و فسقند و اينکه اولا تعبير بکفر فرموده و ثانيا بفسق براى آنستکه آنها باطنا کافرند و ظاهرا مسلمان فاسق معاند اين بيانى است که بنظر حقير از ظاهر آيه و مجموع روايات مفّره رسيده است ولى جمعى از مفسرين فرموده‌اند خدا وعده داده بصلحاء از اهل ايمان که جانشين فرمايد ايشانرا از کفار در زمين يا خصوص مکه چنانچه اتباع انبياء سابق را از قبيل حضرت نوح و حضرت موسى و داود عليه السّلام جانشين کفار فرمود در زمين و متمکن کند و غالب نمايد دين ايشانرا که اسلام است و خدا پسنديده است براى آنها بر اديان باطله و مبدل فرمايد خوف آنها را از کفار با منيّت مادامى که موحّد باشند و عبادت غير خدا نکنند يا براى آنکه عبادت کنند خدا و ابا اطمينان خاطر و بدون شرک و ريا و کسيکه بکفر خود باقى بماند يا برگردد بکفر يا کفران اين نعمت را نمايد بعد از حصول آن فاسق و متمرد و خارج از دين است و اين وعده خدا در زمان پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم در جزيرة العرب و بعد از آن حضرت بفاصله مختصرى در قسمت مهمى از معموره زمين بانجاز رسيد و کفار مقهور و ذليل شدند و اراضى آنها بتصرف مسلمانان در آمد و اين دليل بر صدق او است در ادعاء نبوت چون خبر دادن از غيب بدون وحى الهى ممکن نيست و در مجمع بعد از نقل خلاف در مورد آيه که آيا وارد است در اصحاب پيغمبر
جلد 4 صفحه 45
صلّى اللّه عليه و اله و سلّم يا عموم امت فرموده و آنچه روايت شده از اهل بيت آنستکه آيه در شأن مهدى از آل محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نازل شده و عياشى ره باسناد خود از على بن الحسين عليه السّلام روايت نموده که آنحضرت اين آيه را قرائت فرمود و فرمود آنها و اللّه شيعيان ما اهل بيتند که خدا باين وعده عمل ميفرمايد در باره آنها بدست مردى از ما و او مهدى اين امت است و او آنکس است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود اگر باقى نماند از دنيا مگر يکروز هر آينه طولانى کند خدا آنروز را تا ولايت نمايد مردى از عترت من که اسم او اسم من است پر ميکند زمين را از عدل و قسط چنانچه پر شده باشد از ظلم و جور و روايت شده است اين معنى از ابى جعفر و ابى عبد اللّه عليهما السلام و بنابر اين مراد از آنانکه ايمان آوردند و بجا آوردند اعمال صالحه را پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و اهل بيت او عليهم السلامند و اين اجماع عترت طاهره است و آن حجّت است چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرموده من دو امانت سنگين ميان شما گذاردم کتاب خدا و عترت خود اهل بيتم از يکديگر جدا نميشوند تا وارد شوند بر من لب آن حوض و نيز تمکن تامّ در زمين اتفاق نيفتاده در گذشته پس آن منتظر است در آتيه چون خداوند تعالى تخلف نميکند از وعده خود فيض ره فرموده مراد از فرمايش امام عليه السّلام که فرموده آنها و اللّه شيعيان ما اهل بيتند که باين وعده در باره آنها عمل ميشود تبديل خوف بأمن است براى ايشان و ظاهرا اين فرمايش را براى جمع بين اين روايت و ساير رواياتى که خودش در اين باب نقل نموده فرموده باشد که در آنها ذکر شده که ايشان ائمه عليهم السلامند يا آيه با ظهور امام زمان عليه السّلام تطبيق شده ولى در بعضى از روايات مفسره بامام قائم و اصحابش تصريح شده و ظاهرا مراد همانستکه خداوند خودش بيان فرموده و جاى اختلاف و محتاج بتفسير نيست چون کسانيکه داراى ايمان کامل و اعمال خالص صالحند ائمه اطهار و شيعيان خاص ايشانند که در زمان ظهور امام زمان و رجعت آن ذوات مقدسه بر عالم و عالميان مسلط و حکمفرما خواهند شد انشاء اللّه تعالى و نيز در مجمع و جوامع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل نموده که جمع کرده شد براى من زمين پس ارائه داده شدم مشارق و مغارب آنرا و زود باشد برسد ملک امت من بآنچه جمع کرده شد براى من و عالم گير شدن دين اسلام در زمانى بطرق
جلد 4 صفحه 46
متعدده از آنحضرت نقل شده است و در بعضى از روايات حکمت تأخير در انجاز وعد را بيان فرموده‌اند که ممحّض شدن حق و مصفّا شدن ايمان از کدورت و ارتداد کسانيکه اهل شک و ريبند از شيعيان و مهلت يافتن شيطان و رسيدن موعد مقرر الهى است تا آنکه باقى نماند از اسلام مگر اسمش و از قرآن مگر رسمش و خداوند مؤيّد کند ولىّ غائب خود را بعساکر غيبى و غالب فرمايد دين پيغمبر خود را بر تمام اديان بدست مبارک امام زمان و خداوند بعد از اين بشارت امر فرموده باقامه نماز و اداء زکوة که دور کن ايمان عملى است و ايجاب فرموده اطاعت پيغمبر را که کلمه جامعه است در امر بتمام احکام شرعيه براى وصول برحمت الهيه ابديّه و اشاره فرموده بآنکه کفار نميتوانند مانع از نفوذ اراده الهيه در مملکت او شوند و نبايد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم يا کسى اين تصور و گمان را بنمايد و مأوى و مقرّو مصير آنها آتش جهنم است که براى آنها بسيار بد است اگر چه از خداوند بپاداش اعمال آنها خوب است و بعضى يحسبنّ بياء قرائت نموده‌اند و استخلف بضم تاء و ليبدلنّهم از باب افعال نيز قرائت شده است.