تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا کَيْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا «29» قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا (30) وَ جَعَلَنِي مُبارَکاً أَيْنَ ما کُنْتُ وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَيًّا (31) وَ بَرًّا بِوالِدَتِي وَ لَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (32) وَ السَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَ يَوْمَ أَمُوتُ وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (33)
ذلِکَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (34) ما کانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ کُنْ فَيَکُونُ (35) وَ إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (36)
ترجمه
پس اشاره نمود باو گفتند چگونه سخن گوئيم با کسيکه باشد در گهواره کودکى
گفت همانا من بنده خدايم داد بمن کتاب را و گردانيد مرا پيغمبر
و گردانيد مرا با برکت هر جا باشم و توصيه نمود مرا بنماز و زکوة ماداميکه باشم زنده
و گرداند مرا نيکوکار بمادرم و نگرداند مرا سرکش فرمان نابردار
و نازل شد سلامتى بر من در روز که متولّد شدم و در روز که ميميرم و در روز که
جلد 3 صفحه 471
مبعوث ميشوم در حاليکه زنده‌ام
اين است عيسى پسر مريم ميگويم گفتار حقى را که در آن شک ميکنند
نبوده است مر خدا را که بگيرد از جنسى فرزندى منزّه است او چون اراده کند امرى را پس جز اين نيست که ميگويد مر آنرا بشو پس ميشود
و همانا خدا پروردگار من و پروردگار شما است پس عبادت کنيد او را اين است راه راست.
تفسير
- حضرت مريم بعد از شنيدن مقالات قوم که در آيات سابقه ذکر شد در مقام جواب اشاره نمود بحضرت عيسى يعنى از اين بچه بپرسيد و جواب بشنويد من روزه‌ام و نمى‌توانم سخن بگويم آنها گفتند چگونه ما سخن بگوئيم با کودکى که در گهواره است يا مانند آن، که آغوش مادر است چون مهد بر جايگاه هم اطلاق ميشود ناگاه حضرت عيسى زبان گشود و فرمود همانا من بنده خدايم که داد مرا انجيل و گرداند مرا پيغمبر و گرداند مرا با برکت و نفع در هر جا باشم و توصيه فرمود مرا باداء نماز و زکوة ماداميکه زنده‌ام و گرداند مرا نيکوکار بمادرم و نگرداند مرا سرکش متکبر و بدبخت متمرّد و مقدّر فرمود براى من سلامتى از شرور و رذائل و آفات را از روز که بدنيا آمدم تا روز که از دنيا ميروم و در روز که مبعوث ميشوم براى زندگى جاويد و قيام در حضور الهى در محشر روز قيامت کبرى و اينکه لفظ سلام معرّف بالف و لام شده شايد براى اشاره بسلام خدا باشد که در قصّه حضرت يحيى گذشت و شايد براى شمول انواع سلامتيها باشد که اشاره شد و ظاهر آيات شريفه آنستکه آنحضرت در آنحال واجد مقام نبوّت و داراى کتاب و شريعت و ساير اوصاف مذکوره در آيات بوده چنانچه در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند آيا عيسى بن مريم وقتى که در گهواره تکلّم نمود حجّت خدا بود بر اهل زمانش فرمود بلى آنروز نبى و حجّت خدا بود ولى مرسل نبود گفتند آنروز حجّت خدا بود بر زکريّا با آنکه در گهواره بود فرمود آنروز سخن گفتنش معجزه‌اى بود براى مردم و رحمتى بود از خدا براى مريم و اثبات پاکدامنى او و نبى بود و حجّت بر هر کس شنيد کلام او را در آنحال پس ساکت شد و سخن نگفت تا دو سال و حضرت زکريا حجّت خدا بود بعد از سکوت عيسى عليه السّلام تا دو سال پس از دنيا رحلت نمود زکريّا و ارث برد از او فرزندش يحيى
جلد 3 صفحه 472
کتاب و حکمت را با آنکه صبى و صغير بود و چون عيسى عليه السّلام بهفت سالگى رسيد سخن گفت به نبوّت و رسالت وقتى که وحى باو رسيد پس بود حجّت بر يحيى عليه السّلام و بر تمام مردم و بآيات اين سوره که دلالت بر اين معانى دارد تمسّک فرمود و ظاهرا مراد امام عليه السّلام آنستکه داراى منصب نبوت بوده ولى مأمور به ابلاغ احکام نبوده چون گفته‌اند فرق بين نبى و رسول آنستکه نبى داراى حکم است ولى مأمور به ابلاغ نيست و رسول نبى مأمور بابلاغ است و اينکه فرموده حجّت بود بر هر کس شنيد کلام او را ظاهرا براى جواب از استبعاد آنها بوده از حجّت بودن او بر زکريّا چون گفته‌اند حضرت زکريا که شوهر خاله او بود آنوقت که تکلّم کرد حاضر بود و از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که عيسى عليه السّلام قائم بحجّت شد با آنکه پسر سه ساله بود و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از زکوة در کلام حضرت عيسى زکوة فطره است چون تمام مردم مالدار نيستند امّا فطريّه بر همه تعلّق ميگيرد و کلمه برّ که بمعناى بار و نيکوکار است عطف است بر مبارکا در آيه قبل يعنى و جعلنى برّا در عيون از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که از جمله معاصى کبيره عقوق والدين است چون خداوند عاقّ را جبّار شقى خوانده در اين آيه شريفه و خداوند بعد از نقل کلام عيسى عليه السّلام احتجاج بر نصارى فرموده باين تقريب که اين کسيکه از مادر بدميدن روح الامين در مريم متولّد شد و در کودکى اقرار بعبوديّت و نبوّت خود کرد عيسى بن مريم بود نه آنکه شما ميگوئيد که پسر خدا و شريک او است من ميگويم گفتار حقّ را که حقّم اگر قول منصوب باشد که قرائت عاصم و بعضى است و آنچه گفتيم ما از احوال او گفتار حقّ است اگر مرفوع باشد که قرائت جمع ديگر است و بنابر اول قول مفعول فعل مقدّر و بنابر دوّم خبر مبتداء محذوف است و با آنکه واضح است حقيّت اين قول باز نصارى در آن شک ميکنند يا مخاصمه مينمايند براى آنکه بعضى ميگويند خدا است و بعضى پسر خدا چون ممکن نيست خداوندى که منزّه است از جسميّت و لوازم آن که توالد و تناسل است از جنس بشر يا ملائکه يا ساير موجودات براى خود فرزندى اتّخاذ و اختيار نمايد بلکه هر وقت بخواهد امرى بشود ميگويد بشو ميشود مانند ما احتياج بتوالد و تناسل ندارد و هم جنس با بشر يا ملائکه يا ساير موجودات نيست تا اولاد از جنس آنها داشته باشد
جلد 3 صفحه 473
و اين اقرار حضرت عيسى بعبوديّت اختصاص باين حال نداشت بلکه بعد از مبعوث شدن برسالت هم اوّل سخنى که با قوم فرمود اين بود که گفت همانا خدا پروردگار من و پروردگار شما است پس بندگى کنيد او را و شريک نکنيد غير او را با او در بندگى اين راه راستى است که شما را بسعادت دنيا و آخرت ميرساند و بنابراين آيه اخيره جزء اقوال حضرت عيسى است نهايت آنکه چون در خارج منفصل از اقوال سابقه او بوده خداوند هم آنرا منفصل نقل فرموده و بعضى و انّ بفتح همزه قرائت نموده‌اند و بنابراين از امورى است که خداوند آنحضرت را بآنها توصيه فرموده بود و در هر حال عطف بر ما سبق است و شمّه‌اى از تفسير اين آيه در سوره آل عمران در ضمن احوال آنحضرت و حضرت زکريّا گذشت ..