تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (37) أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لکِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (38) وَ أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِي غَفْلَةٍ وَ هُمْ لا يُؤْمِنُونَ (39) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَيْها وَ إِلَيْنا يُرْجَعُونَ (40)
ترجمه
پس اختلاف نمودند فرقه‌ها از ميان آنها پس واى مر آنانرا که کافر شدند از حضور روزى بزرگ
چه شنوايند آنها و چه بينا روز که ميآيند نزد ما ولى باشند ستمکاران امروز در گمراهى آشکار
و بيم ده آنها را از روز حسرت چون تمام شود کار با آنکه آنها در غفلتند و آنان ايمان نمى‌آورند
همانا ما ميراث بريم زمين را و هر کس بر آنست و بسوى ما باز ميگردند.
تفسير
- حزب جماعتى را گويند که منفرد باشند بعقيده و مسلکى و ظاهرا نصارى بعد از حضرت عيسى يعنى عروجش بآسمان در باره او اختلاف نمودند بعضى گفتند او پسر خدا بود و ملحق بپدر شد و بعضى گفتند خدا بود چندى هبوط بزمين نمود و بعد عروج بآسمان کرد و بعضى گفتند بنده خدا بود و پيغمبر و روح او و يهود گفتند ساحر و کذّاب بود و متولّد از يوسف نجّار پس هم مردم اختلاف نمودند هم نصارى و هم اختلاف از ميان آنها برخاست چون يک دسته ثابت بر قول حق بودند و هم اختلاف در ميان آنها بود چون گفته‌اند کلمه من زائده است در هر حال واى يعنى عذاب شديد ثابت و لازم است براى کسانيکه کافر شدند بخدا و حضرت عيسى که نشناختند او را بمقامى که داشت و در حقّ او افراط و تفريط نمودند مانند
جلد 3 صفحه 474
آن دو دسته از نصارى و يهود از مشاهده و معاينه و شهود و حضور آنها در روز بزرگ که قيامت کبرى است براى حساب اعمال و جزاء کردارشان چه قدر شنوا و بينايند در آنروز چون پرده‌ئى و حجابى نيست ولى امروز در امر چنين پيغمبر اولو العزمى فکر نمى‌کنند و ظلم ميکنند بخودشان و او که از قدر او تجاوز ميکنند يا در حقّ او تقصير مينمايند و در وادى ضلالت و گمراهى متحيّر و سرگردان ميمانند با آنکه اگر قدرى نظر و اجتهاد نمايند خوب قدر و حقّ او را درک ميکنند که همان پيغمبر اولو العزم و روح اللّه است نه آنکه پسر يا شريک خدايا العياذ باللّه خدا است و بيم ده اى پيغمبر کفار را از روز حسرت خوردن و ندامت بردن بدکار از کار بدش و نيکوکار از کمى کار خوبش که آن روز قيامت است وقتى که مردم از حساب اعمال فارغ شوند و اهل بهشت و دوزخ تعيين گردد و کار تمام شود که ديگر حسرت و ندامت فائده نداشته باشد چون جهنّمى بگويد چرا کارى کردم که مستحق جهنّم شدم و بهشتى بگويد چرا کارى نکردم که بيش از اين مستحق ثواب شوم با آنکه آنها تا در دنيا هستند سر گرم بهوى و هوسند و در غفلت از چنين روز که در پيش دارند ميگذرانند و آنها معتقد بآنروز و نبوّت تو نيستند تا بدستورات تو عمل نمايند براى اصلاح حال خودشان و تهيّه توشه آخرت در معانى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که روز حسرت روزى است که مرگ را ميآورند و سر ميبرند و ظاهرا اشاره بحديثى است که از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و صادقين عليهما السلام در کتب عامّه و خاصه نقل شده که وقتى اهل بهشت داخل بهشت و اهل جهنّم داخل جهنّم شدند مرگ مصوّر ميشود بصورت قوچ سياه و سفيدى و ميآورند آنرا در بين بهشت و جهنّم نگاه ميدارند و منادى از جانب خداوند ندا ميکند اى اهل بهشت و اى اهل جهنّم بيائيد و نگاه کنيد و آنها ميآيند و نگاه ميکنند و ميشناسند آنرا که مرگ است و مصوّر باين صورت شده بعد او را ذبح ميکنند و ميگويند اى اهل بهشت هميشه هستيد و مرگ نيست و اى اهل جهنّم هميشه هستيد و مرگ نيست پس اهل بهشت بقدرى خوشحال ميشوند که اگر مرگ بود از شدّت فرح ميمردند و اهل جهنم نعره‌اى ميکشند که اگر مرگ بود از غصّه ميمردند و قيامت وقتى بر پا ميشود که تمام مردم مرده باشند و کسى متصرّف در زمين جز خدا نباشد چون وارث کسى است که بعد از مردن کسى بماند
جلد 3 صفحه 475
و اموال او را تصرّف نمايد يا با او پايدار باشد و خداوند با زمين و اهل آن بهر دو معنى وارث است و همه در خاتمه امر باو رجوع و بازگشت مينمايند ..