تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (85) إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (86) وَ لَقَدْ آتَيْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (87)
ترجمه
ترجمه- و نيافريديم آسمانها و زمين و آنچه را ميان آندو است مگر بحقّ و همانا قيامت هر آينه آينده است پس در گذر در گذشتى خوب
همانا پروردگار تو او است آفريدگار دانا
و بتحقيق داديم تو را هفت آيه از آيات دوبار قرائت شده و قرآن بزرگ.
تفسير
- خداوند آسمانها و زمين را بحقّ و مقتضاى حکمت آفريد نه بباطل و عبث پس بايد از فساد و فتنه و شر محفوظ و مأمون باشد و لذا خداوند اهل باطل و فساد را در زمين باقى نميگذارد و هلاک ميفرمايد مانند اقوام مذکوره در آيات سابقه و آن وقت معيّن که قيامت کبرى است بطور يقين خواهد آمد و در آنروز خداوند انتقام کامل از کفار و تکذيب کنندگان پيغمبران خواهد کشيد پس نبايد خاطر مبارک پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از سلوک کفّار آزرده و ملول باشد و از خطاء آنها بايد صرف نظر فرمايد و بحسن خلق خود با آنها رفتار فرمايد تا موقع انتقام از آنها در دنيا يا آخرت برسد و در عيون از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده که صفح جميل عفو است بدون عتاب و بعضى اين آيه را منسوخ دانسته‌اند بآيه قتال و ظاهرا مراد همان است که ذکر شد و منافات با قتال آنها در موقع مقتضى ندارد و پروردگار عالم که آفريننده بندگان و عالم باحوال آنها است از هر کس صلاح آنها را بهتر ميداند و ميداند که چه وقت و چه نوع بايد از کفار انتقام بکشد و آنها را عذاب فرمايد و بپاداش کردارشان برساند پس بايد بر او تو کل کرد و منتظر حکم و فرمان او بود و تعجيل در عقوبت ننمود و خدا منّت نهاده است بر پيغمبر خود که باو عطا فرموده و داده است هفت آيه که سوره فاتحة الکتاب است و در نماز دو مرتبه قرائت ميشود چنانچه در اوائل کتاب بيان شد که بسم اللّه الرّحمن الرحيم جزء سوره فاتحه است و با آن هفت آيه ميشود و مشتمل بر تمام معانى قرآن است لذا اينجا در مقابل قرآن بزرگ قرار داده شده چون بحقيقت قرآن کوچک است و نيز باو عطاء فرموده قرآن بزرگ را که بهتر است از دنيا و ما فيها و در روايات متعدده سبع المثانى بسوره فاتحة الکتاب و سوره حمد از امير المؤمنين و امام باقر و صادق
جلد 3 صفحه 264
و سجّاد عليهم السّلام در اين آيه تفسير شده و در بعضى تصريح بوجه تسميه بمثانى فرموده‌اند که آنستکه دو مرتبه خوانده ميشود و بعضى گفته‌اند چون دو مرتبه نازل شده يکمرتبه در مکّه و ديگر در مدينه و وجوه ديگرى هم ذکر نموده‌اند که حسنى ندارد و قابل اعتماد نيست و بعضى سبع المثانى را بهفت سوره طولانى از اوّل قرآن بعد از فاتحة الکتاب تأويل و تفسير نموده‌اند و انفال و برائة را يک سوره حساب کرده‌اند باعتبار آنکه بين آن دو بسم اللّه نيست و وجه تسميه آنرا بمثانى تکرار قصص و حکايات آنها دانسته‌اند و در توحيد و عيّاشى ره و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مائيم مثانى که خداوند به پيغمبر ما عطاء فرموده و صدوق ره فرموده مراد آنستکه مائيم که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ما را قرين قرآن قرار داد و وصيّت فرمود بر تمسّک بقرآن و بما و خبر داد بامّت خود که از يکديگر جدا نشويم تا وارد شويم بر او در کنار حوض و ظاهرا ميخواهد بفرمايد چون در حديث مشهور بين فريقين پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود من در ميان شما دو چيز سنگين بوديعت ميگذارم کتاب خدا و عترت خودم عترت بر کتاب عطف شده است پس آنذوات مقدّسه دومى قرآن شده‌اند و باين اعتبار مثانى برايشان اطلاق ميشود و فيض ره فرموده اطلاق سبع بر ايشان باعتبار اسماء مقدسه آنها است که هفت است يعنى محمد و على و فاطمه و حسن و حسين و جعفر و موسى و اطلاق مثانى يا باعتبار ثناء بر آنها است اگر مثانى مأخوذ از ثناء باشد يا باعتبار دو تا شدنشان است با قرآن اگر مأخوذ از تثنيه باشد يا کنايه بودن از عدد ايشان که چهارده معصومند با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چون دو هفت است و محسوب شدن آنحضرت از ايشان باعتبار آنستکه تمامى نور واحدند و تغاير اعتبارى است سلام اللّه عليهم اجمعين ..