تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِيمِ کانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً «9» إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْکَهْفِ فَقالُوا رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً «10» فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْکَهْفِ سِنِينَ عَدَداً «11» ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً «12»
ترجمه
آيا پنداشتى آنکه ياران کهف و رقيم بودند از نشانه‌هاى قدرت ما شگفت آور
هنگاميکه جاى گزين و پناهنده شدند آن جوانمردان بغار پس گفتند پروردگار ما عطا کن بما از نزد خود رحمتى و آماده گردان براى ما از پيش آمد کار ما راه راست را
پس زديم پرده‌اى بر گوشهاشان در آن غار سالهائى بشمار
پس برانگيختيم ايشانرا تا معلوم نمائيم کدام يک از آن دو گروه خوب حفظ نمودند براى مدّت درنگ ايشان پايان را.
تفسير
قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده در سبب نزول اين سوره که قريش نضر بن حارث و عقبة بن ابى معط و عاص بن وائل را به نجران فرستادند که از يهود آنجا مسائلى بياموزند و از پيغمبر بپرسند و چون آنسه نفر در نجران نزد علماء يهود رفتند ايشان بآنها گفتند از سه قصّه سؤال کنيد از او اگر مطابق با آنچه ما ميدانيم جواب گفت راستگو است در ادّعاء نبوتش و بعد از او يک مسئله سؤال کنيد اگر گفت ميدانم دروغگو است آنها گفتند آنسه قصّه کدام است گفتند يکى قصّه اصحاب کهف است که در قديم الايام از شهرشان بيرون رفتند و ناپديد شدند و خوابشان برد بپرسيد چند نفر بودند و چه مدّت خواب کردند و غير از خودشان چه همراهشان بود و چگونه بوده است حکايت آنها ديگر بپرسيد از قصّه حضرت موسى عليه السّلام وقتى خداوند باو فرمود که متابعت از عالمى نمايد و از او علم بياموزد که آنعالم که بود و بچه نحو پيروى از او نمود و حکايت آن دو چگونه بوده است و نيز بپرسيد از حال کسيکه مشرق و مغرب عالم را سير نمود تا بسدّ يأجوج و مأجوج رسيد که او که بود و قصّه‌اش چه بود پس از آن هر سه قصّه را براى آن سه نفر بيان کردند و گفتند اگر بهمين منوال بيان کرد او راستگو است و اگر بر خلاف گفت تصديقش نکنيد آنها گفتند سؤال چهارم کدام است جواب دادند بپرسيد چه وقت قيامت بر پا ميشود اگر گفت ميدانم بدانيد دروغگو است چون آنوقت را نميداند مگر خدا پس آنها بمکّه مراجعت کردند و قريش خدمت حضرت ابو طالب مجتمع شدند و گفتند برادر زاده تو ميگويد از آسمان بمن خبر ميرسد ما از چند امر از او سؤال ميکنيم اگر جواب گفت ميدانيم راستگو است و الا دروغگو است حضرت ابو طالب فرمود هر چه ميخواهيد سؤال کنيد و آنها آنسه قصّه را سؤال نمودند و
جلد 3 صفحه 408
پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود فردا جواب ميدهم و انشاء اللّه نفرمود پس چهل شبانه روز وحى بآنحضرت نرسيد تا آنکه اندوهناک شد و کسانيکه ايمان آورده بودند در شک افتادند و قريش خوشحال شدند و پيغمبر را استهزاء و اذيّت نمودند و حضرت ابو طالب محزون گشت و بعد از چهل روز جبرئيل نازل شد و سوره کهف را آورد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود دير آمدى عرض کرد ما نميتوانيم بى‌اذن خدا بيائيم پس خواند أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِيمِ کانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً و کلمه «ام» منقطعه و ظاهرا متضمّن معناى استفهام انکارى است يعنى نه جاى چنين پندارى است که قصّه اصحاب کهف و رقيم عجيب باشد در برابر قدرت خداوند بلکه خلق آسمانها و زمين عجيب‌تر است و قمّى ره فرموده مراد آنستکه آياتى که بر پيغمبر اکرم نازل شده از جانب خداوند عجيب‌تر است و کهف غار بزرگ را گويند و رقيم ظاهرا بمعناى مرقوم باشد و مراد الواحى است که از بعضى فلزّات ساخته شده بوده و در آنها اسامى ايشان و پدرانشان و شرح حالات و گزارشاتشان با دقيانوس پادشاه زمانشان مرقوم و منقوش بوده و در منهج روايتى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که اصحاب رقيم سه نفر بودند از شهرشان بيرون آمدند براى بعضى از حوائج و باران ايشانرا گرفت و پناهنده بغارى شدند اتفاقا سنگى از کوه سرازير شد و بدر غار افتاد و راه بيرون آمدن بر آنها مسدود گرديد لذا مضطرب و ملتجى شدند و هر يک در مدت عمر کار خوبى را که براى رضاى خدا کرده بودند نقل نمودند و دعا کردند و بدعاى هر يک يک ثلث سنگ جدا شد و از غار بيرون آمدند اين اجمالى از قصّه بود که تفصيلش در آنکتاب نقل شده ولى اگر اصحاب رقيم غير از اصحاب کهف بودند بايد در کلام الهى بعد از ذکر عنوان آنها اشاره‌اى هم بحالاتشان بشود و اينکه تعرّضى بآنها نشده ظاهر است در آنکه مراد از آن دو عنوان يک معنون است که همان اصحاب کهف باشد و روايت منقوله از امام صادق عليه السّلام در شأن نزول مؤکّد اينمعنى است و شمّه‌اى از حالات آنها را هم امام عليه السّلام در آن روايت نقل فرموده از اين قرار که اصحاب کهف و رقيم در زمان پادشاه جبّار سرکشى بودند که دعوت مينمود اهل مملکت خود را بعبادت بتها و کسيکه اجابت نميکرد او را بقتل ميرسانيد و آن جماعت مردمان مؤمن خدا پرست بودند و بعنوان شکار
جلد 3 صفحه 409
از شهر بيرون آمدند براى فرار نمودن از دين آن پادشاه و در راه بچوپانى رسيدند و او را دعوت بتوحيد کردند و او قبول ننمود ولى با او سگى بود که قبول کرد و با ايشان همراه شد پس چون شب شد داخل آن غار شدند و آن سگ با آنها بود و خداوند خواب را بر ايشان مسلّط فرمود و خوابيدند تا خداوند آن پادشاه و اهل مملکت او را هلاک کرد و آن دوره منقرض گرديد و دوره ديگر آمد پس بيدار شدند و با يکديگر گفتند چه قدر خوابيديم و چون ديدند آفتاب بالا آمده گفتند يکروز يا پاره‌اى از روز را خوابيديم پس بيکنفر از خودشان پول نقره‌اى دادند و گفتند برو در شهر بطوريکه تو را نشناسند و خوراکى خريدارى کن براى ما بياور چون اگر جاى ما را بدانند و ما را بشناسند يا ما را ميکشند يا بدين خودشان در ميآورند و آن شخص آمد در شهر ديد اوضاع شهر بکلّى تغيير کرده مردم ديگرى هستند که آنها را نمى‌شناسد و زبان ديگرى دارند نه او زبان آنها را ميفهمد نه آنها زبان او را پس بعضى باو گفتند تو کيستى و از کجا آمدى و او جواب گفت لذا پادشاه آنشهر و اتباعش با او آمدند تا در غار و آنجا توقف نمودند و سرکشى کردند که بدانند چند نفرند يکى گفت سه نفرند و چهارمى سک آنها است ديگرى گفت پنج نفرند و ششمى سگشان است و ديگرى گفت هفت نفرند و هشتمى سگ ايشان است و خداوند رعبى در دل آن جماعت انداخت که جرئت نکردند داخل غار شوند تا آنشخص بتنهائى داخل شد و رفقاى خود را ديد که مشوش و ترسانند از آنکه مبادا اتباع دقيانوس مطّلع بر آنها شده باشند و بايشان گفت که شما در اينمدت مديد خواب بوديد و اين آيتى از آيات قدرت الهى بود که بخلق ارائه داده شد و قمّى ره فرموده ايشان در زمان فاصله بين حضرت عيسى عليه السّلام و خاتم انبياء صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بودند و ظاهرا مراد از فتية جوانمردان است نه جوانان آنهم در ايمان و تقوى و ثبات قدم در دين چنانچه در کافى و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام قريب به اين معنى را نقل نموده و آنچه مورد تعجّب است از احوال ايشان با آنکه از قدرت خداوند عجيب نيست آنستکه چون در کهف جاى گرفتند و از خداوند طلب رحمت نمودند يعنى آمرزش و روزى و ايمنى از شرّ دشمن را خواستار شدند و دعا کردند که خداوند اسباب کار آنها را در اين هجرت و مفارقت از وطن طورى تهيه فرمايد که در نتيجه برشد و صلاح
جلد 3 صفحه 410
فائز شوند خداوند در آن غار چنان پرده‌اى بگوش آنها زد که در تمام آن سالهاى معدود که بخواب رفتند هيچ صدائى بگوششان نرسيد که براى آن از خواب بيدار شوند پس بيدار فرمود و برانگيخت ايشان را از آنخواب گران تا معلوم فرمايد بر جهانيان و آشکار کند علم خود را بعيان که کدام يک از آن دو فرقه که اختلاف نمودند در مدت خواب ايشان خوب تعداد و ضبط نمودند از منه درنگشان را تا پايان و بنابراين کلمه اذ متعلّق است بعجبا و شروع بقصّه در آيات بعد شده که خداوند ميفرمايد نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدىً ولى مفسّرين آنرا متعلّق با ذکر مقدر گرفته‌اند و بنابراين اينجا شروع بقصّه شده يعنى ياد آور وقتى را که جاى گرفتند و قول خداوند در آيات بعد مقرّب معناى اوّل است چون ظاهر در آنستکه آنجا اول قصّه است لذا حقير مفاد آيات را مبنى بر اين وجه که بنظرم رسيد قرار داده و بيان نمودم در هر حال کسانيکه اختلاف نمودند در مدت درنگ آنها در غار يا خودشان بودند يا اهل ايمان و کفّار از اقوام ايشان که هر يک بحدس خودشان سخنى ميگفتند و چون آنها برخاستند و شرح حال خود را گفتند حقّ آشکار گرديد و خدا داناتر بود بعده وعده و مدت درنگشان از هر کس و کلمات رشد و عدد و امد بمعناى موجب رشد و صاحب عدد و غايت و نهايت است و کلمه احصى ظاهرا فعل ماضى و لما لبثوا متعلّق بآن و امدا مفعول به است ..