تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اذْکُرْ فِي الْکِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ کانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (41) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِي عَنْکَ شَيْئاً (42) يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِکَ صِراطاً سَوِيًّا (43) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ کانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (44) يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّکَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَکُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (45)
قالَ أَ راغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ وَ اهْجُرْنِي مَلِيًّا (46) قالَ سَلامٌ عَلَيْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّي إِنَّهُ کانَ بِي حَفِيًّا (47) وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ أَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَکُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (48) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (49) وَ وَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (50)
ترجمه
و ياد کن در کتاب ابراهيم را همانا او بود بسيار راستگو و داراى مقام رفيع نبوت
وقتى که گفت بپدرش اى پدر من چرا ميپرستى چيزى را که نميشنود و نميبيند و کفايت نميکند از تو چيزيرا
اى پدر من همانا رسيده است بمن از دانش آنچه نرسيده بتو پس پيروى کن از من هدايت کنم تو را براه راست
اى پدر من بندگى مکن از شيطان همانا شيطان باشد مر خداوند بخشنده را فرمان نابردار
اى پدر من همانا من ميترسم که برسد تو را عذابى از خداوند بخشنده پس بوده باشى مر شيطان را تحت اختيار
گفت آيا رو گردانى تو از خدايان من اى ابراهيم هر آينه اگر باز نه ايستى البته سنگسار کنم تو را و دورى کن از من مدّت مديدى
گفت سلام بر تو براى وداع پس از اين آمرزش ميخواهم براى تو از پروردگارم همانا او باشد بمن بسيار مهربان
و کناره‌گيرى ميکنم از شما و آنچه را ميخوانيد غير از خدا و ميخوانم پروردگارم را شايد آنکه نباشم بخواندن پروردگارم محروم
پس چون کناره‌گيرى نمود از آنها و آنچه را مى‌پرستيدند غير از خدا بخشيديم باو اسحق و يعقوب را و هر دو را گردانديم پيغمبر
و بخشيديم به ايشان از رحمت خودمان و قرار داديم براى ايشان نام نيک بلند مرتبه‌اى.
تفسير
- و ياد کن اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در قرآن حضرت ابراهيم عليه السّلام را که بود بسيار راستگو و راست جو و زياد تصديق مينمود آيات الهى و کتب سماوى و انبياء عظام را و خود هم از ايشان بود بلکه فوق همه غير از خاتم انبياء صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
جلد 3 صفحه 476
وقتى که گفت بپدر مادر يا عموى خود که او را پدر ميخواند و در کلام عرب بر آن اطلاق ميشود چنانچه در سوره انعام ذيل آيه و اذ قال ابراهيم لابيه آزر بيان شد که نميشود آباء پيغمبر ما کافر باشند اى پدر من براى اظهار عطوفت و مهربانى چون اصل يا ابت يا ابى بوده و ياء مبدّل بتاء شده براى مبالغه در تحقيق اضافه چرا مى‌پرستى و عبادت ميکنى بتى را که نميشنود صداى تو و نداى تو و ذکر و دعاى تو واحديرا و نميبيند تو و خضوع و خشوع و رکوع و سجود تو واحديرا و نميتواند مهمّى را از تو کفايت کند و ضررى را دفع نمايد يا نفعى برساند بتو و باحدى اى پدر من خداوند بمن علم و معرفتى عنايت فرموده که بتو نفرموده بيا پيروى کن از من تا راه راست و جاده هموار واضح و معتدل توحيد و معاد را بتو بياموزم که از مقصد حرکت کنى و بمقصود برسى اى پدر من بندگى و اطاعت مکن از شيطان و ديو رجيم در عبادت بتها مگر نميدانى آن ملعون نافرمانى خدا را نمود و مطرود درگاه احديّت شد اى پدر من من از آن ترس دارم که مورد غضب الهى شوى و واصل شود بتو از طرف خداوند عذابى که مفرّى براى تو از آن عذاب نباشد چون تو در تحت حمايت و اختيار شيطان واقع شدى و او نمى‌تواند براى نجات دوستانش از عذاب خدا راه نجاتى پيدا کند بلکه خودش هم از آنها تبرّى ميکند تا اينجا بيان حضرت ابراهيم عليه السّلام بود و انصافا قابل ملاحظه کسانى است که ميخواهند مردم را دعوت بحقّ نمايند و بايد طريقه تبليغ را از آنحضرت بياموزند که با چه خطاب محبّت آميزى شروع بسخن فرموده و در هر جمله تکرار فرموده براى اظهار کمال عطوفت و مهربانى با پدر خوانده خود و بطور سؤال از دليل عمل منع نموده او را از بت پرستى با اشاره بدليل منع به بيان بليغ مشتمل بر جهاتى از ادلّه که مزيدى بر آن متصوّر نيست و اشعار به حجّت بودن قول خود براى او با عدم تصريح بجهالت و تقصير او و کمال علم و دانش خود چون فرموده مقدارى از علم خدا بمن داده و بتو نداده يعنى تو معذورى من هم کارى نکردم و خود را بمنزله رفيق بلد راهى براى او معرّفى نموده و اينکه عبادت بت ناشى از وسوسه شيطان است و اطاعت شيطان عبادت او است و او دشمن خدا است و عبادت دشمن خدا موجب غضب الهى است و من براى محبّتى که بتو دارم مى‌ترسم
جلد 3 صفحه 477
روزى مبادا عذاب الهى مس کند بدن تو را و تو مانند شيطان مخذول و ملعون در السنه و افواه گردى حال به بينيد چه قدر ملاحظه ادب و احترام طرف را نموده که هيچ کلمه زننده‌اى استعمال ننموده با آنکه تمام مقصود خود را بنحو اکمل بيان و کمال محبّت و دلسوزى را بطرف اظهار فرموده بر عکس آزر با کمال بى‌ادبى و جرئت و جسارت و اشعار به انکار و تعجّب از گفتار آنحضرت جواب داد که آيا تو راغب و معرض و رو گردانى از خدايان من اى ابراهيم اگر صرف نظر ننمائى از اين طريقه که پيش گرفتى و باز نه ايستى از اين گفتار ناهنجارت هر آينه سنگسار کنم تو را بدشنام يا پاره سنگ و حذر کن از من و دور شو از نزدم مدّت مديدى حضرت ابراهيم عليه السّلام باز با کمال ادب و احترام سلام وداع فرمود يعنى من رفتم خداحافظ از طرف من مطمئن باشيد که آزارى بلکه مکروهى بشما نخواهد رسيد و از خدا ميخواهم که موفق کند تو را به توبه از شرک و تو را بيامرزد چون خداوند بمن خيلى عطوف و مهربان و نيکوکار و نيک رفتار است و کناره‌گيرى ميکنم از شما و خدايان باطلى که داريد و ميخوانم خداى يکتاى بى‌همتاى خود را هر جا باشم شايد خداوند مرا از در خانه خود محروم نفرمايد و مانند شما بخسران دنيا و آخرت مبتلا نشوم و اينکه در بدو جمله اخيره شايد فرموده براى تواضع و فروتنى و اشاره بآنکه بنده نبايد هيچگاه مغرور و مطمئن بعمل خود باشد بلکه بايد بوظيفه عبوديّت رفتار نمايد و خدا را بخواند و عبادت کند و اميد اجابت و ثواب و مغفرت داشته باشد ولى بفضل و کرم و رحمت خودش چون خداوند ملزم باين امور نيست و خاتمه امر بنده معلوم نيست که بکجا منتهى ميشود و پس از اين مهاجرت بشام فرمود و کناره‌گيرى کرد از آنها و خدايان باطلشان و خداوند هم در عوض بعد از حضرت اسمعيل باو اسحق را مرحمت فرمود و از اسحق يعقوب بوجود آمد و اين پدر و پسر هر دو پيغمبر شدند و بمقام رفيع نبوّت رسيدند و انبياء بنى اسرائيل که قسمت عمده پيغمبران از ايشان تشکيل ميشود منسوب بحضرت يعقوبند که ملقّب باسرائيل بوده و باين جهت مخصوص بذکر شده با آنکه نواده است و اينکه اسمعيل ذکر نشده شايد براى آن باشد که قبل از اين اعتزال وجود داشته چون گفته‌اند حضرت ابراهيم دو مرتبه از آنها کناره‌گيرى کرد و شايد براى آن باشد که بعدا مستقلا ذکر شود
جلد 3 صفحه 478
در هر حال خداوند در اين اعتزال بقدرى خوب از آنحضرت پذيرائى فرمود که عقل مات ميشود چون از جهت جاه و جلال و ثروت و مال و خدم و حشم و اولاد و احفاد و اعوان و انصار يگانه عالميان گرديد و نام نامى و اسم گراميش بقدرى بخوبى شهرت کرد که تمام قبائل و فرق بوسيله‌اى از وسائل خود را منسوب باو نمودند و همه باو افتخار کردند و تمام ملّيّون و ارباب اديان به نبوّت او معترف شدند تا آنکه پيغمبر بين المللى شد و کارش به اين جا رسيد که پيغمبر آخر الزمان که اشرف انبياء و مرسلين بود خود را تابع ملّت او معرّفى فرمود و خداوند بپاس احترام و دعاى آنحضرت آن دو فرزند و ساير فرزندان او را در دنيا معروف بخوبى فرمود که همه زبان بمدح و ثناى ايشان گشودند و بزرگترين رحمت خداوند که مقام نبوّت است موروث اين خاندان گرديد تا دامنه قيامت چون لسان صدق على کنايه از ذکر خير رفيع است و در اخبار ائمه اطهار رحمتنا بحضرت ختمى مرتبت و لسان صدق على بامير المؤمنين عليه السّلام تفسير شده که از اين خاندانند ..