تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (73) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَ أَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (74) إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (75) وَ إِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (76) إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (77)
وَ إِنْ کانَ أَصْحابُ الْأَيْکَةِ لَظالِمِينَ (78) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (79) وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (80) وَ آتَيْناهُمْ آياتِنا فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (81) وَ کانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (82)
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (83) فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما کانُوا يَکْسِبُونَ (84)
ترجمه
پس گرفت آنها را صيحه آسمانى وارد در وقت طلوع آفتاب شدگان
پس گردانديم زبرش را زيرش و بارانديم بر آنها سنگهائى از گل سنگ شده
همانا در اين هر آينه نشانه‌ها است براى اهل فراست
و همانا آنها هر آينه براهى است ثابت
بدرستيکه در اين نشانه‌اى است براى اهل ايمان
و همانا بودند اهل بلدأيکه هر آينه ستمکاران
پس انتقام کشيديم از آنها و بدرستيکه آن دو هر آينه در راهى روشنند
و بتحقيق تکذيب کردند اهل وادى حجر پيغمبران را
و داديم بآنها نشانه‌هاى خودمان را پس بودند از آنها اعراض کنندگان
و بودند که مى‌تراشيدند از کوهها خانه‌ها را ايمنان
پس گرفت آنها را صيحه آسمانى بامداد کنندگان
پس بى‌نياز نکرد آنها را آنچه بودند که کسب ميکردند.
.
جلد 3 صفحه 261
تفسير
بيان عاقبت کار قوم لوط است که فرياد مهيب جبرئيل مقارن طلوع آفتاب بآنها رسيد و بال خود را در زير زمين بلد آنها فرو برد و از جا کند و بآسمان برد و وارونه نمود و بزمين زد و زير و زبر نمود و در اينحال بارانى از سجّيل که معرّب سنگ گل است بر آنها باريدن گرفت که ديّارى را از آنها باقى نگذارد حتى بکسانيکه در شهر نبودند و باطراف مسافرت نموده بودند هم اصابت کرد و هلاک نمود چنانچه در سوره هود گذشت و در اين هلاکت قوم لوط و زير و زبر شدن بلدشان آياتى است بر قدرت و عظمت معصيت خداوند براى اهل فراست و کسانيکه بنظر دقيق در حقايق اشياء مينگرند تا حقيقت هر چيز را بسمه و علامت آن ميشناسند چون متوسم ناظر و متأمّل در سمه و علامت شى‌ء را گويند براى معرفت بحال آن و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده بطريق صحيح که فرمود بپرهيزيد از فراست مؤمن همانا او نظر ميکند بنور خدا و خداوند بندگانى دارد که ميشناسند مردم را بتوسم و اين آيه را تلاوت فرمود و آن آيات و نشانه‌هاى قدرت خداوند در راهى است که ثابت و مستقر است و قافله قريش و غيرها که از مکّه بشام حرکت ميکنند از آنراه ميروند و آثار باقيه بلد سدوم را که شهر قوم لوط بوده مشاهده مينمايند و بايد عبرت گيرند و با پيغمبر خدا مخالفت ننمايند در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که امير المؤمنين عليه السّلام فرمود در قول خداوند انّ فى ذالک لآيات للمتوسمين متوسم پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود و بعد از او منم و ائمه که از ذريّه منند متوسمانند و در چند روايت ديگر باين معنى تصريح شده و در بعضى علاوه شده که سبيل در ما مقيم است و خارج از ما نميشود هرگز و قمّى ره علاوه فرموده که سبيل راه بهشت است و در بعضى روايات باين آيه تمسک شده است براى آنکه ائمه عليهم السلام تمام مردم را بنوشته ايمان و کفرشان که در ميان دو چشمشان است ميشناسند که مؤمنند يا کافر و اين نوشته از ساير مردم محجوب است و نسبت بامام زمان علاوه شده است که در آن آيت است براى متوسمان و او آيت است براى متوسمان و او است سبيل مقيم و عيّاشى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که در امام آيت است براى متوسمان و او است سبيل مقيم مى‌بيند بنور خدا و سخن ميگويد از جانب خدا و پوشيده نميماند بر او چيزى از چيزها که خواسته باشد و بنابر آنچه ذکر شد مرجع ضمير
جلد 3 صفحه 262
در و إنّها لبسبيل مقيم راجع است بآيات و مراد از انّ فى ذالک لآية للمؤمنين آنستکه در اين توسم و تفرّس و علامت شناسى و معرفت آيات خدا و ائمّه هدى و طرق الى اللّه آيت و علامتى است براى اهل ايمان يعنى اهل ايمان حقيقى باين امور شناخته ميشوند ولى مفسرين مرجع ضمير انّها را مدينه يا مدائن و آثار باقيه آنها قرار داده‌اند و مشار اليه ذالک را در آيه بعد نيز همان دانسته‌اند و اختصاص باهل ايمانرا فرموده‌اند براى آنستکه آنها منتفع ميشوند و بنظر حقير خلاف ظاهر آيه و روايات مفسره است و در هر دو معنى سهل انگارى شده است و کلمه ان در و إن کان اصحاب الأيکة ظاهرا مخفّفه از مثقّله است و أيکه درختان بسيار درهم رفته را گويند و نام بلدى است که در جنگل واقع شده بود و حضرت شعيب علاوه بر اهل مدين بر آنها هم مبعوث شد و اطاعت ننمودند و ستم نمودند بخودشان و خلق و خداوند از آنها انتقام کشيد باين نحو که هفت روز هوا بشدّت گرم شد و بعد ابرى ظاهر گشت آنها باميد فرج و تخفيف حرارت زير آن ابر جمع شدند ناگاه از آن صاعقه‌اى بآنها رسيد و تمامى سوختند و شهر سدوم و بلدأيکه در جلو راه مردم واضح و آشکار است و بنابراين مراد بامام مبين راه روشن است و بعضى گفته‌اند مراد از امام مبين لوح محفوظ است که وقايع آن دو بلد در آن نوشته است مانند و کل شى‌ء احصيناه فى امام مبين و معناى اوّل اظهر است و اهل ديار حجر که گفته‌اند واديى است بين مدينه و شام هم مانند ساير کفار تکذيب نمودند پيغمبران خدا را که حضرت صالح و رسولان او يا ساير انبياء باشد و اينها همان قوم ثمود بودند که شرح احوال آنها در سوره اعراف گذشت و مراد از آيات ناقه و بچه‌اش و آب خوردن و شير دادن و ساير جهات اعجاز آنست که مفصلا ذکر و کيفيّت اعراض آنها بيان گرديد و يکى از سفاهتهاى آنها اين بود که خانه‌هاشان را در کوهها از سنگ مى‌تراشيدند و باين ملاحظه ايمن بودند از وصول آفات ارضيّه و سماويّه بخودشان با آنکه باين امور نبايد دلگرم و از عذاب الهى ايمن بود پس تمامى در وقت صبح بصيحه آسمانى هلاک شدند و آن خانه‌ها و اولاد و اموالشان که کسب ميکردند براى آنها ابدا نتيجه و فائده و ثمرى نداشت و چيزى از احتياج آنها را رفع ننمود.
جلد 3 صفحه 263